Xihai, 西海, yani Batı Denizi, Çin tarihlerinin Göktürk dünyasının batı ucundaki suya verdiği addır.[1] Zhou Shu onu Mukan Kağan’ın ülkesinin batı sınırı yapar.[1] Sui Shu ve Bei Shi, Aşinaların başlangıcını da onun yanına yerleştirir.[2] Bu tarihlerin hiçbiri denizin nerede olduğunu söylemez.[3]

Köken efsanesi

Sui Shu, Batı Denizi’ni Göktürk kökenlerinin ikinci bir anlatısında verir. Bu anlatıyı “kimileri der ki” sözleriyle başlatır.[4] Bu anlatıda Göktürklerin atalarının Batı Denizi kıyısında bir devleti vardı. Komşu bir devlet onları yok etti.[4] Sağ kalan tek oğlanı dişi bir kurt besledi.[4] Düşman onu öldürmek için yeniden adam gönderince kurt, bir ruh taşımış gibi, birden denizin doğusunda belirdi. Gaochang’ın kuzeybatısındaki bir dağda durdu.[4] Orada, bir mağarada on oğul doğurdu.[4] Tongdian anlatıyı tekrarlar.[5]

Bei Shi bölümünü, atalarının Batı Denizi’nin sağ kıyısında yaşadığı sözüyle açar.[6] Onun anlatısında ilahi bir varlık kurdu denizin doğusuna atar.[6] Zhou Shu kurt hikâyesini deniz olmadan anlatır. Onun kurdu Gaochang’ın kuzeyindeki bir dağa kaçar.[1]

Ülkenin sınırları

Zhou Shu, Mukan’ın savaşlarından sonra ona ait olan toprağı anlatır.[1] Doğuda Liao Denizi’nin batısından başlıyordu. Batıda on bin li uzaklıktaki Batı Denizi’ne ulaşıyordu.[1] Bei Shi uzaklığı tekrarlar. Tongdian on bin li’den fazla verir.[7] Anlatım, Mukan’ın savaşlarını izler: batıda Eftalitlere, doğuda Kıtanlara, kuzeyde Qigulara karşı.[1]

Tongdian aynı sınırı batı kağanlığı için kullanır.[8] Şegui batıda kağan olunca, doğuda Altay’dan batıda Batı Denizi’ne kadar toprağı açtı.[8] Yeşim Kapı’nın batısındaki bütün devletler ona hizmet etti.[8]

Sui Shu’nun Tiele bölümü aynı sudan başlar.[4] Ona göre Tieleler, Batı Denizi’nin doğusundan başlayarak dağlar ve vadiler boyunca, kesintisiz yaşıyordu.[4]

Batıya giden yollar

İmparator Yangdi, Pei Ju’yu Zhangye’de batılı halklarla ticaretin başına getirdi. Pei Ju, batı ülkelerinin üç kitaplık bir tasvirini yazdı.[9] Önsözünde Dunhuang’dan çıkan üç yolun üçü de Batı Denizi’nde biter.[9] Kuzey yol Yiwu, Tieleler ve Göktürk kağanının merkezi üzerinden, kuzeye akan Beiliu ırmağını geçerek Fulin devletine gidiyordu.[9] Orta yol Gaochang, Kuça ve Kang devleti üzerinden İran’a gidiyordu.[9] Güney yol Shanshan, Hotan ve Tuhuoluo üzerinden kuzey Brahman ülkesine gidiyordu.[9]

Önerilen özdeşleştirmeler

Adın hangi suyu kastettiği çeşitli biçimlerde okunmuştur. Bir çeviri, Zhou Shu’nun Batı Denizi’ni Hazar Denizi sayar.[10] 1864 tarihli Fransızca çeviri de onu aynı biçimde okur.[11] Çağdaş çeviri, adın zamanla Aral Gölü, Akdeniz ve Koko Nor için de kullanıldığını ekler.[10] Tiele bölümünde Batı Denizi’ni Aral olarak verir.[12]

Üçüncü bir açıklama, köken efsanesindeki denizi Edzin Gol deltası sayar. Deltanın suları Gashun Nor ve Sogo Nor göllerine akar.[13] Ad dördüncü ve beşinci yüzyıllarda bu anlama sahipti.[13] Bir başka görüş, Sui döneminde Batı Denizi’nin Fulin’in, yani Bizans imparatorluğu’nun yanında sayıldığını belirtir.[13] Aynı tartışma, bir halkın bugünkü merkezinden uzakta bir yurt gösterilmesinin kuruluş efsanelerinde yaygın bir özellik olduğunu da vurgular.[13]

Ad, Göktürk tarihlerinden daha eskidir. Han Shu, Hotan için şöyle der: batısındaki sular batıya, Batı Denizi’ne akar, doğusundaki sular doğuya, Tuz Bataklığı’na akar.[14] O deniz Fars Körfezi, Tuz Bataklığı da Han dönemindeki Lop Nor sayılmıştır.[15]

Notlar

  1. ^ a b c d e f Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  3. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  4. ^ a b c d e f g Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  5. ^ Tongdian, juan 197
  6. ^ a b Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  7. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197
  8. ^ a b c Tongdian, juan 199
  9. ^ a b c d e Sui Shu (Book of Sui), juan 67
  10. ^ a b Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 19
  11. ^ Julien 1864, p. 331
  12. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 169
  13. ^ a b c d Golden 1992, p. 118
  14. ^ Han Shu, juan 96
  15. ^ Herrmann 1910, p. 61

Kaynaklar

Literatür

  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Stanislas Julien, Documents historiques sur les Tou-kioue (Turcs) (1864)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Savaşlar
Mukan's Eastern and Northern Wars
Yerler
Cave of the ancestors · Liaohai

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Xihai.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/places/xihai/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026