Yiwu, 伊吾, Batı Bölgeleri’nin doğu ucunda bir vaha kasabasıydı. Dunhuang’dan batıya giden kuzey yol orada başlardı.[1] Hami ile özdeşleştirilir.[2][3] Göktürk devletinin bölünmesinden 630’da doğu kağanlığının çöküşüne kadar Yiwu, Göktürkler, Tielelerle Sui arasında el değiştirdi.

Yol

Batı halklarıyla ticareti yöneten Sui memuru Pei Ju, Dunhuang’dan batı denizine giden üç yolu tarif etti.[1] Kuzey yol Yiwu’dan başlıyordu. Pulei Gölü yanından, Tiele boylarının arasından ve Göktürk kağanının otağının yanından geçip Beiliu Irmağı’nı aşarak Fulin’e uzanıyordu.[1] Yiwu, Gaochang ve Shanshan, diye yazdı, Batı Bölgeleri’nin kapılarıydı.[1] Sui Shu, Gaochang’a giden tüccarların çoğunlukla Yiwu yolunu tuttuğunu ekler. Sebep, Wuwei’den çölü kestirmeden geçen yolda yolcuların kaybolmasıydı.[4]

Xin Tang Shu, Han döneminde şehrin Yihe komutanının makamı olduğunu söyler.[5] Yabancı tüccarlar orada halkın arasında yaşardı. Şehir bin seçme asker tutardı.[5] Halkı cesurdu ve toprağı iyiydi. Tielelere bağlıydı.[5]

Hou Han Shu, Yongping’in on altıncı yılında, 73’te, bir Han ordusunun Yiwulu topraklarını Asya Hunlarından aldığını anlatır. Han, askerî koloniler kurmak üzere oraya Yihe komutanını yerleştirdi.[6][7] Hou Han Shu yolu da verir. Dunhuang’dan Yeşim Kapı’dan ve Yang Geçidi’nden çıkılır, Shanshan üzerinden geçilirdi. Sonra kuzeye bin li’den fazla gidilerek Yiwu’ya varılırdı.[6][3] Yiwu’dan Cheshi ülkesindeki Gaochang ordugâhına on iki yüz li vardı.[6][3] Hou Han Shu bu yerlere Batı Bölgeleri’nin kapıları der.[6] Yiwu topraklarının beş tahıla, kenevire, dut ağacına ve asmaya elverişli olduğunu söyler.[6] Han ve Asya Hunları batıyı denetlemek için Cheshi ve Yiwu uğruna defalarca savaştı.[6]

Göktürklerin egemenliğinde

Sui Shu, Yiwu’yu Doğu’dan ayrıldıktan sonra batı Göktürklerine bağlanan ülkeler arasında sayar. Bunlar Kuça, Tieleler ve Batı Bölgeleri’nin Hu’larıdır.[8] Jiu Tang Shu, Yiwu halkını batı Göktürkleriyle karışmış halklar arasında anar.[9] Aynı pasaj onlarla birlikte Dulu ve Nushibi, Geluolu, Chuyue ve Chumi’yi sayar.[9] Liste 611 dolayında Chuluo’nun saltanatına bağlanabilir. Bu durumda altısı o dönemin batı Göktürk ordularının boylarıdır.[10] Zizhi tongjian’a göre Sui, 581’de Yuan Hui’yi Yiwu yolundan Tarduş’a kurt başlı bir sancakla gönderdi.[11]

605’te Tieleler, o sırada Chuluo Kağan denen batı kağanı Heshana’ya karşı ayaklandı. Tanhan Dağı’nda kendilerine ait bir kağan yükselttiler.[8] Yiwu, Gaochang ve Karaşar hep ona geçti.[8]

Sui kasabası

608’de Sui generali Xue Shixiong Yeşim Kapı’dan Yiwu üzerine yürüdü.[12] Doğu Göktürklerinin Yami Kağan’ı ona katılacaktı. Gelmedi.[12] Yiwu halkı hiçbir ordunun çölü geçemeyeceğine inanmıştı. Xue Shixiong’un karşıya geçtiğini duyunca teslim oldular.[12] Xue Shixiong eski Han şehri Yiwu’nun doğusunda surlu bir kasaba kurdu. İçinde zırhlı bin askerden fazlasını bıraktı.[12] Pei Ju onunla birlikte gitmişti. Batı devletlerine, imparatorun Yiwu’yu yalnızca yabancıların ticareti çok uzaklardan geldiği için surla çevirdiğini söyledi.[1] Ona inandılar ve yere itiraz etmediler.[1]

609’da İmparator Yang batıya turuna çıktı.[12] Yanzhi Dağı’nda Yiwu’nun tudun şadı, Gaochang kralı ve yirmi yedi batı devletinin elçileriyle birlikte onu yol kenarında karşılamaya geldi.[13] Yiwu beyinin unvanı, Göktürk rütbeleri tudun ve şad’dan oluşur.[14] Bu, kasabayı 609’da bir Göktürk tudununun yönettiğini gösterebilir.[15]

Göktürk egemenliğinin sonu

Sui’nin sonunda Yiwu, Çin’e boyun eğdi ve Yiwu idari bölgesi (komutanlığı) yapıldı.[16] İmparatorluk karışıklığa düşünce yeniden Göktürklere tabi oldu.[16] 630’un dokuzuncu ayında şehrin beyi Tang’ın huzuruna geldi.[17] Xin Tang Shu’nun doğu Göktürklerine ayrılan bölümü, onun uzun süredir Göktürklerin tebaası olduğunu söyler.[18] İlig Kağan’ın çöküşünden sonra o, ülkesindeki yedi kasabayı teslim etti. Tang bu toprağı bir eyalet yaptı.[19] Xin Tang Shu ona Batı Yi eyaleti, Zizhi tongjian ise Yixi eyaleti der.[19]

Gaochang’a ilişkin Tang notları, Yiwu’nun Tang’ın egemenliğine girmeden önce batı Göktürklerine tabi olduğunu söyler.[20] Daha sonra Gaochang kralı ona karşı batı Yabgu’ya katıldı.[20]

Notlar

  1. ^ a b c d e f Sui Shu (Book of Sui), juan 67
  2. ^ Chavannes 1903, p. 14
  3. ^ a b c Herrmann 1910, p. 81
  4. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  5. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  6. ^ a b c d e f Hou Han Shu, juan 88
  7. ^ Herrmann 1910, p. 124
  8. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  9. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  10. ^ Markwart 1938, p. 150
  11. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 175
  12. ^ a b c d e Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 181
  13. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 67; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 181
  14. ^ Chavannes 1903, p. 169
  15. ^ Chavannes 1903, p. 263
  16. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  17. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  18. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  19. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  20. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221

Kaynaklar

Literatür

  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler22

Kişiler
Ban Chao · Futu Khan · Pei Ju · Üç Tuğlu Khan · Yiwu Tudun Shad
Devletler
Xiongnu
Savaşlar
Han campaigns against the Northern Xiongnu
Muharebeler ve olaylar
Assembly at Mount Yanzhi (609) · Submission of Ishbara (585) · Submission of Yiwu (630) · Tiele Revolt (605)
Yerler
Gaochang · Jade Gate · Kucha · Qikou · Tanhan Mountain · Tarim Basin · Xihai
Halklar
Yenisei Kirghiz
Kurumlar ve Unvanlar
Trade Routes of the Steppe
Yeme içme
Grape Wine in Central Asia
Kaynaklar
Cefu yuangui

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Yiwu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/places/yiwu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026