Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Nezak Şahları, Huna Halklarının Sikkeleri içinde üçüncü grup olan ve Kabil, Kapisa ve Gazne bölgesinde basılan gümüş drahmilerden bilinir.[1] Kral, boğa başlı bir taç takar ve Pehlevice yazıt nyčky MLK’ diye okunur.[2] Sikkelerin ötesinde onlar hakkında çok az şey bilinir.[3] Sikkelere ve yazılı kaynaklara dayanan anlatımlar onları Hun, yerel hükümdar ya da batı Göktürk hanedanı yapar.[4][5]

Sikkeler

Nezak drahmileri Sasani örneklerini izler.[2] Ön yüzde kral, bütün dizide süren boğa başlı tacıyla görünür.[2] Arka yüzde Sasani ateş sunağı ve yanında görevliler vardır.[2] Başlarının üstünde, Nezak sikkelerinin bir işareti olan iki küçük tekerlek ya da güneş rozeti durur.[2]

Yazıt Pehlevicedir.[2] Önce Napki, sonra Nspk diye okundu, bugün Nezak okuması kabul edilir.[2] Sözcük büyük olasılıkla bir kişi adını değil bir hükümdar unvanını gösterir.[2][6] Dizi hiçbir kralın adını taşımaz.[6]

Sınıflandırma diziyi yaklaşık 460’tan başlatır.[7] Sikkeleri üslupla iki gruba ayırır.[2] I. Grup beşinci yüzyılın ortasında başlar ve büstün altındaki çiçek motifinin Alchon baskılarında yakın bir benzeri vardır.[2] II. Grup, I. Grubun geç evresine aittir.[2] Arka yüzündeki güneş tekerlekleri çok daha büyüktür.[8] İki grup büyük olasılıkla iki darphanede basıldı, I. Grup Gazne’de, II. Grup Kabil’de.[3] 1962’de Kabil pazarına çıkan Gardez definesinde yalnızca II. Grubun sikkeleri vardır.[3] İki darphaneye atfetme kanıtlanmış değildir.[9] Yeni defineler ya da darphanelerin kendisi gerekir.[9]

Sınıflandırmaya göre Nezak kralları, öteki Hunlar gibi, paraya ilk olarak Pers’e askerî hizmet karşılığında aldıkları Sasani sikkesi biçiminde rastladı.[2] Bu ödemeler durunca kendi sikkelerini bastılar.[2] Drahmilerin saflığı zamanla değişti ve sikkeler sonunda saf bakır oldu.[3] Bu enflasyon, Mihirakula döneminde Alchon sikkelerindeki enflasyonla kısmen koşut gider.[3] Güney Tacikistan’daki Kafyr-qala yerleşiminden çıkan bir Nezak tipi sikke, içinde yattığı tabakanın tarihi olarak yedinci yüzyılın ortasını verdi.[10]

Nezakların kimliği

Sikkelerin Hunlara ait sayılması standart sınıflandırmadan gelir.[11] Bu sınıflandırma Nezakları, Alchonlar ile Eftalitler arasında, 450’den sonra gelen üçüncü İran Hun dalgası olarak koyar.[12] İkinci bir kuram Nezak kralları Hun değil, Kapisa, Kabil ve Zabul bölgesinin yerel hükümdarları sayar.[3] Boğa başlı tacın Kapisa’nın Khingal krallarının hanedan tacı olduğunu, Eftalitlerinki olmadığını savunur.[13] Bu kurama göre Eftalitler Kapisa’yı da Zabul’u da hiç almadı.[14] Hanedan, altıncı yüzyılın ortasında ya da sonunda kendini Eftalitlerden kurtaran yerel bir savaşçı hanedanıydı.[13]

Üçüncü bir kuram diziyi Kapisa ve Gandhara’nın batı Göktürk hanedanının sikkeleri sayar.[5] nyčky MLK’ yazıtlı sikke tipini yaklaşık 630’dan yaklaşık 720’ye tarihler.[6] Tip neredeyse bir yüzyıl korundu ve hanedanın ilk hükümdarı Qarγïlacï adını taşıdı, bu yüzden yazıt bir kişi adı olamaz.[6] Yazıtın okunuşu, Cefu Yuangui’deki, Kapisa’nın Çincesi olan Ko-p’i-shih kralı Na-sai’nin bir elçisini anan bir kayıtla desteklenir.[6] Ad, batı Göktürklerinin bir boyuna, reisleri Nizük adını taşıyan Äskil Nizük Jigin boyuna bağlanır.[6]

Bu tarihler yaklaşık 170 yıl farklıdır. Bir inceleme, Nezakların yalnızca sikkelerinden ve beşinci yüzyılın ikinci yarısında Gazne ile Kabil ve Kapisa çevresinde egemen olduklarını söyleyen bir Çin kaydından bilindiğini ekler.[3] Dördüncü bir kuram Kapisa krallarının, imparatorlukları dağılınca kuzeyden kaçan bir Eftalit kolundan gelmiş olabileceğini savunur.[13] Bu kuram onları ayrıca güney Toharistan’ın Nezak Tarkanlarından ayırır, modern yazarlar onları bazen bunlarla karıştırmıştır ve sonunda aralarında bir bağ da çıkabilir.[13]

Yazılı kaynaklarda Kapisa

Xuanzang Kapisa’yı 630’da ziyaret etti.[15] Ülkenin çevresi 4.000 li’den fazladır ve Karlı Dağlar kuzeyde arkasındadır.[16] Yazısı Toharistan’ınkiyle hemen hemen aynıdır.[16] Para olarak altın sikkeler, gümüş sikkeler ve küçük bakır sikkeler kullanılır.[16] Kral bir Kshatriya’dır, ihtiyatlı ve yürekli.[16] Gücü komşu sınırları sindirir ve on küsur ülkeye hükmeder.[16] Üç Cevheri sayar, her yıl on sekiz ayaklık gümüş bir Buddha heykeli yaptırır.[16] Ülkede yüzden fazla manastır ve çoğu Büyük Araç’ı izleyen altı bin rahip vardır.[16] Ayrıca düzinelerce tanrı tapınağı ve başka öğretileri izleyen bin kadar kişi vardır.[16]

Xuanzang’ın en eski yazmaları kralın halkını, basılı metnin Chali, yani Kshatriyalar dediği yerde, Suli, yani Soğdlar olarak verir.[13] Sui Shu, Zhaowu soyadını taşıyan ve Kang kralının ailesinden olan bir Cao kralını anar.[17] Bu soyadı bütün Soğd hükümdarlarının taşıdığı soyadıdır.[13] İki anlatı bu Cao kralını bir Kapisa kralı sayar.[18] Sui Shu onun altın balık başlı bir taç taktığını ve altın at tahtında oturduğunu söyler.[17] Bazı araştırmacılar bu tacı, Nezak sikkelerini Kapisa’nın Khingal soyuna bağlamak için güçlü bir dayanak sayar.[19] Metin bir balık başı anar.[17] Sikkeler bir boğa başı gösterir.[2] Wei Shu ve Sui Shu, Cao’yu Eftalit ülkesinin 1.500 li güneyine yerleştirir.[20][17]

Cefu Yuangui, batı Göktürklerinin Yabgu Kağanının kuzeyde Tieleleri kattığını, batıda Persleri geri tuttuğunu ve güneyde Jibin ile sınır olduğunu söyler.[21] Aynı kitap Zabul ile Kapisa ve Gandhara olan Jibin’i, Toharistan yabgusunun altındaki krallıklar arasında sayar.[22] 723 ile 729 arasında yolculuk eden hacı Huichao, Gandhara, Kapisa ve Zabul’un krallarının ve askerlerinin Türk olduğunu söyler.[22] Xin Tangshu, Türklerin, Jibin halkının ve Toharlıların, Zabul olan Xieyu’da karışık yaşadığını söyler.[23][22]

Badgis’in Nezak Tarkanı

Nezak adı yalnızca sikke krallarının adı değildi.[24] Toharistan’ın fethine dair Arapça anlatılarda Badgis beyi Nezak Tarkan diye anılır.[25][26] Arap fethi sırasında resmen krallar kralının tâbisi olan, ama fiilen neredeyse bağımsız bir beydi.[27] Bir Arapça kaynak ona Eftalit kralı der.[28]

el-Belazurî’ye göre Sasani kralı III. Yezdicerd, Araplardan kaçarken Merv yönünde, askerleriyle gelen Nezak Tarkan ile karşılaştı.[29][30] Nezak Tarkan’ın kralın kızıyla evlenme isteği yüzünden bir kavga çıktı ve kral Merv yakınında öldürüldü.[29][31]

Araplar onun Badgis’teki kalesini 703 ya da 704’te aldı.[32] Kuteybe bin Müslim ile 705 ya da 706’da anlaştı.[33] 708 ya da 709’da Arapları kovmak ve Eftalit krallığını yeniden kurmak için bir kez daha girişti ve bu, kariyerine son verdi.[33]

Kaynaklar 651 ile 873 arasında Nezak adlı birkaç adam anar.[34] Biri 709’da Kuteybe tarafından öldürüldü, bir başkası 719’da Çin’e elçi gönderdi, bir başkası 739’da Şaş valisiydi.[34] Nezak Tarkan’ın ilk görünüşü ile ölümü arasında altmış yıldan fazla vardır ve baştan sona tek bir adamın kastedildiği kuşkuludur.[35]

Adın kendisi birkaç türlü açıklanır.[24] Birincisi, İbn Hurdazbih’in dediği gibi, Nezak’ı küçük bir Türk beyinin unvanı sayar.[28] İkincisi onu bir hanedan unvanı sayar.[28] Üçüncüsü, Nezak Tarkan’ın gerçek adının Tirek olduğunu, onun bir Türgeş tarkanı ve Toharistan yabgusunun tâbisi olduğunu savunur.[24] Dördüncüsü bunu reddeder, çünkü Hamza el-İsfahânî Nezak Tarkan’a Eftalit kralı der.[28] Inaba bir Halaç kökeni düşünür.[34]

Daha eski bir görüş sikke yazıtını Badgis’in Nezak Tarkanı ile birleştiriyordu.[6] Harflerin ve tarihin gözden geçirilmesi bazı araştırmacıları, Badgis beyi için Türgeş kökenli bir ad olan Tirek biçimine götürdü.[6] Bu görüşe göre ikisinin birbiriyle ilgisi yoktur.[6]

Nezaklar ve Türk Şahiler

Nezak sikkelerinin Türk Şahilerle ilişkisi diziyi nasıl yorumladığımıza bağlıdır.[1][36] Sınıflandırma Shahi Tigin ve Phromo Kesoro baskılarını Nezak sikkeleriyle aynı gruba koyar.[1]

Nezak tipini batı Göktürk sayan görüşe göre soy kesintisiz sürer.[5] Xuanzang, Gandhara’nın hanedanını 630’da sönmüş ve ülkeyi Kapisa’nın egemenliğinde buldu.[15] Kapisa’yı o sırada büyük olasılıkla batı Göktürk kökenli bir prens yönetiyordu.[15] Tang Shu, Ho-hsieh-chih’i 658’de Kapisa ve Gandhara kralı olarak anar.[15] Hanedan Eftalit unvanı xingil’i aldı ve kendini Xingil soyunun mirasçısı saydı.[15] Sikke tipi neredeyse bir yüzyıl sürdü.[6]

Değişiklik, Kabil’deki Türk Şahilerin kurucusu Barhatakin ile geldi.[37] İlk baskıları nyčky MLK’ yazıtının anlamsız kalıntılarını korudu ama kral portresi yeniydi ve üç hilalli bir taç taşıyordu.[38] Taç, Eftalit geleneğine bir dönüş ve Toharistan yabgusundan bağımsızlık ilanı olarak yorumlanır.[38] Jiu Tangshu, 739’da Jibin kralı Wusan Tele Sa’nın yaşlandığı için oğlu Fulin Jipo’nun kendisinden sonra geçmesini istediğini kaydeder.[39] İki kral sikkelerin Tegin Şah’ı ve Fromo Kesaro’suyla özdeşleştirilir.[40]

Nezak krallarını Kapisa’nın yerel hükümdarları sayan görüşe göre boğa başlı taç Khingal soyuna aittir ve Eftalit değildir.[13] Türkler tahtı bu soydan 661’den sonra aldı.[13] Khingal unvanını Çin kaynaklarının gösterdiği gibi 720’de Zabul valisi Qaradachi Eltabar aldı.[13]

Notlar

  1. ^ a b c Kurbanov 2010, p. 102–103
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n Kurbanov 2010, p. 103
  3. ^ a b c d e f g Kurbanov 2010, p. 104
  4. ^ Kurbanov 2010, p. 104, 196–198
  5. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 365–366
  6. ^ a b c d e f g h i j Litvinsky 1996, p. 366
  7. ^ Kurbanov 2010, p. 102
  8. ^ Kurbanov 2010, p. 103–104
  9. ^ a b Kurbanov 2010, p. 51
  10. ^ Kurbanov 2010, p. 52
  11. ^ Kurbanov 2010, p. 93
  12. ^ Kurbanov 2010, p. 93, 103
  13. ^ a b c d e f g h i Kurbanov 2010, p. 196
  14. ^ Kurbanov 2010, p. 197
  15. ^ a b c d e Litvinsky 1996, p. 365
  16. ^ a b c d e f g h Record of the Western Regions, juan 1
  17. ^ a b c d Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  18. ^ Kurbanov 2010, p. 196, 198
  19. ^ Kurbanov 2010, p. 198
  20. ^ Wei Shu, juan 102
  21. ^ Cefu yuangui, juan 1000
  22. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 363
  23. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  24. ^ a b c Kurbanov 2010, p. 200–201
  25. ^ Tabari
  26. ^ Markwart 1938, p. 41–43
  27. ^ Markwart 1938, p. 41–42
  28. ^ a b c d Kurbanov 2010, p. 201
  29. ^ a b al-Balādhurī
  30. ^ Kurbanov 2010, p. 199
  31. ^ Kurbanov 2010, p. 199–200
  32. ^ Markwart 1938, p. 42–43
  33. ^ a b Markwart 1938, p. 43
  34. ^ a b c Kurbanov 2010, p. 200
  35. ^ Markwart 1938, p. 42
  36. ^ Litvinsky 1996, p. 366–368
  37. ^ Litvinsky 1996, p. 367–368
  38. ^ a b Litvinsky 1996, p. 368
  39. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
  40. ^ Litvinsky 1996, p. 368–372

Kaynaklar

Literatür

  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Samuel Beal, Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World (1884)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Halklar
Alchon Huns

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Nezak Shahs.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/nezak/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026