Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Alchonlar, beşinci ve altıncı yüzyılda Kabil vadisinde, Gandhara’da ve kuzey Hindistan’da yaşayan bir Hun halkıydı.[1] Adları sikkelerinde Baktriya dilinde bir sözcük olarak durur.[2] Hint yazıtları bu halka Huna der.[3] Toramana döneminde egemenlikleri Pencap’tan ve Keşmir’den Racastan’a, Madhya Pradeş’e ve Gucerat’a uzandı.[4]

Ad ve sınıflandırma

  • αλχονοBaktriyaca
  • AlxonErmenice
  • HunaSanskritçe
  • Śveta HunaSanskritçe

Alchon adı sikkelerden gelir.[2] Yazıtlarında Baktriya dilinde bir sözcük bulunur, bu sözcük alxono diye okunur ve sondaki -xon bir Hun adı sayılır.[2] Başka araştırmacılar alxonno, alxanno ve alchanno biçimlerini verir.[2] Bunlardan biri alxanno’yu Hint unvanı rājālakhāna ile bağlar.[2] Sözcüğün, sonradan hanedan adı olmuş bir kişi adı mı, bir boy adı mı yoksa bir unvan mı olduğu kesinleşmemiştir.[2]

Sikkelerin dışında ad nadirdir. Khorenli Movses’e atfedilen Ermeni Coğrafyası, Alxon ve Walxon adlarını İskitya’ya yerleştirdiği halklar arasında sayar.[5] Bazı araştırmacılar bu iki adı tek bir halka ait sayar.[6]

Baktriya ve kuzey Hindistan Hunlarının standart sınıflandırması sikkelerini dört dalgaya ayırır ve bunlara Kidaritler, Alchonlar, Nezaklar ve Eftalitler der.[7] Bu sırada Alchonlar ikinci dalgadır.[2] Sınıflandırmaya göre dördüncü yüzyılın sonunda İran’a göç ettiler ve beşinci yüzyılın ortasında Hindistan’a girdiler.[7] Kidaritleri sürdüler ve sonunda kuzeybatı Hindistan’ın tamamını ellerinde tuttular.[2] Kidaritlerin sikkelerinin onlarınkiyle tipolojik bir bağı yoktur.[8]

Hint metinlerinin Hunalarının hangi halk olduğu tartışmalıdır.[9] Bazı araştırmacılar onları Alchonlar sayar ve asıl Eftalitlerin Hindukuş’u hiç aşmadığını savunur.[9] Başkaları onları Eftalit sayar.[9] Üçüncü bir görüş Alchonların Eftalitlerin bir boyu olabileceğini kabul eder.[2] Hint metinleri ayrıca Śveta Huna’dan, yani Beyaz Hunlardan, ve Hara Huna’dan, yani Kızıl Hunlardan söz eder.[10]

Sikkeler

Alchon sikkeleri, Huna Halklarının Sikkeleri maddesinde anlatılan gruplardan biridir ve geniştir, 150’den fazla tipi vardır.[11] En eski baskılar Sasani kralı II. Şapur’un Sasani kalıplarını yeniden kullanır ve Pehlevice yazıtın yerine Baktriya dilindeki sözcüğü koyar.[12] Bazı araştırmacılar ilk darphaneyi 390 dolaylarına, Kapisa ve Kabil bölgesine yerleştirir.[12]

Sikkeler dört adımda değişir. Önce büstün önüne bir tamga, sonra tacın arkasına bir hilal eklenir.[12] Dördüncü adımda ön yüzde bir çiçek motifinin üstünde bir kralın büstü görünür, önünde Baktriya dilinde yazıt, arkasında Brahmi harfleriyle Khingila adı vardır.[12] Bu, ilk iki dilli tiptir.[12] Brahmi’nin kullanılması Gandhara’daki bir darphaneye işaret eder.[12] Peşaver yakınındaki Shahji-ki Dheri’de bulunan, erken tiplerden on altı drahmilik bir define bunu destekler.[12] Alchon sikkelerinde iki ana tamga görülür.[13]

Sikkeler altı kralı adlandırır: Khingila, Javukha, Mehama, Toramana, Mihirakula ve Narana.[14] Mihirakula döneminde drahmilerin gümüş oranı düşer.[15] Sikkelerinde adı Brahmi harfleriyle yazılıdır, önünde jayatu (“zafer onun olsun”) ya da shri sözcüğü bulunur, arka yüzde Şiva’nın boğası Nandi görünür.[15] Büyük bakır sikkelerinde kral Gupta atlı sikkelerinin örneğine uyarak at üstünde gösterilir.[15] Toramana’nın birkaç sikkesi Mihirakula tarafından yeniden basılmıştır.[15]

Alchon sikkeleri Budist yerlerde de ortaya çıkar. Celalabad yakınındaki Hadda manastırında on altı Alchon drahmisi bir Kidara drahmisiyle birlikte yatıyordu.[16] Taksila manastırlarından Khingila ve Javukha’nın 32 gümüş sikkesi çıktı.[16] Hadda’daki ana stupa olan Tope Kelan’ın kalıntı deposunda altı tipten on dört Alchon gümüş drahmisi bulundu.[17] Üzerlerindeki hükümdar portreleri kafatası şekillendirmesini gösterir.[17] Khingila ve Javukha’nın bütün sikkeleri Hindukuş’un güneyinde, Begram yakınındaki Sadiqabad ile Taksila arasında bulundu.[18] Dağların kuzeyinden hiçbir Alchon sikke buluntusu bildirilmemiştir.[18]

Bakır tomar

Schøyen koleksiyonundaki bir bakır tomar, bir Budist stupanın adanmasını kaydeder.[19] Sanskritçe yazılmıştır ve çıkış yeri büyük olasılıkla kuzey Afganistan’dır.[19] Stupa, Mehama’nın ülkesinde Śārdīyasa denen bir yerde duruyordu.[19] Tomar on üç kral bağışçıyı adlandırır.[19] Aralarında büyük şahi Khingila, tanrı-kral Toramana, büyük şahi Mehama ve Sādavīkha’nın oğlu büyük kral Javukha vardır.[20] Tarih Laukika çağında okunur ve 492 ya da 493’e düşer.[19] Stupa, Kunduz’un doğusundaki Talaqan yakınına yerleştirilir.[19]

Tomar kralların sırasını değiştirir. Eski sınıflandırmaya göre Toramana, Khingila’dan sonra gelirdi.[19] Tomar ikisinin de beşinci yüzyılın sonunda hüküm sürdüğünü gösterir.[19] Ayrıca Javukha’yı gerçek bir kral olarak gösterir, oysa sınıflandırma onun adını Khingila’nın bir unvanı diye okumuştu.[12] Bazı araştırmacılar Khingila, Toramana, Javukha ve Mehama’nın farklı bölgelerde yan yana hüküm sürdüğü sonucuna varır.[18] Bağışçıların vakfa kendilerinin katılmış olması olası değildir.[21] Bağışın itibarını yükseltmek için çevre ülkelerin krallarını sıralamış olabilirler ve bu hükümdarlardan bazıları yerel hükümdar ya da vali olabilir.[21] Tomar Javukha için bir baba adı verir ama Toramana için vermez, dolayısıyla Khingila’yı Toramana’nın babası yapmaz.[21]

Tomar ayrıca Alchonların etkisinin Hindukuş’un kuzeyine, Talaqan’a kadar uzandığını gösterir.[18] Sikkeler tek başına onları dağın güneyine yerleştirir.[18] Bazı araştırmacılar, bir kolun Baktriya’da kaldığını ve ya Eftalitlerin Sasanilere karşı 474’teki ilk zaferinden sonra ya da Sasani kralı Peroz’un 484’te ölümünden sonra Eftalit denetimine girdiğini savunur.[18]

Toramana ve Mihirakula

Orta Hindistan’daki Eran yaban domuzu yazıtı, krallar kralı Toramana’nın hükümdarlığının birinci yılına tarihlenir.[22] Yazıt, merhum Maharaca Matrivishnu’nun küçük kardeşi Dhanyavishnu’nun, yaban domuzu biçimindeki Vishnu için taştan bir tapınak yaptırdığını kaydeder.[23] İki kardeş ayrıca Gupta kralı Budhagupta döneminde bir sütun dikmişti.[24] Bu yüzden yazıt, Toramana’yı Budhagupta’dan kısa süre sonra doğu Malva’ya yerleştiren bir belge olarak anlaşılır.[24] Toramana’nın sikkeleri Malva’da, Pencap’ta ve Keşmir’de büyük miktarda bulundu.[25] Bazı araştırmacılar, Aulikaraların onun batıya doğru ilerleyişini Mandasor yakınında durdurduğunu savunur.[4] Bu görüş, Aulikara kralı Prakashadharma’nın 515 dolaylarına ait Risthal yazıtlı levhasına dayanır.[4]

Gwalior yazıtı Mihirakula’ya aittir. Onu Toramana’nın oğlu olarak adlandırır ve hükümdarlığının on beşinci yılına tarihlenir.[26] Yazıt, Gwalior kalesinin durduğu Gopa tepesinde taştan bir Güneş tapınağının yapıldığını kaydeder.[26] Mihirakula’nın egemenliği demek ki Orta Hindistan’a uzanıyordu.

Kral Yashodharman’ın Mandasor’daki sütun yazıtı öbür taraftan gelir. Yazıt, onun ülkelerinin Guptaların ve Hunaların beylerinin boyun eğdiremediği yerlerin ötesinde yattığını övünerek söyler.[3] Ünlü Mihirakula’nın bile ona saygı gösterdiğini ekler.[27] Metin Yashodharman’ı över ve onun adına konuşur.[28] Tarihsizdir.[29] Yashodharman’ın ikinci bir Mandasor yazıtı 532 ya da 533’e tarihlenir ve sütun onun birkaç yıl yakınına konur.[29]

Gupta yazıtları da Hun savaşlarını kaydeder.[30] Yaklaşık 454’ten yaklaşık 467’ye kadar hüküm süren Skandagupta’nın Bhitari sütunu, Hunalarla çarpıştığında yerin sarsıldığını söyler.[31] Onun hangi Hun halkıyla karşılaştığı belirsizdir: Eftalitler ya da Kidaritler.[32][9] Beşinci yüzyılın sonunda Hunalar kuzey Hindistan’a girdi.[33] Guptaların merkezî gücü geriledi ve altıncı yüzyılın ortasında krallıkları dağıldı.[33]

Mihirakula anlatıları

Çinli hacı Xuanzang, Batı Bölgeleri Kaydı’nın anlattığı gibi, Pencap’tan geçerken Śākala’nın eski kentine geldi.[34] Orada kendisine, kenti merkez edinen ve Hindistan’ı yöneten bir kral Mihirakula’dan söz edildi.[35] Hacının dediğine göre Mihirakula zekâsı keskin ve doğuştan yürekliydi ve komşu bölgelerin hepsini istisnasız boyun eğdirdi.[35]

Sonra anlatı ona karşı döner. Buddha’nın yasasını incelemek istedi ama seçkin bir rahip gelmeye yanaşmadı.[36] Beş Hindistan boyunca Budist rahiplerin yok edilmesini emretti.[37] Magadha kralı Baladitya ona haraç vermeyi reddetti.[37] Mihirakula ona karşı yürüdü, canlı ele geçirildi ve Baladitya’nın annesinin ricasıyla serbest bırakıldı.[38] Bu arada küçük kardeşi tahta geçmişti.[39] Mihirakula Keşmir’e gitti, onu kabul eden kralı öldürdü ve orada kendisi kral oldu.[39] Sonra Gandhara’ya yöneldi ve kralını öldürdü.[39] Stupaları yıktı ve manastırları yok etti, toplam 1.600 temel.[39] Yıl dolmadan öldü.[40]

Hacı bir Budistti ve hikâyeyi olaylardan yüz yıldan fazla sonra yazıya geçirdi.[32] Çağdaş anlatılar, ayrıntıların tarihsel olmayabileceğini, ana hatların ise ayakta kaldığını savunur.[41] Xuanzang’ın kendisi kralı kendi yolculuğundan birkaç yüzyıl öncesine yerleştirir.[35] Sikkeler ve yazıtlar Mihirakula’yı altıncı yüzyılın ilk yarısına koyar.[42][29]

Cosmas Indicopleustes Hindistan’ın kuzeyindeki Beyaz Hunlardan söz etti.[43] Altıncı yüzyılda yazdı.[32] Anlatıldığına göre kralları Gollas savaşa iki binden aşağı olmayan fil ve büyük bir süvari gücüyle çıkardı.[44] Cosmas onu Hindistan’ın efendisi diye adlandırır ve halkı haraç ödemeye zorladığını söyler.[45] Gollas’ın her yanı suyla korunan bir kenti nasıl kuşattığını anlatır.[45] Filler, atlar ve askerler suyu içip bitirdi, Gollas da kente ayağını ıslatmadan geçip onu aldı.[45] Çağdaş anlatılar Gollas’ı Mihirakula sayar.[46] Başkaları onu Song Yun’un 520’de Gandhara’da karşılaştığı kral sayar.[47]

Keşmir yıllığı Rājataraṅgiṇī 1148 ve 1149 yıllarında yazıldı.[48] Mihirakula’yı Keşmir kralları arasında sayar.[49] Onu, Mleccha sürülerinin istila ettiği bir ülkede hüküm süren, Ölüm gibi şiddet eylemleri yapan bir adam diye adlandırır.[49] Yıllık onu yaklaşık bin iki yüz yıl erken bir tarihe koyar.[50]

520’de Gandhara

520’de Kuzey Wei imparatoriçesinin gönderdiği hacı Song Yun Gandhara’ya girdi.[51] Eftalitlerin, yani Ye-tha’ların alt ettiği ve tahta çıkardıkları bir kralın yönettiği bir ülke buldu.[52] O günden beri iki kuşak geçmişti.[53] Kral Ki-pin ile savaş halindeydi ve bu savaş üç yıldır sürüyordu.[53] Bazı araştırmacılar Ki-pin’i Kabil vadisi sayar.[53] Kral, her biri silahlı on adam taşıyan 700 savaş fili tutuyordu ve ordusuyla sınırda yaşıyordu.[53] Wei sarayının mektubunu alırken ayağa kalkmadı.[54]

Wei Shu aynı hikâyeyi Gandhara kaydında verir.[55] Ülkenin eski adı Yebo idi ve Yeda’lar onu devirdikten sonra yeni adını aldı.[55] Kralı aslında bir Chile idi ve iki kuşaktır tahttaydı.[55] Savaşı severdi ve Jibin ile üç yıl çarpışmıştı.[55] 700 savaş fili onar kişi taşıyordu ve hortumlarına bıçaklar bağlıydı.[55] Chile, Çinlilerin Gaoche ve Dingling dediği halka kuzeyde verilen addır.[56] Metin, bir Chile’nin Gandhara’ya nasıl hükmeder olduğunu söylemez. Onu adıyla da anmaz.

Bazı araştırmacılar bu hükümdara Gandhara tegini der, onu ülkeyi alan ilk Eftalit hükümdarlarından biri sayar ve Khingila olabileceğini savunur.[57] En eski tasarımlı bir sikke Thujana adını verir ve bu ad ilk hükümdar Tunjina’ya atfedilir.[30] Song Yun’un ve Wei Shu’nun kralının sikkelerin Alchon kralları arasında yer alıp almadığı kesinleşmemiştir.[57]

Alchonlar ve Nezaklar

Alchonlar Kapisa ve Kabil’in Nezak kralları ile savaştı.[58] Sıra iki farklı biçimde verilir.[59] Biri, Toramana’nın 515’te ölümünden kısa süre sonra Alchonların Kabil darphanesinden sürüldüğünü ve darphaneyi Nezakların aldığını söyler.[60] Öbürü, Mihirakula’nın yenilgisinden sonra onların Hindistan’dan döndüğünü söyler.[58] Hayber Geçidi’nden batıya geçip Kapisa’da ve Kabil’de Nezaklarla savaştılar.[61]

Sikkeler çatışmayı gösterir. Alchon ve Nezak sikkeleri arasındaki yeniden basımlar, Kabil yakınında altıncı yüzyılın ikinci yarısına ait bir definede yatar.[61] Sikkelerden bilinen son kral Narana, Gandhara’da bastırdığı bazı drahmilerde Nezakların boğa başlı tacını takar.[62] Nezak sikkeleri Hint Alchon sikkelerinin öğelerini gösterir.[61] Bazı araştırmacılar savaşı dinî bir savaş sayar, Budist Nezaklara karşı Hindu Alchonlar.[12]

Mihirakula’dan sonra

Sikkeler Mihirakula’dan sonra bir kral daha adlandırır, Narana ya da Narendra.[16] Bir hesaba göre yaklaşık 570 ya da 580’den yaklaşık 600’e kadar hüküm sürdü.[16] Keşmir, sonraki Huna krallarının kendi anısını sürdürdü.[63] Yıllık ve sikkeler, II. Pravarasena’dan Gokarna’ya, Narendraditya Khinkhila’ya ve Yudhishthira’ya uzanan bir soy olarak anlaşılır.[63] Pravarasena’nın ve Narendraditya’nın sikkeleri, anlamı bilinmeyen Kidāra yazıtını taşır.[64] Soyun son kralı Yudhishthira, tahtı yaklaşık 657 ile 670 arasında Karkota hanedanına kaptırdı.[65]

Hindistan Hunaları, Göktürkler Eftalitleri orada yenince Orta Asya’daki dayanaklarını yitirdi.[41] Altıncı yüzyılın ortasından sonra küçük Huna beylikleri ayakta kaldı ama siyasi ağırlıkları azdı.[41] Ad çok daha uzun yaşadı.[66] Dokuzuncu yüzyılda Pala kralı Devapala kuzeyde Hunaları yendi ve Malva’nın kuzeybatısında Hunamandala adlı bir beylik vardı.[66] On birinci yüzyılda Kalaçuri kralı Karnadeva bir Huna prensesiyle evlendi.[67]

Hunalar ve Budizm

Xuanzang’ın Mihirakula’sı Budist temelleri yıkar.[39] Bakır tomarın kaydı ters yönde işler, çünkü Alchon dünyasının krallarını bir stupanın bağışçıları olarak gösterir.[20] Alchon sikkeleri stupaların kalıntı depolarında ve Taksila manastırlarında yatıyordu.[68] Taksila kazıları bazı araştırmacıları Hunların büyük yıkımından söz etmeye götürdü.[69] Başkaları kent yaşamının sürdüğünü ve Xuanzang’ın ziyaretinde gördüğü gibi manastırların bakımlı tutulduğunu savunur.[69] Bu araştırmacılar, Eftalitlerin Budist tapınakları yıktığını gösteren hiçbir arkeolojik olgu bulmaz.[70] Mihirakula’nın sikkeleri Şiva’nın boğasını gösterir.[15] Gwalior yazıtı bir Güneş tapınağını kaydeder.[26]

Notlar

  1. ^ Kurbanov 2010, p. 96, 101
  2. ^ a b c d e f g h i Kurbanov 2010, p. 96
  3. ^ a b Fleet 1888, p. 147–148
  4. ^ a b c Kurbanov 2010, p. 178
  5. ^ Marquart 1901, p. 141
  6. ^ Kurbanov 2010, p. 16
  7. ^ a b Kurbanov 2010, p. 93
  8. ^ Kurbanov 2010, p. 95
  9. ^ a b c d Kurbanov 2010, p. 177
  10. ^ Litvinsky 1996, p. 173
  11. ^ Kurbanov 2010, p. 97
  12. ^ a b c d e f g h i Kurbanov 2010, p. 101
  13. ^ Kurbanov 2010, p. 87
  14. ^ Kurbanov 2010, p. 96–102
  15. ^ a b c d e Kurbanov 2010, p. 98
  16. ^ a b c d Kurbanov 2010, p. 99
  17. ^ a b Kurbanov 2010, p. 65
  18. ^ a b c d e f Kurbanov 2010, p. 102
  19. ^ a b c d e f g h Kurbanov 2010, p. 120
  20. ^ a b Kurbanov 2010, p. 120–121
  21. ^ a b c Kurbanov 2010, p. 121
  22. ^ Fleet 1888, p. 158–161
  23. ^ Fleet 1888, p. 159–161
  24. ^ a b Fleet 1888, p. 159
  25. ^ Kurbanov 2010, p. 97–98
  26. ^ a b c Fleet 1888, p. 161–163
  27. ^ Fleet 1888, p. 148
  28. ^ Fleet 1888, p. 146–148
  29. ^ a b c Fleet 1888, p. 146
  30. ^ a b Litvinsky 1996, p. 179
  31. ^ Litvinsky 1996, p. 145, 179
  32. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 145
  33. ^ a b Litvinsky 1996, p. 191
  34. ^ Record of the Western Regions; Beal 1884, p. 166–167
  35. ^ a b c Record of the Western Regions; Beal 1884, p. 167
  36. ^ Record of the Western Regions; Beal 1884, p. 167–168
  37. ^ a b Record of the Western Regions; Beal 1884, p. 168
  38. ^ Record of the Western Regions; Beal 1884, p. 168–171
  39. ^ a b c d e Record of the Western Regions; Beal 1884, p. 171
  40. ^ Record of the Western Regions; Beal 1884, p. 172
  41. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 146
  42. ^ Kurbanov 2010, p. 179
  43. ^ McCrindle 1897, p. 370
  44. ^ McCrindle 1897, p. 370–371
  45. ^ a b c McCrindle 1897, p. 371
  46. ^ Litvinsky 1996, p. 145–146
  47. ^ Beal 1884, xvi
  48. ^ Stein 1900, p. 6
  49. ^ a b Stein 1900, p. 43
  50. ^ Stein 1900, p. 79
  51. ^ Beal 1884, xv, xcix
  52. ^ Beal 1884, xcix–c
  53. ^ a b c d Beal 1884, c
  54. ^ Beal 1884, c–ci
  55. ^ a b c d e Wei Shu, juan 102
  56. ^ Wei Shu, juan 103
  57. ^ a b Kurbanov 2010, p. 177–178
  58. ^ a b Kurbanov 2010, p. 98, 100
  59. ^ Kurbanov 2010, p. 100, 104
  60. ^ Kurbanov 2010, p. 104
  61. ^ a b c Kurbanov 2010, p. 100
  62. ^ Kurbanov 2010, p. 99–100
  63. ^ a b Litvinsky 1996, p. 173–174
  64. ^ Litvinsky 1996, p. 173, 180
  65. ^ Litvinsky 1996, p. 174
  66. ^ a b Kurbanov 2010, p. 181–182
  67. ^ Kurbanov 2010, p. 182
  68. ^ Kurbanov 2010, p. 65, 99
  69. ^ a b Litvinsky 1996, p. 176
  70. ^ Kurbanov 2010, p. 234

Kaynaklar

Literatür

  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • John Faithfull Fleet, Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III: Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors (1888)
  • J. W. McCrindle (trans. and ed.), The Christian Topography of Cosmas, an Egyptian Monk (1897)
  • Samuel Beal, Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World (1884)
  • Marc Aurel Stein (trans.), Kalhana's Rajatarangini, a Chronicle of the Kings of Kasmir, Vol. I: Introduction, Books I–VII (1900)
  • Josef Marquart, Ērānšahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenacʿi (1901)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Halklar
Nezak Shahs

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Alchon Huns.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/alchon/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026