Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Toharistan yabguları, Aşina hanedanından Göktürk prensleriydi. Ceyhun’un güneyindeki eski Eftalit ülkesini, sonraki Kunduz yakınındaki Huo’daki merkezden yönettiler.[1] Tang tarihleri ülkeye Tuhuoluo der ve kralının yabgu unvanını taşıdığını söyler.[2] Soyun ilki, hacı Xuanzang’ın 630 dolaylarında Huo’da bulduğu, Tong Yabgu’nun oğlu Tardu Şad’dı.[3] 661’de Tang merkezi bir bölge komutanlığı yaptı ve kralı vali atadı.[4] Sonraki yabgular Tang’dan Araplara karşı ve Tibet’le birleşmiş bir komşuya karşı asker istedi.[5][6] Çin kayıtlarındaki son elçilik 759 tarihlidir.[7]

Kaynaklar

Ana yazılı kayıt Çincedir. Xin Tang Shu’da Tuhuoluo üzerine bir bölüm vardır, Tang Huiyao yabguların bir kısmının adını verir, Cefu yuangui ise elçilikleri yıl yıl sıralar.[8] Üçü de Tang sarayının kayıtlarına dayanır. Bir yabguyu, elçi gönderdiğinde ya da unvan aldığında anarlar. Sui Shu ülkeyi Sui döneminde anlatır. Batı Bölgeleri Kaydı ise 630 dolaylarındaki durumunu anlatır.[9] Xuanzang’ın biyografi yazarı Huili, Huo’daki hükümdarın hanedanını hem gidişte hem dönüşte ekler.[3][10] Yabguların sikkeleri ve Baktriya belgeleri yerel tarafı verir, ikisi aşağıda ele alınır.

Kökenler

Eftalit krallığı yıkıldıktan sonra Göktürkler Sogdiana’yı elinde tuttu. Sasaniler Toharistan dahil, güneydeki ülkenin çoğunu aldı.[11] Geriye kalan Eftalit beylikleri Göktürk üstünlüğünü kabul etti ve batı kağanının tâbileri oldu.[12] Sui Shu erken bir müdahaleyi kaydeder. Eftalit ülkesi karışıklığa düşünce Göktürkler Tong Şad Zijie’yi ülkenin yönetimini zorla eline almak üzere gönderdi.[13]

625 dolaylarında Tong Yabgu’nun İndus’a kadar ilerlediği söylenir.[14][15] Başlıca şehirleri aldı ve Eftalit hanedanlarının yerine Göktürk hükümdarlar koydu.[14] Xuanzang ülkeyi 630 dolaylarında geçti.[16] Toharistan’ın kraliyet soyunun yüzyıllar önce tükendiğini, her beyin kendini bir vadinin ya da bir kalenin efendisi yaptığını bildirir. Ülke yirmi yedi devlete bölünmüştü ve hepsi Göktürklere bağlıydı.[16] Xin Tang Shu, Antarava, Khost ve Huo’nun eski Tokhara topraklarında yer aldığını ekler. Beyleri de Göktürktü ve Demir Kapı’nın güneyindeki halkları yönetiyorlardı.[2]

İlk yabgular

Tardu Şad, 630 dolaylarında Huo’yu elinde tutuyordu.[3] Genç karısı onu zehirledi ve oğlu, bir tegin, onun şad rütbesini aldı.[3] Xuanzang geri döndüğünde Toharistan hükümdarı kendine yabgu diyordu.[17] Bir hesap dönüşü 643 ya da 644’e tarihler.[18] Hayat’ın çevirileri bu hükümdarı Yabgu Kağan’ın yeğeni yapar.[17] Babasının rütbesini ele geçiren tegin, yani Tong Yabgu’nun torunu olabilir.[18][19] Huo bölümü ona hiçbir ad vermez.

Çin kayıtları ülkeyi 635’ten itibaren anar.[20] Cefu yuangui, Zhenguan’ın dokuzuncu yılının beşinci ayında, yani 635’te Tuhuoluo’dan bir elçilik kaydeder.[20][21] 645’in birinci ayında, bir Tuhuoluo yabgusu ile bir Şabolo yabgusunu birlikte sayan bir listede bir elçilik daha vardır. Şabolo, Toharistan yabgusunun kişi adı olabilir.[20][22] 648’de üçüncü bir elçilik geldi.[20]

Sikkelere dayanan bir yeniden kurgu, Tardu Şad’ın halefine İşbara adını verir ve ilk sikke basımını ona atar. Bu türün sikkeleri yirminci saltanat yılına kadar çıkan yıllar taşır.[1]

Batı kağanları ve Toharistan

Jiu Tang Shu, Toharistan’ı, batı Göktürklerinin Güney Merkezi’ni elinde tutan Irbis İşbara Yabgu Kağan’ın buyruğuna uyan ülkeler arasında sayar.[23] Rakibi Üç Tuğlu Kağan Toharistan’a saldırdı ve onu kırdı.[24] Kendi halkı onu terk edince Toharistan’a kaçtı. Tang Huiyao kaçışı 642’ye tarihler.[25] Bu metinlerin hiçbiri Toharistan yabgusunun bu savaşlarda ne yaptığını söylemez.

Tang bölge komutanlığı

650’de Toharistan, yedi ayak boyunda, Çinlilerin deve kuşu dediği büyük bir kuş gönderdi.[26] Tang Huiyao, yabgu Wujingbo’nun tahta çıkışını 652’ye tarihler, o yıl yabgu bunu bildirmek için bir yazı göndermişti.[21] İki yıl sonra oğlunu saraya yolladı.[21]

Xin Tang Shu’ya göre Xianqing yıllarında Tang, yabgunun şehri A-huan’ı Yuezhi Bölge Komutanlığı’nın merkezi yaptı. Küçük kasabalardan yirmi dört vilayet ayırdı ve Aşina kralını vali atadı.[2] Bazı araştırmacılara göre A-huan, Kunduz yakınındaki Arapça War-wālīz’dir.[27] Tang Huiyao yazıyı 652’ye, atamayı 661’e koyar.[21] O yıl Wujingbo’yu yirmi beş vilayetin komiseri ve Yuezhi valisi yapar.[21] Tongdian da büyük düzenlemeyi 661’e tarihler.[28] Toharistan’da vilayetler kurmak için gönderilen elçi Wang Mingyuan, batı bölgelerinin bir haritasını sundu. Hotan ile İran arasında on altı bölge komutanlığı ve Toharistan’da imparatorluğun erdemini anmak için bir dikili taş önerdi. İmparator kabul etti.[28] 665’te Wujingbo’nun kardeşi Zuhunduo, her biri üç ayaktan yüksek iki akik kandil ağacı getirdi.[21]

705’te Kral Nadunili küçük kardeşi Puluo’yu saraya gönderdi, Puluo orada muhafız birliğinde kaldı.[2] 718’de Puluo, rütbesi hakkında Tang sarayına bir dilekçe verdi.[29] Kendisinin bir tegin olduğunu, Tang’ın ise ona dördüncü rütbeden bir subaylık verdiğini yazdı.[29] Aynı dilekçede hanedanının ağırlığını anlattı. Ağabeyi olan Toharistan yabgusunun emri altında iki yüz on iki kral, vali ve idareci vardı.[29] Zabul ile Kapisa krallarının her biri iki yüz bin asker ve atlıya komuta ediyordu.[29] Kuttal, Çaganiyan, Şuman, Şignan, Eftalitler, Vahan, Gozgan, Bamiyan, Kobadiyan ve Bedahşan dahil on kral daha, elli bin kişiye komuta ediyordu.[29][1] Sayılar dilekçe sahibinin kendi sözüdür ve daha yüksek bir rütbe isteği içinde geçer.

719’da Tang Huiyao, saraya göklere dair bilgili bir adam gönderen yabgu Zhihanna Dishe’nin adını verir.[21][7] Bazı araştırmacılar onu, Nadunili’den sonra yabgu olan Çaganiyan kralı sayar.[30] 729’da Tang, Gutuluo Dunda du’yu Toharistan yabgusu ve Eftalitlerin kralı olarak atadı.[4] İkinci unvan, yabgunun Eftalit beylikleri üzerinde durduğunu gösterir.

Araplar ve Tibetlilerle savaşlar

Cefu yuangui, 654 yılı altında Arapların İran’ı yendiğini ve Yazdgird’i öldürdüğünü bildirir.[31] Oğlu Peroz Toharistan’a kaçtı ve Tang’a haber gönderdi. Gaozong yolu askerî yardım için fazla uzak buldu. Araplar sonra çekildi ve Toharistanlılar Peroz’u tahta oturtmak için asker gönderdi.[32] Tahtın Sistan’da bulunmuş olması mümkündür.[33]

Arap ilerleyişi Toharistan’ın kendisine ulaştı. Arap valisi ʿAbdallāh ibn ʿĀmir’in öncü kolu, 652 ya da 653’te Merv-i Rud’u ve Toharistan’ın tamamını aldı ve Belh’le şartlar üzerinde anlaştı.[33] Muʿāwiya zamanında Belh ve Kabil, ʿAbd al-Raḥmān ibn Samura tarafından geri alındı, ama Arap egemenliği kalıcı olmadı.[33] 705’e gelindiğinde yabgu Bedahşan’a çekilmişti, çünkü Belh ve orta topraklar Arapların elindeydi.[33] Şuburgan, Khusp ve Herat darphaneleri kaybedildi ve sikke basımı sekizinci yüzyılın başında sona erdi.[33] Kuteybe bin Müslim’in 705’te Ceyhun’un ötesine yaptığı ilk sefer, Belh hükümdarını askerleri arasında saydı.[34]

Yabgular Çin’e başvurarak karşılık verdi. 719’da Kumedh kralı Tang sarayına Toharistan’ın, Buhara’nın, Çaç’ın ve Fergana’nın hepsinin Araplara boyun eğdiğini bildirdi.[35] 727’de Toharistan yabgusu, Arapların babasını zincire vurduğunu ve üzerine ağır vergiler yüklediğini yazdı.[5] Tang imparatorundan kuvvetlerinin bir kısmını istedi.[5] Onlar olmadan imparatorun batı kapısını artık koruyamayacağını yazdı.[5]

İkinci bir tehdit doğudan geldi. 749’da yabgu Shilimangjialuo, Jieshi adlı komşu bir hükümdarın Tibetlilere katıldığını ve Bolor yolunu tehdit ettiğini bildirdi.[4][6] Anxi’den asker istedi.[4] Tang askerleri gönderdi ve Jieshi’yi yendi.[2] 758’de Toharistan ve öteki dokuz batı devleti isyancı An Lushan’a karşı asker gönderdi ve Suzong onları Shuofang ordusuna bağladı.[4]

Sikkeler ve belgeler

Yabgular, topraklarının batı kesiminde sikke bastı. Bir sınıflandırma üç türü tarihler. En eskisi, iki kanatlı ve boğa başlı bir tacın üzerinde yabgu İşbara’nın adını taşır. Darphaneleri Khusp, Herat ve Şuburgan’dı.[1] İkinci tür, yedinci yüzyılın ikinci yarısından, Sem’in adını taşır, üçüncüsü ise Gün İşpara’nın adını.[33] Sem, Çin kayıtlarındaki Wushibo olabilir.[33] “Şan arttı, yabgu, Şahlar Şahı” yazılı bir madalyonun Tardu Şad tarafından Tong Yabgu’nun onuruna bastırıldığı düşünülür.[14]

Kuzey Afganistan’ın Baktriya belgeleri Eski Türkçe sözcükler ve öbekler içerir.[36] En eski belgeler yedinci yüzyılın ilk yarısına aittir.[36] “Saygıdeğer” anlamındaki Eski Türkçe tapaglïg sözcüğü 640, 679 ve 682 tarihli belgelerde geçer.[37] 711 tarihli bir belge bir Halaç prensesini Türkçe “eş” anlamındaki kïnžuy unvanıyla anar.[36] Bu sözcükler, batı Göktürklerinin Sasanilerle birlikte Eftalitleri yıktıktan sonraki egemenliğiyle ilişkilendirilir.[36]

Kaynaklarda adı geçen yabgular

Çin metinleri Toharistan’ın şu yabgularını ve krallarını anar.

  • Tardu Şad, Yabgu Kağan’ın en büyük oğlu ve 630 dolaylarında Huo’nun efendisi.[3]
  • Oğlu, eski tegin, Xuanzang geri döndüğünde yabguydu.[17] Hayat ona ad vermez.
  • Wujingbo, 652’den 665’e kadar anılır. Tahta çıkışını 652’de bildirdi.[21] 661’de Yuezhi valisi oldu.[21] Yonghui’nin üçüncü yılı, yani 652 tarihli bir Cefu yuangui kaydı Aşina Wushibo adını verir, bazı araştırmacılar onu bölümdeki kral sayar.[7]
  • Nadunili, 705’te kral, kardeşi Puluo’yu saraya gönderdi.[2] 718 dilekçesi yabguyu aynı ad sayılan bir biçimle anar.[38]
  • Zhihanna Dishe, 719’da yabgu.[21]
  • Gutuluo Dunda du, 729’da yabgu olarak atandı.[39] Ad, Qutluγ Ton Tardu olarak geri kurulmuştur.[30]
  • Shilimangjialuo, 749’da yabgu.[2]

Çin listesindeki son elçilik 759 tarihlidir.[7] Burada kullanılan metinler daha sonraki bir yabgu anmaz ve soyun nerede sona erdiğini de kaydetmez.

Hükümdarlar

  1. Tardu Shad—Shad

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Tang635 – 759

    • Elçilik635 – 759elçilikler ve unvanlar, 661'den itibaren bölge komutanlığı

Notlar

  1. ^ a b c d e Litvinsky 1996, p. 363
  2. ^ a b c d e f g h i j Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  3. ^ a b c d e Life of Xuanzang, juan 2
  4. ^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99
  5. ^ a b c d Chavannes 1903, p. 206–207
  6. ^ a b Chavannes 1903, p. 214–215
  7. ^ a b c d e Chavannes 1903, p. 157
  8. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99; Cefu yuangui, juan 970
  9. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83; Record of the Western Regions, juan 1
  10. ^ Life of Xuanzang; Beal 1911, p. 195–196
  11. ^ Litvinsky 1996, p. 359
  12. ^ Litvinsky 1996, p. 360
  13. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  14. ^ a b c d e Litvinsky 1996, p. 362
  15. ^ a b c Yavuz 2025, p. 372
  16. ^ a b Record of the Western Regions, juan 1
  17. ^ a b c Life of Xuanzang; Beal 1911, p. 196
  18. ^ a b Chavannes 1903, p. 196
  19. ^ Markwart 1938, p. 44–45
  20. ^ a b c d e Cefu yuangui, juan 970
  21. ^ a b c d e f g h i j Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99
  22. ^ Chavannes 1903, p. 156
  23. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 199
  24. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  25. ^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94
  26. ^ Cefu yuangui, juan 970; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  27. ^ Chavannes 1903, p. 155
  28. ^ a b Tongdian, juan 193
  29. ^ a b c d e Chavannes 1903, p. 200–202
  30. ^ a b Litvinsky 1996, p. 365
  31. ^ Cefu yuangui, juan 995
  32. ^ Cefu yuangui, juan 995; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  33. ^ a b c d e f g Litvinsky 1996, p. 364
  34. ^ Litvinsky 1996, p. 453
  35. ^ Chavannes 1903, p. 204
  36. ^ a b c d Erdal 2004, p. 4
  37. ^ Erdal 2004, p. 92
  38. ^ Chavannes 1903, p. 200
  39. ^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221

Kaynaklar

Literatür

  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Devletler
Turk Shahi of Kabul and Kapisa
Halklar
Nezak Shahs

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Yabgus of Tokharistan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/yabgus-of-tokharistan/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026