Gaoche Devleti

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

487’de Gaochelerin on iki klanından biri olan Fufuluo’dan Afuzhiluo, Rouranlardan ayrıldı.^[1]^[2] Afuzhiluo ile kuzeni Qiongqi, Rouran egemenliği altındaki yüz binden fazla Gaoche çadırına önderlik ediyordu. Rouran kağanı Tulun, onların öğüdüne karşın Wei sınırına akın etti. Bunun üzerine ikisi batıya, Turfan’ın kuzeybatısındaki bölgeye gidip orada hükümdar oldular.^[1] Halk Afuzhiluo’ya houlou fule dedi, Wei Shu bunu “büyük gök oğlu” diye karşılar. Qiongqi’ye ise houbei, “varis” dediler.^[1]^[3]^[4] İki öneri houlou fule unvanını Türkçe sayar. Biri onu ulug baglik, “büyük beylik”, olarak yeniden kurar.^[3] Öbürü ulug bägräk, “çok büyük bey”, olarak yeniden kurar ve Gaochelerin Türkçe konuştuğunun en açık işareti sayar.^[4] Afuzhiluo, Tuobaların, Rouranların ve Tuyuhunların zaten kullandığı kağan unvanını almadı, Göktürkler de bu unvanı ancak 552’de aldı.^[5]^[6] Tulun onları takip etti, ama defalarca yenildi.^[1] Modern araştırmalar Gaocheleri Tielelerin içinde sayar. Tielelerin dili Türk dil ailesine dahil edilir.^[7]^[4] Çince ad, çok büyük tekerlekli arabalardan gelen “yüksek arabalar” anlamına gelir.^[8] Ad, Dingling ve Tiele adlarının ardındaki Türkçe adın anlamıyla, yani “daire” ya da “çember” ile ilişkili olabilir ve yalnızca arabaları betimlemiyor olabilir.^[2]

490’da Afuzhiluo, Wei sarayına iki ok gönderdi. İmparator adına Rouranlarla savaşmayı önerdi.^[1] Eftalitler Qiongqi’yi öldürdü. Sonra Gaocheler Afuzhiluo’yu zalimliği yüzünden öldürüp yerine bir akrabasını geçirdi. Bunun ardından Eftalitler, Qiongqi’nin oğlu Mi’etu’yu tahta oturttu.^[1]^[9] Mi’etu, Rouran kağanı Futu’yu Barkol Gölü’nün kuzeyinde öldürdü. Ancak 510’larda Rouran kağanı Chounu onu esir aldı ve bir atın arkasında sürükleyerek öldürdü.^[1]

Kardeşi Yifu, Eftalitlerin yanından döndü. Wei’den Gaoche kralı unvanını aldı ve Rouranları bir kez daha yendi.^[1] Ondan sonra taht cinayetle kardeşten yeğene geçti. 539 ile 542 arasındaki Xinghe yıllarında Rouranlar son kral Bishi’yi yendi.^[1] Gaocheler Rouranlara karşı yarım yüzyıl direnmişti. 552’de Rouran egemenliği altındaki başka bir halk olan Göktürkler, Rouranları devirdi.

Köken ve dil

Wei Shu, Gaochelere Asya Hun kökeni verir. Bir Asya Hun şanyusunun iki kızını Gök’e vermek için yüksek bir sahanlığa oturttuğunu söyler. Yaşlı bir kurt geldi, küçük kız aşağı indi, kurdun eşi ve Gaochelerin anası oldu.^[1] Gaoche hikâyesinde kurt, Göktürk efsanelerindeki dişi kurdun aksine erkektir.^[10] Wusunların, Gaochelerin ve Göktürklerin kurt efsaneleri, Asya Hun ülkesinin içinde başlayan tek bir çizgi olabilir.^[11]

Wei Shu ayrıca Gaochelerin dilinin Asya Hunlarınkiyle aşağı yukarı aynı olduğunu, küçük farklar bulunduğunu ve bazılarına göre atalarının Asya Hun kız kardeşlerinin oğulları olduğunu söyler.^[1] Kimi araştırmacılar bu ifadeyi ciddiye almaz ve unvanlarına ve adlarına dayanarak Gaochelerin Türkçe konuştuğunu savunur.^[12] Beşinci ve altıncı yüzyıllarda Gaocheler artık Güney Sibirya’da değil, Batı Moğolistan’da, Altay’da ve Cungarya’da dağınık yaşıyordu.^[2] 487’de Rouranlara karşı ayaklanıp Beşbalık yakınında bir devlet kuran bir halkın parçası olan Fufulalar, Uygurların atası olarak da gösterilmiştir.^[13]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o Wei Shu, juan 103
^ a b c Pulleyblank 1990, p. 22
^ a b Kurakichi 1926, p. 18
^ a b c Pulleyblank 1990, p. 25–26
^ Pulleyblank 1990, p. 25
^ Kurakichi 1926, p. 17–19
^ Golden 1992, p. 77
^ Pulleyblank 1990, p. 22,25
^ Pulleyblank 1990, p. 23
^ Ögel 1993, p. 17–18
^ Ögel 1993, p. 13–20
^ Pulleyblank 1990, p. 23,25–26
^ Togan 1981, p. 42

Kaynaklar

Wei Shu, juan 103

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)