Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Aşkenaz soyuna dair Hazar hipotezi, Doğu Avrupa Yahudilerinin ve onlar aracılığıyla birçok Aşkenaz Yahudisinin, Yahudiliğe geçen Hazarlardan geldiğini savunur. Bu, modern topluluklar hakkında bir iddiadır. Hazar geçmişinin tek bir olayına, Hazar seçkinlerinin Yahudiliği benimsemesine dayanır ve tarihsel ve genetik gerekçelerle savunulmuştur. İddia üç güçte karşımıza çıkar. Tartışma da çoğu zaman birinin lehine olan delilleri bir başkasının lehine kullanır.

İddianın üç gücü

Güçlü biçim, Doğu Yahudilerinin çoğunluğunun, dolayısıyla dünya Yahudiliğinin çoğunluğunun Yakın Doğu kökenli değil, Hazar kökenli olduğunu söyler. Arthur Koestler bunu The Thirteenth Tribe adlı kitabında bu terimlerle dile getirdi. Hazar katkısının Yahudilerin genetik yapısında “önemli ve büyük olasılıkla baskın” olması gerektiğini yazdı.[1] Hazar katkısının öteki katkılara oranının saptanamayacağını da yazdı.[1] Abraham Poliak, İbranice Khazaria kitabının girişinde, Hazar Yahudiliğinin Doğu Avrupa’daki büyük Yahudi yerleşiminin çekirdeği sayılıp sayılamayacağını sordu. Bu yerleşimin torunları, diye yazdı, dünya Yahudiliğinin büyük çoğunluğunu oluşturur.[2]

Orta biçim, Hazarları birkaç katkıdan biri sayar. Peter B. Golden, Yahudileşmiş Hazar unsurlarının, özellikle şehirlere yerleşmiş olanların, Kiev Rusyası’ndaki Slavca konuşan Yahudi cemaatlerine katkıda bulunmuş olmasını çok muhtemel bulur. Hazarların Rus Yahudiliğinin biçimlenmesindeki rolünün çok tartışıldığını da ekler.[3]

Zayıf biçim modern topluluklar hakkında bir iddiada bulunmaz. Yalnızca Hazar kağanının, yönetici seçkinlerin ve kabilelerin iç çekirdeğinin Harun er-Reşid döneminde (786–809), büyük olasılıkla hahamî biçimiyle Yahudiliği benimsediğini söyler.[4] Shaul Stampfer bunu bile reddeder ve din değiştirmeyi olgusal temeli olmayan bir efsane diye adlandırır.[5]

Fikrin tarihi

Ernest Renan, hipotezin ilk öne çıkan ifadelerinden birini 27 Ocak 1883’te Paris’te Cercle Saint-Simon’da verdiği bir konuşmada dile getirdi. Güney Rusya’nın neredeyse tamamını elinde tutan Hazar krallığının Charlemagne dönemi dolaylarında Yahudiliği benimsediğini söyledi. Tuna ülkelerinin ve Güney Rusya’nın kalabalık Yahudi nüfuslarında, diye düşündü, etnografik olarak Yahudi sayılabilecek şey muhtemelen yok denecek kadar azdı.[6] Bunu, Kırım’daki, Tatar adları taşıyan İbranice yazıtlarla destekledi. Bu yazıtlar Abraham Firkovich’in çevresinden gelir ve gerçekliklerinden kuşku duyulur.

Poliak’ın Khazaria kitabı (Tel Aviv 1944, ikinci basım 1951) Hazarları Doğu Avrupa Yahudiliğinin çekirdeği yaptı.[2] Koestler’in 1976 tarihli kitabı hipotezi dünya okuyucusuna taşıdı. Koestler bir gerekçeyi kendi sözleriyle verdi: hipotez doğru çıkarsa “antisemitizm” teriminin anlamı kalmazdı.[1] Shlomo Sand’ın The Invention of the Jewish People kitabı (İbranice 2008, İngilizce 2009) Hazar örneğini, başkalarıyla birlikte, tek bir sürgün Yahudi halkı fikrine karşı kullanır.[7]

Stampfer hipotezi tarihsel gerekçelerle reddeder. Hazarların din değiştirmesine dair kaynakların güvenilmez olduğunu ve Hazaristan’dan Polonya’ya bir göçün, doğudaki Yahudi yerleşimi hakkında bilinenle uyuşmadığını savunur.[5]

Hazar kaynaklarında Yahudiliğin yayılımı

Arap coğrafyacılar Hazaristan’daki Yahudiliği hükümdarın ve çevresinin inancı olarak anlatır. İbn Rüste, hükümdarın, Isha’nın ve onun görüşünü paylaşan komutanlarla ileri gelenlerin Yahudi olduğunu, halkın geri kalanının ise Türklerinkine benzer bir dine sahip olduğunu söyler.[8] İstahrî Yahudileri Hazaristan’daki en küçük grup olarak adlandırır.[9] Modern bir çalışma, şehirlerde en büyük topluluğun herhalde Müslümanlar, ikincisinin Hristiyanlar olduğunu düşünür. Yerel Yahudi cemaatlerinin, özellikle Kırım’dakilerin, hatırı sayılır olduğunu da belirtir. Bunun ötesinde, diye ekler, kaynaklar bir sonuca izin vermez.[10] Kral Joseph’in Hazar yazışmasındaki cevabı, Bulan’ın ve bütün halkının sünnet edildiğini söyler, bu da iki coğrafyacıdan ayrılır.[11]

Hazar Yahudiliği büyük olasılıkla Karay türünden değildi ve Doğu Avrupa Karaylarının Hazarlardan geldiği gösterilemez.[12] Hiçbir kaynak, Hazar Yahudilerinin batıya göç ettiğini kaydetmez.

Genetik araştırma

Genetik çalışmalar hipotezi birkaç yoldan sınadı. Temel bir sorunla karşılaşırlar. Hiçbir çağdaş topluluk, kendisi ya da tarihçiler tarafından Hazar ya da Hazar torunu olarak gösterilmez.[13] Hazar seçkinlerinden DNA da yoktur.[14]

Aşkenaz genomları üzerine iki karşılaştırma

Doron Behar ve arkadaşları, 106 Yahudi ve Yahudi olmayan topluluktan 1.774 örneği karşılaştırdı. Bunların arasında Kafkasya’nın on üç topluluğundan 222 ve Volga’nın iki topluluğundan 39 örnek vardı, Hazar bölgesiyle örtüşen en büyük genom çapındaki örnek kümesi.[15] Aşkenaz Yahudileri öteki Yahudi toplulukların yanında, Güney Avrupalılarla Orta Doğu arasında yer aldı ve Hazar bölgesinin topluluklarıyla örtüşmedi. Çalışma, Kafkasya’dan ya da Kafkasya’nın kuzeyinden gelen anlamlı bir genetik katkıya dair hiçbir işaret bulmadı.[16] Bir sınır da koydu. Saptanabilirlik düzeyinin altındaki bir Hazar ya da başka bir Kafkas karışımı dışlanamazdı ve saptanamamış herhangi bir Hazar katkısı asgari bir eşiğin altında kalır.[17]

Eran Elhaik tersi bir sonuca vardı. Ermenileri ve Gürcüleri Hazarların yerine geçen temsilciler olarak kullandı. Bulguların Hazar hipotezini desteklediği ve Avrupa Yahudilerinin genomunun, Yahudileşmiş Hazarları, Greko-Romen Yahudileri, Mezopotamya Yahudilerini ve Yahuda halkını içeren eski toplulukların bir dokuması olduğu sonucuna vardı.[18] Behar ve arkadaşları bu temsilcilere itiraz etti. Ermeniler ve Gürcüler Kafkasya’nın güneyine aittir, kağanlığın merkezi ise kuzeyde ve daha ötedeydi. Onlara benzerlik Hazar soyu anlamına gelseydi, Orta Doğu Yahudileri ve Akdeniz ile Orta Doğu’nun birçok topluluğu da Hazar torunu olurdu.[19] Elhaik çalışması bir Hazar payı için sabit bir yüzde vermez.[20] Elhaik ve ortak yazarları 2016’da Aşkenaz Yahudilerinin çoğunu kuzeydoğu Anadolu’ya yerleştirdi ve bir Slav-İran konfederasyonu önerdi, bu da 2012’deki Hazar savı değildir.[21] 2016 tarihli bir eleştiri, kullanılan yöntemin karışık topluluklara ve soyu bin yıl geriye izlemeye pek uygun olmadığını savundu. Ayrıca tarihsel dilbilimin bütün yöntemlerinin Yidiş’i bir Cermen dili saydığını, Slav, İran ya da Türk alt katmanlarına dair güvenilir bir delil bulunmadığını ekledi.[22]

Mitokondriyal DNA ve Y kromozomu

2013 tarihli bir çalışma, Aşkenaz mitokondriyal çeşitliliğinin yaklaşık yüzde 40’ını oluşturan dört kurucu hattın soyunun Yakın Doğu’da ya da Kafkasya’da değil, tarih öncesi Avrupa’da olduğunu buldu. En iyi tahmini, anne hatları için yüzde 81 Avrupa, yüzde 8 Yakın Doğu, yüzde 1 Asya’nın daha doğusu ve yüzde 10 çözülmemiş soy idi. Hatların hemen hiçbirinin Kuzey Kafkasya’dan gelmesi muhtemel değildi.[23] Baba hattında bir aday vardı. Behar ve arkadaşları 2003’te, Aşkenaz Levililerinin yarısından fazlasının R1a haplogrubunun tek bir hattını taşıdığını bulmuştu. Bunun Avrupa’dan bir katkı mı, yoksa kayıp Hazarların bir izi mi olduğunu açık bırakmışlardı.[13] 2013 tarihli bir çalışma, M582 işaretinin 922 Doğu Avrupalıda bulunmadığını ve bütün R1a Levililerinde bulunduğunu saptadı.[24] İşaret, R1a taşıyan 303 Yakın Doğulunun yüzde 5,9’unda da vardır ve yazarlar bunu, Levili kurucu hattın Yakın Doğu kökenli olduğu biçiminde yorumladı.[24]

Genom çapında modeller

2014 tarihli bir çalışma, Aşkenaz Yahudilerini Avrupa kökenli ve büyük olasılıkla Orta Doğu kökenli bir kaynağın eşit karışımı olarak tanımlar ve yaklaşık 350 kişilik bir darboğaz bulur.[25] 2017 tarihli bir çalışma, Avrupa payının ana kaynağını yaklaşık yüzde 60 ile 80 arasında Güney Avrupa’ya, kalanını da büyük olasılıkla Doğu Avrupa’ya yerleştirir. Karışımı yaklaşık otuz kuşak öncesine tarihler. Hazar bileşenini modellemez.[26] 2022 tarihli bir çalışma, Erfurt’tan on dördüncü yüzyıla ait 33 Aşkenaz bireyinin genomunu dizeledi. Bu bireyler, Doğu Avrupa ile ilişkili soyda daha fazla çeşitlilikle birlikte, modern Aşkenaz Yahudilerine benzer. Çalışma Aşkenaz kurucu olayını on dördüncü yüzyıldan önceye tarihler. Hazar hipotezini sınamaz.[27]

Hazar dünyasından DNA

Kuzey Karadeniz bölgesinden 48 genomun 2026 tarihli bir taraması, Hazar Kağanlığı’nın halkını, genom verisi hâlâ bulunmayan topluluklar arasında sayar.[14] 2026 tarihli bir çalışma, Phanagoria’nın Hazar dönemi katmanından üç bireyin genomunu dizeledi. Bu bireyler modern Yahudi topluluklarının kümesiyle örtüşmez. Türkçe konuşan Orta Asyalılara, Avarlara ve ortaçağ Moğollarına en yakındırlar. Hazar yönetimi altındaki bir şehirde yaşadılar ve seçkinlere ait olduklarını ya da Yahudi olduklarını gösteren hiçbir şey yoktur.[28] Ukrayna’daki Saltiv kültürüne ait, 800 ile 900 arasına tarihlenen bireylere dair 2025 tarihli bir çalışma, biri Kafkasya’ya, biri Orta Asya’ya yakın iki grup buldu ve onları Hazar değil, Alan ve Bulgar olarak tanımlar.[29] Kültürün birkaç grup arasında paylaşıldığını not eder.[29]

Genetik bulguların özeti

Hiçbir genom çapında veri kümesi, Aşkenaz Yahudilerinde saptanabilir bir Hazar bileşeni göstermez, aynı çalışmalar küçük bir bileşeni de dışlayamaz. Hiçbiri bunun için bir yüzde vermez.[17] Levililerin R1a izi, Yakın Doğu’ya kadar izlenmiştir.[24] Bir tarihçi küçük bir Hazar katkısını mümkün sayabilir, ama bu tarihsel bir olasılıktır, genetik bir bulgu değildir.

Bilimsel çalışmanın dışındaki kullanım

Geç Sovyet ve Sovyet sonrası milliyetçi yazında “Hazarlar” sözcüğü “Yahudiler” için bir örtmece olarak kullanıldı.[30] Lev Gumilev’in 1970’lerdeki “Yahudi-Hazar kimerası” en bilinen örnektir. 2023 tarihli bir çalışma, onun yeniden yorumunun Mikhail Artamonov’un bulgularını çok aştığını ve Rus milliyetçilerini esas olarak antisemitik anlatısıyla çektiğini saptar.[31] Bu kullanımlar Hazarların alımlanma tarihine aittir ve tarihsel soruyu ilgilendirmez.

Notlar

  1. ^ a b c Koestler 1976
  2. ^ a b Poliak 1944; 2nd ed. 1951
  3. ^ Golden 1992, p. 243
  4. ^ Golden 1992, p. 241
  5. ^ a b Stampfer 2013
  6. ^ Renan 27. Januar 1883
  7. ^ Sand hebr. 2008; engl. 2009
  8. ^ Ibn Rusta
  9. ^ al-Iṣṭakhrī; Dunlop 1954, p. 92
  10. ^ Golden 1992, p. 241–242
  11. ^ The Khazar correspondence; Marcus 1938, p. 230
  12. ^ Sinor 1990, p. 266–267
  13. ^ a b al. Dezember 2013, p. 864
  14. ^ a b al. 2026
  15. ^ al. Dezember 2013, p. 865
  16. ^ al. Dezember 2013, p. 860, 880
  17. ^ a b al. Dezember 2013, p. 883
  18. ^ Elhaik online 14.12.2012; 2013, p. 61–74
  19. ^ al. Dezember 2013, p. 864, 884
  20. ^ Elhaik online 14.12.2012; 2013
  21. ^ Das 2016
  22. ^ Flegontov 2016
  23. ^ Costa 2013
  24. ^ a b c Rootsi 2013
  25. ^ al. 2014
  26. ^ Xue 2017
  27. ^ Waldman 2022
  28. ^ al. 2026
  29. ^ a b al. 2025
  30. ^ Schnirelman 2007
  31. ^ Racyn 2023

Kaynaklar

Literatür

  • Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
  • Jacob R. Marcus (ed., trans.), The Jew in the Medieval World: A Source Book, 315–1791 (1938)
  • Ernest Renan, Le Judaïsme comme race et comme religion (27. Januar 1883)
  • A. N. Poliak, Khazaria (Kazariyah) (1944; 2nd ed. 1951)
  • Arthur Koestler, The Thirteenth Tribe: The Khazar Empire and Its Heritage (1976)
  • Shlomo Sand, The Invention of the Jewish People (hebr. 2008; engl. 2009)
  • Sh. Stampfer, Did the Khazars Convert to Judaism? (2013)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Doron M. Behar et al., No Evidence from Genome-wide Data of a Khazar Origin for the Ashkenazi Jews (Dezember 2013)
  • Eran Elhaik, The Missing Link of Jewish European Ancestry: Contrasting the Rhineland and the Khazarian Hypotheses (online 14.12.2012; 2013)
  • R. Das; P. Wexler; M. Pirooznia; E. Elhaik, Localizing Ashkenazic Jews to Primeval Villages in the Ancient Iranian Lands of Ashkenaz (2016)
  • P. Flegontov; A. Kassian; M. G. Thomas; V. Fedchenko; P. Changmai; G. Starostin, Pitfalls of the Geographic Population Structure (GPS) Approach Applied to Human Genetic History: A Case Study of Ashkenazi Jews (2016)
  • M. D. Costa; J. B. Pereira; M. Pala et al.; M. B. Richards, A substantial prehistoric European ancestry amongst Ashkenazi maternal lineages (2013)
  • S. Rootsi; D. M. Behar et al., Phylogenetic applications of whole Y-chromosome sequences and the Near Eastern origin of Ashkenazi Levites (2013)
  • S. Carmi et al., Genomstudie zu 128 Aschkenasen (Titel in der Recherchemappe nicht genannt) (2014)
  • J. Xue; T. Lencz; A. Darvasi; I. Pe'er; S. Carmi, The time and place of European admixture in Ashkenazi Jewish history (2017)
  • S. Waldman; D. Backenroth; É. Harney et al.; S. Carmi; D. Reich, Genome-wide data from medieval German Jews show that the Ashkenazi founder event pre-dated the 14th century (2022)
  • Saag et al., Studie zu 91 Genomen aus der Ukraine, darunter Saltiv-Kultur (Titel in der Recherchemappe nicht genannt) (2025)
  • Okovantsev et al., Ganzgenome von drei Individuen aus Phanagoria (Titel in der Recherchemappe nicht genannt) (2026)
  • Aituganova et al., Meta-Analyse von 48 Genomen aus dem nördlichen Schwarzmeerraum (Titel in der Recherchemappe nicht genannt) (2026)
  • V. A. Schnirelman, The Story of a Euphemism (2007)
  • Racyn, Studie zu Artamonov und Gumiljow (Titel in der Recherchemappe nicht genannt) (2023)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Khazar–Ashkenazi hypothesis.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/khazar-ashkenazi-hypothesis/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026