Atalar mağarası

Göktürk kağanı yılda bir kez hanedanının soylularını bir mağaraya götürür ve orada kurban keserdi. Çinliler bunu adsız, aysız ve yersiz, tek bir cümleyle kaydeder. Göktürklerin kendileri için diktirdiği yazıtlar ise ondan hiç söz etmez.^[1] Bu, kaynakların Göktürklere atfettiği en eski ayindir ve taşların anlattığı her şeyden daha eskidir. Çinliler ayinin nerede yapıldığını ya öğrenmedi ya da yazmaya değer bulmadı.

Zhou Shu’nun anlatımı

Parça, Göktürk âdetlerinin anlatımında yer alır. Kağan, Çinlilerin 都斤山, Dujin, diye yazdığı dağda otururdu. Bu ad Ötüken olarak kabul edilir. Çadırı doğuya açılırdı, çünkü güneşin doğduğu yer kutsal sayılırdı. Kağan her yıl soyluları ataların mağarasına, 先窟’e, sunu yapmaya götürürdü. Beşinci ayın ortasında ise göğün ruhuna kurban kesmek için Taren suyunda, 他人水’da toplanırlardı.^[1] Metin bundan sonra başka bir konuya geçer. Dujin’den dört beş yüz li ötede, ne ot ne ağaç biten yüksek dağlar yükselirdi. Göktürkler bu dağlara 勃登凝黎 derdi, Çinliler ise adı yerin ruhu diye açıklardı.^[1]

Bu parçadaki üç yer birbirinden ayrı tutulmalıdır. Onları birbirine karıştıran anlatımlar, hiçbir metnin vermediği bir uzaklığı ve yönü olan bir mağaraya varır. Mağaranın hiç yeri yoktur. Nehrin bir adı ve bir ayı vardır. Dağın bir uzaklığı vardır ve bu uzaklık dağa aittir, başka hiçbir şeye ait değildir.

Metinlerdeki yön

Metinlerin verdiği tek yön dağa aittir, mağaraya değil. Bu yön de tek bir karaktere dayanır. Zhou Shu ile Pien-i-tien, yer ruhu dağının uzaklığını Dujin’den dört beş yüz li olarak verir ve hiçbir yön belirtmez.^[1] Bei Shi ile Tongdian ise bunun yerine “batıya beş yüz li” yazar.^[2] İki biçim arasındaki fark tek bir karakterdir: 四, yani dört, ile 西, yani batı.^[3] Mağaranın ya da dağın doğuda olduğunu gösteren hiçbir Çin anlatımı yoktur.

Konum

Mağaranın nerede olduğunu Çinliler söylemedi. Kanıt burada biter, yorumlar burada başlar. Dört yorum öne sürülmüştür.

En eski yorum mağarayı efsanedeki mağara sayar. Zhou Shu’nun kullandığı terim 先窟, yani ataların mağarasıdır. Pelliot’tan beri bu mağara, köken öyküsündeki mağara olarak anlaşılır. Öyküde dişi kurt bir dağa kaçar, orada bir mağarada on oğlunu doğurur ve Aşinalar bu mağaradan çıkar.^[3] Zhou Shu’ya göre mağara, dört yanı dağlarla çevrili, birkaç yüz li genişliğinde bir ovaya açılır. Kurdun torunları orada birkaç kuşak boyunca çoğaldı. Sonra mağaradan çıktılar, Rouranlara tabi oldular ve Altın Dağ’ın güneyinde demirci olarak yaşadılar.^[1] Pelliot, Altın Dağ’ı Gansu’daki bir dağ olarak değil, Altay olarak alır.^[4] Zhou Shu bu dağı Gaochang’ın kuzeyine, Bei Shi kuzeybatısına yerleştirir.^[5] Gaochang Turfan’dır ve Tarım’in kuzey kenarında yer alır. Dolayısıyla onun kuzeyindeki bir mağara, doğu Tanrı Dağları’nda ya da Cungarya’nın güney kenarında, Orhun ülkesinin bin kilometre ve daha fazla batısında ve güneyinde bulunurdu. O zaman yıllık yolculuk, birkaç günlük bir at sürüşü değil, bozkırın bütün genişliğini aşan bir hac yolculuğuydu.

İkinci yorum Ötüken’in doğusuna, Asya Hunları’nın hüküm sürdüğü ülkeye bakar. Zhou Shu’nun ikinci köken öyküsü de aynı yönü gösterir. Bu öykü, Asya Hunlarının kuzeyindeki Suo devletini adlandırır. Yorumcular Suo’nun hayatta kalan kollarını yukarı Yenisey’e ve Sayan’a yerleştirir.^[1] Mağara büyük olasılıkla kağanın oturduğu yerin doğusundaydı ve bunun iki nedeni vardır. Birincisi, kağanın her yıl bizzat yaptığı bir kült, oturduğu yerin erişimi içinde olur. İkincisi, Turfan’daki değil, doğudaki köken öyküsü bir sığınağa değil, bir yurda işaret eder. Çin metinleri bunu ne destekler ne de çürütür. Çin metinleri mağara hakkında bir şey söylemez ve burada her yorumun üzerinde çalışabileceği tek malzeme bu boşluktur.

Üçüncü bir olasılığı, gelenekteki tek “doğu” ortaya atar. Bu doğu, Ötüken’in doğusu hiç değildir. Bei Shi kurt öyküsüne, ilahi bir varlığın kurdu Batı Denizi’nin doğusuna bıraktığını ekler. Anlatımını da, atalarının o denizin sağ kıyısında yaşadığını söyleyerek açar.^[6] Batı Denizi’nin hangi su olduğu hiçbir zaman çözülmemiştir, bu yüzden bu yön hiçbir şeyi sabitlemez. Deniz, hem Hazar Denizi hem Aral Gölü ile özdeşleştirilmiştir.^[7] Üçüncü bir özdeşleştirme ise onu Edzin Gol’un gölleri sayar ve uzak bir yurdun, kuruluş efsanelerinde yaygın bir özellik olduğunu belirtir.^[8]

Dördüncü bir yorum mağaranın nerede olduğunu değil, ne olduğunu sorar. Aşinalar Rouranlar için demir işliyordu ve Çin kaynakları mağaralardan Göktürklerin ata ya da doğum yerleri olarak söz eder. O zaman mağaralar madendi ve yıllık sunu bir demirci hanedanının ayiniydi.^[9] Sui Shu, batı Göktürklerinin her yıl atalarının yaşadığı mağaraya sunu sunmak üzere yüksek rütbeli bir görevli gönderdiğini ekler.^[10] Dokuzuncu yüzyıldan bir Çin derlemesi olan Youyang zazu’nun, gölün ruhundan söz ettiği ve A-shih-tê adlı bir mağarayı andığı söylenir.^[11]^[12] Aynı eserin, Kırgızların ilk atalarına bir mağara ile bir inek verdiği de söylenir.^[11]^[13]

Ayin

Sunu olgusunun ötesinde hiçbir şey kayıtlı değildir: ne kurban, ne sözler, ne mevsim. Söylenebilecekler ayinin içeriğine değil, biçimine ilişkindir. Kağan ayini bizzat ve yılda bir kez yapardı. Çinlilerin anlattığı üç ayin arasında halka açık olmayan tek ayin buydu. Taren suyunda göğe yapılan kurban halkı bir araya getirirdi. Yer ruhu dağı herkesin görebileceği bir işaretti. Mağara ise yalnızca hanedana aitti. Her yıl geldiğini söylediği yere dönen bir hanedan, mağarayla, taşların sonradan yazıtlarla yapacağını yapıyordu.

Göktürklerin ayin takviminin Asya Hunlarında bir öncüsü vardır. Shi Ji ve Han Shu, Asya Hunları için yılda üç toplantı verir. Birinci ayda boy beyleri Şanyu’nun otağında küçük bir toplantı yapar ve sunu sunardı. Beşinci ayda Longcheng’de, 蘢城, büyük toplantıyı yapar ve atalarına, gök ile yere, ruhlara kurban keserlerdi. Sonbaharda, atlar semizlediğinde, insanları ve sürüleri saymak için Dailin’de toplanırlardı.^[14] Beşinci ay, Göktürklerin göğe kurban sunmak için Taren suyunda toplandıkları aydır.^[1] İki takvim aynı ayı ve ataların gökle birlikte anılmasını paylaşır. Göktürklerin bu ayini Asya Hunlarından mı aldığı, yoksa ikisinin de bozkır yılının aynı ritmini mi izlediği konusunda kaynaklar bir şey söylemez.

Türk Atlası gök ve yer kültünü Tengricilik maddesinde, oturulan yeri ve dağı Ötüken maddesinde, mağaranın ait olduğu köken öykülerini ise Aşinalar maddesinde ele alır.

Notlar

^ a b c d e f g Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197
^ a b Mau-tsai 1958, Turkish edition
^ Pelliot 1929, p. 214
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 19
^ Golden 1992, p. 118
^ Sinor 1990, p. 296
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b 段成式 ca. 860
^ Litvinsky 1996, p. 323–325
^ Ögel 1993, p. 21–22
^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94

Kaynaklar

Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Tongdian, juan 197 (after Sui Shu and Zhou Shu)
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Shiji, juan 110
Han Shu, juan 94 (after Shiji)

Literatür

Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
Duan Chengshi 段成式, 酉陽雜俎 Yǒuyáng Zázǔ (ca. 860)