Ediz

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Ediz, Tang kayıtlarında Dokuz Oğuz’un bir boyu olarak görünür. 795’ten itibaren Uygur Kağanlığı’nın kağanları onlardan çıktı. Kağanlar artık Yaglakarlardan seçilmiyordu.^[1]

Edizlerin dokuzun içinde baştan beri yer alıp almadığı tartışmalıdır. Boyun bir genel valisi 788’de elçi olarak Çin’e geldi. Bu, boyun o tarihte topluluğun içinde olduğunu gösterir. Boy topluluğun kuruluşundan beri orada olabilir. O hâlde o tarihe gelindiğinde Uygurların dokuza bölünmesi etnik değil, siyasi bir bölünme olmuştu: halkların bir listesi değil, en üstteki makamların bir sayımı.^[1]

Türkçe metinlerde

Ad, Uygur çağına ait birkaç runik metinde geçer ve hepsi belirsizdir. Tariat yazıtı’nın kuzey yüzünün 2. satırında bir yayımcı, han halkı arasında Tongra’nın yanında, soru işaretiyle ediz okur.^[2] Moğolistan’ın Bayanhongor ilindeki Zamyn Buuts’ta bir kayaya kazınmış kısa bir metin Uygur Kağanlığı dönemine ait olabilir. Metnin Ädiz adını andığı düşünülmüştür.^[3] Üç yorum, metnin Ädiz adamlarının ve atlarının geçişini mi yoksa bir Ädiz konağını mı kaydettiği konusunda ayrılır.^[3] Aynı ildeki Dukhyn Buuts’ta başka bir kaya metninin yanındaki bir tamga, onu bulanlara göre Edizlere ait olabilir.^[4]

Notlar

^ a b Mackerras 1972, p. 158
^ Saadettin 1995, p. 75
^ a b Badam 2024, p. 31
^ Badam 2024, p. 34

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
Azzaya Badam, Moğolistan’da 2018–2021 Yılları Arasında Bulunan Runik Yazıtlar (2024)