Huo, 活國, Ceyhun kıyısında Toharistan’da bir ülkeydi. Batı Göktürklerinin Yabgu Kağan’ının en büyük oğlu orada otururdu.[1] Çinli hacı Xuanzang Hindistan’a giderken oraya geldi ve eve dönerken yeniden geldi.[1][2] Onun zamanında ülkenin kralı bir Göktürk’tü. Demir Kapı’nın güneyindeki bütün küçük devletleri yönetirdi.[3]

Ülke

Xuanzang’ın geçtiği ülkeleri anlatan Batı Bölgeleri Kaydı, Huo’yu Toharistan’ın eski ülkeleri arasında sayar.[3] Ülkeyi son kitabında, dönüş yolculuğunun durakları arasında anlatır.[3] İlk kitap Huo’yu yalnızca yol üzerinde bir nokta olarak anar. Güneybatısında Fuqielang, güneydoğusunda Khost ve Andarab vardır. Okuru dönüş anlatısına gönderir.[4]

Ülkenin çevresi yaklaşık üç bin li, başkentinin çevresi yaklaşık yirmi liydi.[3] Toprak düzdü. Ekim ve hasat mevsiminde yapılırdı. Bitkiler, çiçekler ve meyveler bol bol yetişirdi.[3] İklim ılımandı, âdetler sadeydi. Halk yün giyerdi.[3] Çoğu Budizm’in Üç Mücevher’ine inanırdı. Ruhlara tapan azdı.[3] Yaklaşık on manastırda birkaç yüz keşiş vardı. Keşişler hem Büyük hem Küçük Araç’ı öğrenirdi.[3] Kayıt, Congling dağlarının batıda Huo’ya kadar uzandığını da ekler.[5]

Göktürk kralı

Kayıt, Huo’nun kendi beyi olmadığını ve Göktürklere tabi olduğunu söyler.[3] Kralı bir Göktürk’tü.[3] Demir Kapı’nın güneyindeki bütün küçük devletleri yönetirdi.[3] Tek bir kasabada kalmazdı. Kayıt, onun ikametgâhını kuşlar kadar kararsız biçimde değiştirdiğini söyler.[3]

Tardu Şad

Yabgu Kağan’ı ziyaretinden sonra Xuanzang Demir Kapı’yı geçti, Ceyhun’u aştı ve Huo’ya geldi.[1] Orası kağanın en büyük oğlu Tardu Şad’ın merkeziydi. Tardu Şad, Gaochang kralının bir kız kardeşiyle evliydi.[1] Biyografideki Yabgu Kağan’ın Tong Yabgu olduğu kabul edilir.[6] Bir tarihlemeye göre hacı Huo’ya 630’da vardı.[7][8] Tardu Şad, hacının kaldığı sırada zehirlenerek öldü. Önceki karısından olan oğlu, bir tegin, onun şad rütbesini ele geçirdi.[9] Yeni şad, Belh’i de topraklarından sayıyordu ve hacıyı oraya gönderdi.[10]

Dönüş

Eve dönerken Xuanzang, Andarab’dan ve Khost’tan Huo’ya geri geldi.[11] Bir anlatıya göre dönüş 643 ya da 644’te gerçekleşti.[7][12] Hayat, ülkeyi Ceyhun kıyısına koyar ve onu Toharistan’ın doğu sınırı olarak anar.[2] Başkenti bir çeviriye göre ırmağın güney kıyısında, öbürüne göre doğu kıyısında durur.[2][13]

Toharistan’ı artık Yabgu Kağan’ın kendisine yabgu diyen bir akrabası yönetiyordu.[2] Çeviriler onu kağanın yeğeni yapar.[2][13] O, şad rütbesini ele geçirmiş olan tegin, yani Tong Yabgu’nun torunu olabilir.[7] Xuanzang onun ordugâhında bir ay kaldı.[2] Yabgu sonra ona bir asker kafilesi verdi. Hacı bir tüccar kafilesiyle doğuya gitti.[2]

Yer

Huo, Kunduz ile özdeşleştirilmiştir.[14][8] Başkenti bugünkü kasabanın yerine, ırmağın güney kıyısına koyar.[7] Aynı özdeşleştirme Huo’yu Tang tarihlerindeki A-hoan ve O-hoan adlarında ve Arap coğrafyacıların Toharistan başkenti War-wālīz adında yeniden bulur.[15][16][8] Bu doğruysa Tang, 661’de Toharistan yabgusunun kasabasını Yuezhi hükümetinin merkezi yaptı. Bu hükümet Toharistan’ı kapsıyordu.[17][16]

Başka bir öneri Huo’yu Ghori’ye, Kunduz’dan Kabil’e giden doğrudan yol üzerindeki büyük dağların kuzey eteğine koyar.[18] Belh’e doğru bir sonraki durak olan Fuqielang’ı, Ghori ile Kunduz arasındaki Bağlan sayar.[19] Her iki öneri de Huo’yu Ceyhun’un güneyinde, Demir Kapı ile Andarab arasındaki yol üzerinde, Toharistan’da tutar.

Eftalit başkenti

Üçüncü bir açıklamaya göre Huo, Çin kayıtlarındaki Badiyan olan Eftalit krallarının başkentidir. Bu durumda 630’un Göktürk şadı, Eftalit kralının yerinde oturuyordu. Oğlu ve halefi, 643 ya da 644’te kağandan sonra gelen en yüksek unvan olan yabgu unvanını aldı.[20] Bu durumda Huo, 活, halkın adını taşıyan kasabadır. Çinliler bu halkı Hua, 滑, diye yazar. Xuanzang’ın ülkede saydığı on kadar manastır, Çin tarihlerinin Eftalit başkentine verdiği tapınaklara karşılık gelir.[21] Eftalitler maddesi kralın merkezine dair öbür önerileri sunar.

Notlar

  1. ^ a b c d Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 47
  2. ^ a b c d e f g Life of Xuanzang; Beal 1911, p. 196
  3. ^ a b c d e f g h i j k l Record of the Western Regions; Julien 1857–1858, vol. 2, p. 193
  4. ^ Record of the Western Regions, juan 1
  5. ^ Record of the Western Regions; Julien 1857–1858, vol. 2, p. 194
  6. ^ Chavannes 1903, p. 194
  7. ^ a b c d Chavannes 1903, p. 196
  8. ^ a b c Markwart 1938, p. 44
  9. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 47–48
  10. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 48
  11. ^ Life of Xuanzang; Beal 1911, p. 195–196
  12. ^ Markwart 1938, p. 45
  13. ^ a b Life of Xuanzang; Julien 1853, p. 268
  14. ^ Beal 1911, p. 47
  15. ^ Chavannes 1903, p. 155
  16. ^ a b Chavannes 1903, p. 275
  17. ^ Chavannes 1903, p. 68
  18. ^ Julien 1857–1858, vol. 2, p. 287–288
  19. ^ Julien 1857–1858, vol. 2, p. 288
  20. ^ Markwart 1938, p. 44–45
  21. ^ Markwart 1938, p. 45–46

Kaynaklar

Literatür

  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • Stanislas Julien (trans.), Histoire de la vie de Hiouen-Thsang et de ses voyages dans l'Inde (1853)
  • Stanislas Julien, Mémoires sur les contrées occidentales (1857–1858)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler14

Kişiler
Tardu Shad
Devletler
Yabgus of Tokharistan
Savaşlar
The Göktürk–Hephthalite war, 555–563
Muharebeler ve olaylar
Xuanzang's visit to Tong Yabgu
Yerler
Bactria · Gaochang · Herat · Iron Gate
Halklar
Hephthalites
Kurumlar ve Unvanlar
Levirate · Loose-rein prefectures · Shad · Tegin
Kaynaklar
Life of Xuanzang

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Huo.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/places/huo/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026