Göktürk kağanları sözü elçilerle, mektuplarla, sözlü haberlerle, işaretlerle ve menzil atlarıyla ulaştırırdı. Kaynaklar bunların her birini yalnızca geçerken gösterir. Bilinenlerin çoğu, elçiliklere dair Çin ve Grek raporlarından, sekizinci yüzyılın taş yazıtlarından ve altıncı yüzyıldan tek bir Soğd taşından gelir. Burada kullanılan kaynaklarda hiçbir metin bir Göktürk postasını kurum olarak anlatmaz.

Elçiler

545’te Batı Wei, Bumin’e gidecek elçiliğin başına bir Soğdlu olan An Nuopantuo’yu seçti.[1] Soğdlu tüccarlar Çin ile bozkır arasındaki yolları elinde tutuyordu ve bu seçim bunu yansıtır. İstemi’nin Konstantinopolis’e gönderdiği elçi de bir Soğdlu olan Maniah’tı.[2] Maniah selamları, bir miktar ham ipek armağanı ve bir mektup taşıyordu.[2] Ölümünden sonra elçi, tarkan rütbesindeki Tagma oldu ve babasının rütbesini devralan Maniah’ın genç oğlu ondan sonra geldi.[3]

Roma kendi elçisiyle karşılık verdi. Soğdiana’nın kıyısında Göktürk adamları Zemarkhos’u bir ateşin içinden geçirdi ve yükünün üzerinde yanan dallar salladı.[4] Menandros’un Zemarkhos elçiliği raporu, bir Göktürk ayinini içinde bulunmuş bir adamın anlattığı tek tasvirdir.

Göktürk elçileri uzun süre kaldı. Valentinos 576’da Göktürklere yola çıkarken yanına, Konstantinopolis’te uzun zamandır yaşayan 106 Göktürk aldı.[5] Bunlar daha önceki elçiliklerle gelmişti.[5] Karşılaştığı ilk Göktürk önderi Turxanthos, Romalıların kendi elçilerini başka yol yokmuş gibi neden Kafkasya üzerinden Bizans’a götürdüğünü sordu.[5]

Bir haberci hakaret de taşıyabilirdi. Anagui bir adam gönderip Bumin’e demirci kölesi dedi. Bumin haberciyi öldürdü ve Rouranlarla ilişkiyi kesti.[1]

Yazıtlar elçinin gelişini itaatin işareti sayar. Bilge Kağan, Çin kağanına geçmiş olan Tatabılar için, elçilerinin iyi haberi ve istekleriyle gelmediğini söyler ve yazın onların üzerine sefere çıkar.[6] Elçi için kullanılan sözcük yalabaç’tır.[6]

Kül Tegin taşı, cenazesine gelen heyetleri sayar. Kitanlar ve Tatabılar için bir generali ve Çin kağanının ipek, altın ve gümüşle gelen elçisini anar.[7] Tibet kağanının bir temsilcisini, batıdaki halklar için bir general ile bir tarkanı, Türgiş kağanının iki mühür bekçisini ve Kırgız kağanının bir temsilcisini sayar.[7] Çin kağanının yeğeni olan bir general, mezarı yapmak, oymayı ve yazıtlı taşı hazırlamak için geldi.[7] Tang sarayı, bir general ile bir kâtibi mühürlü bir taziye mektubuyla ve metnini imparatorun kendisinin yazdığı bir stelle gönderdi.[8]

Çinli elçiler kağanlara imparatorun mektuplarıyla gidiyordu. 584’te Yu Qingze İşbara’ya bir mektup götürdü.[9] İşbara onu oturarak karşıladı, sonunda diz çöktü, mektubu aldı ve başının üstüne koydu.[9] Yu Qingze’nin elçiliği, böyle bir karşılamanın en ayrıntılı anlatımıdır. 608’de Cui Junsu, Heshana’ya bir mektup götürdü ve Heshana başta onu karşılamak için ayağa kalkmak istemedi.[10] Xuanzang’ın ziyaret ettiği batı kağanının sarayında, Çin ve Gaochang elçileri mektupları ve armağanlarıyla içeri alındı ve kağan onları kendisi inceledi.[11]

Mektuplar

Burada kullanılan kaynaklarda bir Göktürk kağanının hiçbir mektubu, yazıldığı dilde günümüze ulaşmamıştır. Mektuplar Grekçe ve Çince anlatımlarla gelir.

Maniah’ın II. Justinos’a getirdiği mektup, Menandros’un İskitçe dediği dilde yazılmıştı. Bir tercüman onu imparatora okudu.[2] Dil tartışmalıdır. Mektup Eski Türkçe yazılmış olabilir.[12] Ya da İskitçe, Menandros’un Orta Asya dilleri için kullandığı gevşek bir sözcüktür ve Soğdca daha olasıdır.[13]

Bir Göktürk kağanının İmparator Maurikios’a daha sonraki bir mektubu, Theophylaktos’un tarihinde Grekçe olarak günümüze ulaşmıştır. Selamlaması şöyledir: “Romalıların kralına, Çağan, yedi ırkın büyük efendisi ve dünyanın yedi bölgesinin hâkimi.”[14] Maurikios’a mektup, kağanın fetihlerini sayar.[15]

İşbara’nın 584 tarihli Sui imparatoruna mektubu bir tarihle, yani chen yılıyla, sonra kağanın tam unvanıyla ve imparatora yazarken kullandığı sözlerle açılır.[16] Mektup, Sui elçisi Xu Pinghe’nin ona sözle söylediklerine yanıt verir.[16] Sui Shu mektubu Çince verir ve kağanın onu hangi dilde ya da hangi yazıyla gönderdiğini söylemez.[16] Daha önce İşbara’nın eşi Prenses Qianjin imparatora yazmış ve onun çocuklarından biri sayılmayı istemişti.[16] 585’te İşbara bir arzuhal gönderdi ve yedinci oğlu Kuhanzhen onu Sui sarayına götürdü.[16] Mektuplar İşbara’nın boyun eğişine aittir.

Mektuplar yol belgesi olarak da işe yaradı. Gaochang kralı, hacı Xuanzang’ın yolu üzerindeki ülkeler için yirmi dört mektup yazdı.[17] Batı kağanına yazdığı mektupta, batı ülkelerinin hacıyı menzil atlarıyla birbirine devretmesini istedi.[18] Batı kağanının ziyareti anlatımında kağan, Çinceyi ve öteki ülkelerin dillerini bilen genç bir adam buldurdu. Ona yol üzerindeki ülkelere tavsiye mektupları yazdırdı ve hacıya Kapisa’ya kadar eşlik ettirdi.[19]

Yazılar ve diller

Zhou Shu, Göktürklerin yazı karakterlerinin Hu’lerinkine benzediğini söyler.[1] Sui Shu, onların yazısı olmadığını ve anlaşmalarını yapmak için odunu çentiklediklerini söyler.[16] Eski Türk yazısının kökeni tartışması bu iki notu tartar.

Altıncı yüzyıldan kalan tek anıt, yaklaşık 584 tarihli, Soğd yazısı ve Soğd diliyle oyulmuş Bugut yazıtıdır.[20] Bu yazı, altıncı yüzyılın son çeyreğinde kağanlıkta resmî kullanımdaydı.[20] Taş, Soğdluların Göktürk devletine ne verdiğinin en açık kanıtıdır: yazı ve onunla birlikte bir kançılarya.[21]

Bilinen en eski runik metin, 688 ile 691 arasına tarihlenen Çoyren yazıtıdır ve büyük anıtlar sekizinci yüzyıldandır.[22] Yazıtlar bir yazıya bitig, yazma işine biti- der.[7] Kül Tegin taşı, yazıcısının sözleriyle bir kolofonla kapanır: Kül Tegin’in yeğeni Yollug Tegin hepsini yazdı, taşın ve duvarın başında yirmi gün oturarak.[7] Bilge Kağan taşında aynı adam bir ay dört gün oturduğunu yazar.[6] Bilge Kağan metni önceden düzenleyip taşlara yazması için Yollug Tegin’e vermiş olabilir.[23] Tonyukuk yazıtında metni yazdırdığını söyler.[24] Oyma için Bilge Kağan Çin kağanından ustalar istedi ve Çin kağanı kendi sarayının oymacılarını gönderdi.[6]

Bu yazıyla kâğıda yazı Uygur çağından bilinir. Irk Bitig, runik yazıyla kâğıda yazılmış, kitap biçimindeki tek uzun metindir.[25] Kolofonu yazıcıyı, kendisi için yazdığı adamı ve günü adıyla verir.[25]

Mühürler

Mühür için kullanılan sözcük Kutadgu Bilig’den eskidir. Kül Tegin taşındaki heyetler arasında iki tamgaçı vardır, yani hükümdar mührünü taşıyan ve kullanan adamlar.[26] Bunlar Türgiş kağanından gelmiştir.[7] Damga, bir şeyin kimin olduğunu söyleyen bir işarettir ve bir mühür onu taşıyabilir.

1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig, bir Göktürk mühür bekçisinin ne yaptığını söylemek için çok geçtir. Sözcüğü daha sonraki bir sarayda gösterir. Orada tamğa makam mührüdür, kral onu vezirine verir ve mektuplar onunla mühürlenir.[27]

Çin sarayı gönderdiğini mühürlerdi. İşbara’nın başının üstüne koyduğu Sui imparatorunun mektubu mühürlü bir mektuptu.[9] Tang sarayı, Kül Tegin’in ölümünden sonra mühürlü bir taziye mektubu gönderdi.[8]

İşaretler ve çentikli odun

Zhou Shu, Göktürklerin topladıkları asker, at ya da hayvan sayısını kaydetmek için odunu çentiklediğini söyler. Odunla birlikte, başı jin olan, altın ya da maden bir ok gider ve bütün güven işareti olarak mumla mühürlenirdi.[1] Bu, yazıya ihtiyaç duymayan bir kayıttır. Kanıtlar çentikli çubuk ve altın ok başlığı altında verilir. Wei Shu, Rouranların onlardan önce askerlerini ilk başta koyun gübresiyle saydığını ve sonra kayıt için odunu çentiklemeyi öğrendiğini söyler.[28]

Batıda ok bir komutanın işareti oldu. Batı kağanı İşbara Tölis, ülkesinin parçalarının başına koyduğu on adamın her birine bir ok verdi ve on kişi bu yüzden On Ok diye anıldı.[29] Yüzyıllar sonra Arap yazar an-Nadim’e, “büyük Türk kralı” küçük bir krala yazmak istediğinde bir okun üzerine çizilmiş karakterler kullandığı söylendi.[30]

Savaşta haberler

Tonyukuk yazıtı, savaşta haberlerin gidip geldiğini gösterir. Göktürklere haber bir kürüg aracılığıyla gelir. Sözcük casus, haberci ve en son okumada kaçak diye okunmuştur.[31] İlk adam, Dokuz Oğuz’un başına bir kağanın oturduğu ve Çinlilere ve Kitanlara adamlar gönderdiği haberini getirir.[24]

Bolçu yürüyüşünde üç kaçak art arda aynı haberle geldi: kağanları ordusunu çıkarmıştı ve On Ok ordusu son adamına kadar yola çıkmıştı. Tonyukuk bunu kağana bildirdi. Kağan karşılık gönderdi: olduğun yerde dur, dışarı çıkma, iyi gözet.[24] Apa Tarkan’a Tonyukuk aleyhine gizli bir haber gönderdi.[24] Zaferden sonra Göktürkler aynı gece yenilenlerin halklarına haber saldı. On Ok beyleri bütün halklarıyla geldi ve eğildi.[24] Bu bölümlerde haber gönderilir ve hiçbir taşıyıcı anılmaz.[24]

Menzil atları

Xuanzang, Kunduz’daki yeni şaddan elçiler ve biyografisinin wuluo diye yazdığı menzil atları istedi.[32] Pelliot sözcüğü, Türkçe ulaq, yani menzil atının kayıtlı en eski biçimi sayar.[33] Bir Türk el kitabı, belirli menzillerde at değiştirmenin Göktürk devletinde bilinen bir düzen olduğunu ekler.[34] Biyografi menzilleri anlatmaz.[32]

Zemarkhos dönüş yolunda Göktürklere bağlı kavimlerden yardım gördü. Volga’nın batısındaki Göktürk hükümdarının baş vekili gibi davranan Ugur önderi, elçiliği bir pusuya karşı uyardı ve ona çöl için su tulumları verdi.[35][36] Oekh ırmağının ötesindeki gölden, George adlı bir ulak on iki Göktürkle birlikte susuz çölden geçen daha kısa bir yolla öne geçti.[37] Deniz yolculuğundan sonra Zemarkhos, Roma devlet postasıyla Konstantinopolis’e gitti.[38]

Tang, bozkır yolunda kendi postasını kurdu. Uygurların da aralarında bulunduğu Tiele beyleri Tang’a boyun eğince, imparator çölün güneyinde altmış sekiz menzil durağının kurulmasını ve elçiler için atlarla, sütle ve etle donatılmasını buyurdu.[39] Zizhi tongjian yola Göksel Kağan’a Saygı Yolu der.[40] Fırsat, Şarap Çeşmesi ziyafeti idi.

Uygurlar döneminde bozkırda bir menzil postası kayıtlıdır. Tamim ibn Bahr’ın anlatımı, onun Uygur başkentine büyük olasılıkla 821’de gittiğini ve Tanrı Dağları’nın kuzeyinde menziller ve bir posta hizmeti kurulduğunu gösterir.[41] Yol boyunca yalnız menzil hizmetinin adamları çadırlarda yaşıyordu.[42] En hızlı yolculuk aracı bir at menziliydi ve soğuk, onu yılın altı ayında mümkün kılıyordu.[43]

Kanıtın sınırları

Burada kullanılan kaynaklar elçileri, mektupları, mühürleri ve atları gösterir. Bunların ardındaki kuralları göstermez. Hiçbir kaynak, posta için bir Göktürk makamının, durak sayısının, süvariler için bir rütbenin ya da kağanın emri için bir biçimin adını vermez.

Tarihsiz Jabogan taşının bir satırında bitig belde, “mektup belindedir” sözleri vardır. Bir bilim insanı, tüm metnin ortaçağ postasıyla ilgili olabileceğini önermiştir.[44] Taşın tarihi yoktur ve bu öneri Göktürk çağı için kullanılamaz.

Notlar

  1. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1
  3. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 53
  4. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3
  5. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1
  6. ^ a b c d Bilge Khan inscription
  7. ^ a b c d e f Kül Tegin inscription
  8. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  9. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 176
  10. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 181
  11. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 43
  12. ^ Yavuz 2025, p. 285
  13. ^ Blockley 1985, p. 263
  14. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188
  15. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188–191
  16. ^ a b c d e f Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  17. ^ Life of Xuanzang, juan 1; Beal 1911, p. 30
  18. ^ Life of Xuanzang, juan 1; Beal 1911, p. 30–31
  19. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 44
  20. ^ a b Golden 1992, p. 151
  21. ^ de la Vaissière 2005a
  22. ^ Golden 1992, p. 152
  23. ^ Tekin o. J., p. 13–14
  24. ^ a b c d e f Tonyukuk inscription
  25. ^ a b Tekin 1993
  26. ^ Erdal 2004, p. 148
  27. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1036, 2902, 3275, 4046
  28. ^ Wei Shu, juan 103
  29. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  30. ^ Golden 1992, p. 173
  31. ^ Tekin 1994, p. 5, 13, 14, 32; 102, 110, 112; Orkun 1994, p. 5, 13, 14, 32; 102, 110, 112
  32. ^ a b Life of Xuanzang, juan 2
  33. ^ Pelliot 1929, p. 220
  34. ^ Ögel 2000, p. 340
  35. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 55
  36. ^ Golden 1992, p. 130
  37. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 54
  38. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 56
  39. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  40. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  41. ^ de la Vaissière 2005a, p. 311
  42. ^ Sinor 1990, p. 337
  43. ^ Sinor 1990, p. 339
  44. ^ Nevskaya 2012, p. 46–47

Kaynaklar

Literatür

  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)
  • Irina Nevskaya, An Old Turkic Inscription Found in the Vicinity of the Village Jabogan of the Republic Altai: Its Paleographic Analisys and Reading (türkisch: Altay Cumhuriyeti Jabogan Kasabası Çevresinde Bulunan Eski Türkçe Bir Yazıt: Metin ve Paleografik İnceleme) (2012)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Muharebeler ve olaylar
Xuanzang's visit to Tong Yabgu
Kurumlar ve Unvanlar
Tally Sticks and the Golden Arrow · Trade Routes of the Steppe
Kaynaklar
Jabogan inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Post and Communication.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/post-and-communication/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026