Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Orta Moğolistan’da Arhangay ilinin Tamir ilçesinde, Tamir nehrinin kıyısında otuz kırk metre yüksekliğinde bir kaya yüzü bulunur. Kayada Kitan, Soğd, Çin, Tibet, runik Eski Türk, Uygur, Moğol ve Arap yazısıyla yazılar vardır.[1] Eski Türkçe metinler kazınmamış, boyayla yazılmıştır, bilinenleri otuz dörttür.[2] Yerin adından Hoyto Tamir diye ya da kayanın Moğolca adından Tayhar diye anılırlar.[3] Üçü hayvan yılı tarihi taşır, bu tarihler 753 ve 756’ya yerleştirilmiştir.[4] Neşredenler, sonlarına kazınmış tamgaya bakarak bazılarını Uygur Kağanlığı dönemine bağlar.[5]

Kaya ve kopyalar

İlk kopyaları 1893’te D. A. Klementz çıkardı, on metni kaydetti.[2] Granö sonradan yirmi altısını kopyaladı, Perlee de 1960’ta neşredenlerin güvenilmez bulduğu kopyalar yaptı.[2] Fotoğraflar 1968’de yayımlandı.[2] Kazak Türkolog Sartkocaulı Harcavbay 1976’dan başlayarak kayaya on yedi yolculuk yaptı ve on dokuz metin kopyaladı.[2]

Neşir yirmi bir metin basar: Harcavbay’ın on dokuzu ve Klementz’in Harcavbay’ın kopyalamadığı ikisi. Granö’nün kopyaladığı on üç metin daha sıralanır ama yayımlanmaz.[2] Neşredenler kopyaları güvenilirliğe göre sıralar: önce Harcavbay’ınkiler, sonra Klementz’inkiler, sonra Granö’nünkiler, en sona Perlee’ninkiler. Metin sayısının artacağını bekler ve bir kurulun yeni bir inceleme yapmasını ister.[6]

I’den XXI’e kadar olan numaralar Harcavbay’ın sayımını izler ve önceki neşirlerdeki numaralardan ayrılır. Neşredenler, anılan her metnin hangi sayımı izlediğinin belirtilmesini ister.[7]

Yazım tekniği

Runik metinler siyah boyayla, bir metin ise kırmızı boyayla, fırça, kuş tüyü ya da sivri bir ahşap kalemle yazılmıştır.[1] Kırmızı yazılı metin neşrin beşincisidir.[8]

Neşredenlere göre yazı güneş ışığında görünmez, ıslak kayada ortaya çıkar. Harcavbay metinlerini yağmurda buldu, yerleri işaretledi ve kayayı suyla ıslatarak kopyaladı.[9]

Tarihli metinler

Üç metin hayvan döngüsüne göre tarih verir. II numaralı metin bir maymun yılını, yedinci ayı ve on beşinci günü anar. XV numaralı metin bir maymun yılını, dokuzuncu ayı ve ikinci günü anar. XVI numaralı metin bir yılan yılını ve onuncu ayı anar.[10] Neşredenlerin izlediği Louis Bazin’in hesabı maymun yılını 756’ya, yılan yılını 753’e çevirir.[10] Neşredenlerin tablosundaki ve notlarındaki günler iki metin için küçük ölçüde ayrılır, bir günü de Bazin’den farklı okurlar. Bu yüzden burada yalnızca yıllar verilir.[11]

İki yıl da, olağan sayıma göre 747’den 759’a uzanan Bayanchur Kağan’ın hükümdarlığına düşer.

Metinlerin içeriği

II numaralı metin iki biçimde okunmuştur. Harcavbay’ın okumasında yazan kişi yedinci ayda adı belirsiz bir yere gitti, yazı bir tepede geçirdi ve sonbaharda Toriyın Taş denen bir yere ulaştı. Harcavbay bunu Moğolca Tayhar adının eski Türkçe biçimi sayar. Bazin ilk yer adını tabçag diye okur, son fiili de Harcavbay’ın “ulaştım” okuduğu yerde “döndüm” diye okur. Neşredenler Bazin’in okumasını mümkün bulur ve ikisi arasında karar vermez.[12]

Üç metin Beşbalık’a yolculuktan söz eder. Bunlar XIV, XV ve XVI numaralı metinlerdir. Son ikisi tarihli olanlardır, hesap onları 756 ve 753’e yerleştirir.[13] XV numaralı metinde, adın önünde neşredenlerin açıklamadığı bir sözcük durur.[14]

Okumalar kişi adları ve unvanlar verir, bir kısmı neşredenlerin soru işaretleriyle. V numaralı metinde yazan kişi kendine İbris Apa Çor der ve yirmi sekiz yaşında yazdığını söyler. Bu, neşredenlerin okumasıdır, Granö’nün kopyasında sayı sözcüğü farklıdır. Aynı metin Töles Bilge Beg, Toñy Begi ve Tagay İrkin adlarını anar.[8] Çor, irkin, tarkan, tegin ve beg unvanları bunlar arasındadır, bkz. çor, irkin, tarkan, tegin ve beg.[15] VI numaralı metin birinci satırında bir Tengriken Alp Kutlug Bilge Kan anar, beşinci satırında bir Alp Kutlug Bilge Kagan’ın ülkesinden söz eder. İki başka kopya satırlarının birçoğu için başka okumalar verir ve neşredenler kağanı başka kaynaklardan bilinen hiçbir hükümdarla özdeşleştirmez.[16]

Halk adları da geçer. Tarduş III ve XIV numaralı metinlerde, Türgiş VIII ve XIII numaralı metinlerde durur. Satırlar, bunların boy adı mı yoksa kişi adının parçası mı olduğunu söylemeye yetmeyecek kadar hasarlıdır.[17] Halklar için bkz. Tölisler ve Tarduşlar ve Türgiş.

Güvenilirlik

Hoyto Tamir metinleri kısa kişisel kayıtlardır, Tariat ve Şine-Usu dikili taşları gibi devlet anıtları değildir. Tarihler ve okumalar doğruysa, Uygur dönemi insanlarının 750’lerde runik yazıyı hâlâ boyayla yazdığını ve bazılarının Beşbalık’a yolculuğu yazdığını gösterir.

Her okuma geçicidir. Neşir kopyalardan yapılmış bir ön neşirdir ve neşredenler boşlukları, hasarlı işaretleri ve kendi kuşkularını belirtir.[18]

Notlar

  1. ^ a b Sertkaya 2000, p. 314
  2. ^ a b c d e f Sertkaya 2000, p. 314–317
  3. ^ Sertkaya 2000, p. 313–314
  4. ^ Sertkaya 2000, p. 318
  5. ^ Sertkaya 2000, p. 318, 325, 327
  6. ^ Sertkaya 2000, p. 317
  7. ^ Sertkaya 2000, p. 317–318
  8. ^ a b Sertkaya 2000, p. 324
  9. ^ Sertkaya 2000, p. 315–316
  10. ^ a b Sertkaya 2000, p. 318, 320, 339, 341
  11. ^ Sertkaya 2000, p. 318, 320–321, 339
  12. ^ Sertkaya 2000, p. 320–321
  13. ^ Sertkaya 2000, p. 318, 339, 341
  14. ^ Sertkaya 2000, p. 337–341
  15. ^ Sertkaya 2000, p. 324–330, 343
  16. ^ Sertkaya 2000, p. 325–326
  17. ^ Sertkaya 2000, p. 322, 330, 335–338
  18. ^ Sertkaya 2000, p. 313–346

Kaynaklar

Literatür

  • Osman Fikri Sertkaya; Sartkocaulı Harcavbay, Hoyto Tamir (Moğolistan)’dan yeni yazıtlar (ön neşir) (2000)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Devletler
Uyghur Khaganate
Yerler
Beshbalik
Halklar
Kipchak · Türgesh

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Hoyto Tamir inscriptions.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/hoyto-tamir-inscriptions/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026