Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Mukan Kağan, Issık’ın küçük kardeşi ve halefiydi. Ülkesinin doğu ve kuzey kenarlarında iki savaş yaptı. Kitanları doğuya sürdü. Kuzeyde Qigu’yu, yani Kırgızları kendi topraklarına kattı.[1] Zhou Shu her iki savaşı, batıdaki savaşıyla birlikte tek cümlede anlatır. Mukan “batıda Eftalitleri bozdu, doğuda Kitanları kovdu, kuzeyde Qigu’yu ilhak etti, gücüyle sınırın ötesindeki devletleri boyun eğdirdi”.[1] Batıdaki savaş Göktürk-Eftalit savaşıdır.

Kağan ve ilk savaşı

Zhou Shu, Mukan’ı yaradılışta sert ve şiddetli, savaşa düşkün biri olarak anlatır.[1] İlk savaşı Rouran kalıntısına son verdi.[1] Kardeşi, Dengshuzi’yi Mulai Dağı’nda yenmişti. Mukan ona karşı bir orduyla yürüdü ve onu yok etti.[1] Doğudaki ve kuzeydeki savaşlar aynı pasajda arkadan gelir. Zhou Shu bunların hiçbiri için yıl vermez.[1]

Bei Shi cümleyi tekrarlar.[2] Tongdian da tekrarlar, ancak Mukan’ın batıda bozduğu halkların arasına Rouranları ekler.[3] Zizhi tongjian bütün pasajı, Dengshuzi’nin yok edilişiyle birlikte 555 altına koyar.[4] Bir hesap Kırgızların ilhakını yaklaşık 560’a tarihler.[5]

Kitanlar

Sui Shu’ya göre Kitanlar Huanglong’un birkaç yüz li kuzeyinde yaşıyordu.[6] Zhou Shu’nun Mukan’ın onlara yaptığını anlatırken kullandığı fiil 走’dir, yani bozguna uğratıp kaçırmak. Mukan onları doğuya sürdü.[1] Sui Shu’nun Mukan anlatısı Kitanları aynı sözlerle anar.[6]

Sui Shu’nun Kitan bölümü aynı baskıyı Kitan tarafından anlatır, bir kağan ya da yıl adı vermez. Bölüme göre Sonraki Wei zamanında Goguryeo Kitanlara saldırdı. On binden fazla Kitan Wei’nin yönetimi altına girmek istedi.[6] Sonra Göktürklerin baskısıyla on bin haneyi Goguryeo’nun koruması altına koydular.[6] Bu baskının Mukan’ın savaşıyla özdeşleştirilmesi, iki pasajın birlikte okunmasıdır. Hiçbir pasaj bunu belirtmez.

Qigu

契骨 diye yazılan Qigu, ilk olarak Göktürklerin köken efsanesinde görünür. Kurttan doğan atanın dört oğlundan biri Afu ile Jian ırmakları arasında bir devlet kurdu ve Qigu diye anıldı.[1] Mukan anlatısında Qigu, kuzeyin bir halkıdır. Zhou Shu’nun Mukan’ın onlara yaptığını anlatırken kullandığı fiil 并’dir, yani ilhak etmek.[1] Qigu, Kırgızlardır.[7] Ülkeleri Minusinsk havzasında, Yenisey’in yukarı kesiminde, Moğolistan’daki bozkır devletlerinin arkasında uzanıyordu.[5]

Sui Shu’nun Mukan anlatısı onları anmaz. Kuzey için yalnızca kuzeydeki barbarların hepsinin ona geldiğini söyler.[6]

İlhak, onların direnişini bitirmedi. Sui hanedanının ilk imparatoru, Göktürklere karşı bir fermanda her yandaki düşmanlarını sıraladı.[2] Göktürklerin kuzeyi için Bei Shi’nin ferman metni, “Qigu ve benzerleri dişlerini gıcırdatıp çenelerini sıkıyor, hep arkalarını gözetliyor” der.[2] Sui Shu’nun aynı fermana ait metni, Qigu yerine Kitanları koyar.[6] Zizhi tongjian fermanı 583’e tarihler.[8]

Ülkenin genişliği

Savaşlardan sonra Zhou Shu, Mukan’a ait toprakları anlatır. Doğuda Liao Denizi’nin batısından başlıyordu. Batıda on bin li ötedeki Batı Denizi’ne ulaşıyordu.[1] Güneydeki çölden kuzeyde, beş altı bin li ötedeki Kuzey Denizi’ne uzanıyordu.[1] Bei Shi anlatımı tekrarlar. Tongdian doğudan batıya uzaklığı on bin li’den fazla verir.[9]

Denizler adlandırılmış, ama yerleri belirtilmemiştir. Bazı araştırmacılar Liao Denizi’ni Liaodong Körfezi ile özdeşleştirir. Batı Denizi’ni Hazar Denizi, Kuzey Denizi’ni Baykal Gölü olarak tanımlarlar.[10] Daha eski bir görüş de Batı Denizi’ni Hazar ile özdeşleştirir.[11] Başka Çin metinlerinde Batı Denizi adı Aral Gölü’nü, Akdeniz’i ve Koko Nor’u gösterir.[10]

Sonuç

Çin tarihleri iki savaşa tek cümle ayırır. Kaydettikleri sonuçtur. Kitanlar doğuya sürüldü, Kırgızlar ülkeye katıldı.[1] Zhou Shu iki savaşın ardından, üç deniz ve çölle sınırlanan bütün ülkenin ölçüsünü verir.[1]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  3. ^ Tongdian, juan 197
  4. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 166
  5. ^ a b Golden 1992, p. 179
  6. ^ a b c d e f Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  7. ^ Golden 1992, p. 127
  8. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 175
  9. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197
  10. ^ a b Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 19
  11. ^ Julien 1864, p. 331

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Stanislas Julien, Documents historiques sur les Tou-kioue (Turcs) (1864)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Yerler
Beihai · Liaohai · Xihai

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Mukan's Eastern and Northern Wars.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/mukans-eastern-and-northern-wars/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026