Tuğ, bozkır hükümdarının sancağıydı ve otoritesinin görünen yarısıydı. Gök’ün ona verdiği talih olan Kut görülemezdi. Tuğ ise görülürdü ve hükümdar nereye giderse oraya giderdi. Yürüyüşte onun önünde giderdi. Konakta çadırının üzerinde dururdu. Savaşta kanadının başında, toplantıda da yanında yer alırdı.[1] Töre hükümdarın ne yapabileceğini söylerdi. Kut bunu neden yapabileceğini söylerdi. Tuğ ise onu gören herkese, hükümdarın bunu şimdi yaptığını bildirirdi.

Yapı ve mertebe

Sancak bir direk üzerine kurulurdu. Direğin tepesinde bir mızrak ucu ya da metal bir uç bulunurdu. Altında at kuyrukları, kurdeleler ya da kumaş şeritler sarkardı. Hem dayanıklılık hem de görünüş için metal süs ve saçak eklenirdi.[1] Kuyruk sayısı, sancağın sahibinin mertebesini gösterirdi. Bu yüzden kodu bilen herkes bir sancağı uzaktan okuyabilirdi. Hükümdarın sancağı ise herkesin tanıdığı sancaktı.[1] Göktürk dönemi için sancak ya da kuyruk sayısı hakkında hiçbir şey bilinmez.[2] Sonraki kaynaklar iki biçimde sayar. Bir Karahanlı hanı sancak sayısıyla sayılır, en çok dokuz, Cengiz Han için ise dokuz kuyruklu tek bir beyaz sancak anılır.[3] Parlak ve zıt renkler (kırmızı, siyah, beyaz, sarı) bilerek kullanılırdı. Bozkır sancaklarının uçlarında üsluplaştırılmış hayvanlar bulunur: kartallar, aslanlar, boğalar ve kimi zaman yalnızca anlatılarda var olan yaratıklar.[1] Zhou Shu, Göktürk sancaklarına altın bir kurt başı konduğunu söyler.[4] Sui Shu, ordugâhın kapısında bir kurt başı sancağı durduğunu, Göktürklerin kökenlerini unutmadığını göstermek için olduğunu söyler.[5] Bazı araştırmacılar kurt başını totem değil, amblem sayar.[6]

Kürk börklü, yuvarlak kalkanlı bir savaşçı, hilal uçlu, bir çapraz çubuklu ve uzun şeritli yüksek bir sancağın altında, siyah beyaz çizilmiş
Metal uçlu ve uzun şeritli bir sancağın altında bir bozkır savaşçısı, modern bir çizimde. Çizim: jonele_art imzalı.

Turfan vahasından gelen resimler, sancakların nasıl bağlandığını gösterir. Koço’daki Maniheist K harabesinden, yürüyen savaşçıları gösteren bir duvar resminde kırmızı sancak bezi mızrak sapına basit bir düğümle bağlanmıştır.[7] Yarkhoto’dan bir tapınak sancağında koruyucu kral Kubera, bir sancak mızrağına yaslanır. Mızrakta at ya da yak kuyruğu yerine, siyah beyaz halkalı üç hayvan kuyruğu sarkar. Tapınak sancağını tarif eden, bu sancağı tuğun ilginç bir çeşidi saydı.[8][8] Türk Atlası iki resmi de tarihlemez.

Her boyun ve kabilenin, hanenin işareti olan bir tamgası vardı. Aşina’ların da kendi tamgası vardı. Tamga silahlara, yurda, at takımlarına, mühürlere, mezar taşlarına ve hayvanlara konduğu gibi sancağa da konurdu.[1] Bir sancak bu yüzden iki şeyi birden söylerdi: taşıyıcısının hangi mertebede olduğunu ve kimin adamı olduğunu.

Savaşta ve toplantıda

Sancak, her şeyden önce bir komuta aracıdır. Bayraklar ve küçük sancaklar, komutanın birliklerinin nerede durduğunu görmesini ve hattaki bir değişikliğe karşılık vermesini sağlardı. Komutanın karargâhını işaretlerdi. Savaştan sonra dağılan birlikler bunların çevresinde yeniden toplanırdı.[1] Anlamın geri kalanı bundan çıkar. Sancağı yitirmek yenilmek demekti, çünkü sancak geri çekilmeyi ya da komutanın ölümünü bildirirdi. Düşmanın bayrağını indirmek yalnızca bir ganimet almak değil, örgütlü direnişi sona erdirmekti.[1]

Tozlu bir ovada dörtnala giden zırhlı atlılar. Önde sivri miğferli, kırmızı giysili lider, arkasında kurt başıyla biten bir direk ve uzun desenli bir sancak
Kurt başlı bir sancağın altında Göktürk atlıları, modern bir resimde. Zhou Shu, Göktürk sancaklarına altın bir kurt başı konduğunu bildirir. Zırh, sancak ve sahne ressama aittir.

Tuğun öteki yeri toplantıydı. Tuğ, Tengri’nin kutsamasını taşırdı. Bir savaşta ya da toplantıda bulunması, orada alınan kararları meşru ve ilahi onay görmüş olarak işaretlerdi. Tuğ hükümdara eşlik eder, kampı işaretler ve altında duran her şeyi koruduğuna inanılırdı.[1] Keçe üzerinde yükseltilen bir kağan, başının üstünde sancağı olmasaydı, yalnızca özel anlamda bir kağan olurdu.

Karahanlı sarayında 1069–1070’te yazılan Kutadgu Bilig, kapıdaki sancağı ve onur yerindeki sofrayı bir beyin adını yapan iki şey olarak sayar. Sancaktar olan tuğçıyı da hacibin gözü önündeki saray hizmetlileri arasında anar.[9] Kral veziri atadığında ona bir sancakla birlikte bir davul ve bir mühür verir.[10] Kitap gün doğuşunu bir hükümdarın alayı gibi tasvir eder. Güneşin önünde dokuz kızıl sancak, tokuz al tuğı, gider.[11]

Kaynaklarda sancak

Han Shu, MÖ 119’da Han generali Huo Qubing’in Asya Hunlarının Sol Büyük Generali’ne vurup bayrağını ve davulunu aldığını kaydeder.[12] Aynı seferde bir subay Sol Erdemli Kral’ın bayrağını ve davulunu aldı.[13] Xin Tang Shu, Kırgız kağanı Are için, tek bir sancak diktiğini ve altındakilerin hepsinin onuruna kırmızı tuttuğunu söyler.[14]

Sancak ve davul işaret olarak kullanılırdı. 615’te Göktürk kağanı Shibi imparatoru Yanmen’de kuşattığında, on altı yaşındaki Li Shimin yardım ordusunun komutanına gündüz onlarca li boyunca bayrak germesini, geceleri gonglarla ve davullarla karşılık vermesini öğütledi.[15] Göktürkler büyük bir ordunun geldiğini sanacaktı. Shibi dokuzuncu ayda kuşatmayı kaldırdı.[15] Bu bir Çin hilesiydi ve Göktürklerin kendi sancaklarını nasıl kullandığını göstermez.

Tang sarayı hükümdarlara rütbe nişanı olarak bir davul ve bir sancak verirdi. Bir Kıtan reisi bunları Zhenguan’ın üçüncü yılında, 629’da aldı.[16] 632’de Mishe, bir davul, bir sancak ve on bin top ipekle Batı Göktürklerinin kağanı yapıldı.[17] Tuyuhun kağanı Nuohebo da bunları aldı.[18] 638’de saray Xueyantuo kağanının iki oğlundan her birine bir davul ve bir sancak verdi ve onları küçük kağan yaptı: görünüşte onları onurlandırmak için, gerçekte güçlerini bölmek için.[19]

Uygurların Šine Usu yazıtı “üç sancaklı” bir Türk halkını anar: üç tuglug türk budun.[20] Bazı araştırmacılar bunu bir rütbe terimi sayar, çünkü sancak verilmesi bir boyun tanındığını gösterirdi.[21] Aynı yazıtta bir sancaktar da vardır. Sancağı taşıyan bir öncü atlısı gelip düşmanın geldiğini söyledi.[22]

Kaşgarlı Mahmud bir beyitte bayrakla davulu birlikte anar: “savaş sancaklarım dikildiğinde ve davullar çalındığında, düşman orduları orada ekin gibi biçildi”.[23] Ona göre bir kralın dokuz ipek sancağı turuncudur.[24] Ayrıca tuğ’u kazan davulu, hanın önünde çalınan davul ve sancak diye açıkladığı ve dokuz sancaklı bir hanın dokuzdan fazlasının hiç olmadığını söylediği bildirilir.[25][26] Kutadgu Bilig’in önsözündeki bir beyitte bulut kazan davulunu çalar ve şimşek çakar. Bazı araştırmacılar ikinci yarıyı hanın sancağı sayar. Dankoff bunu hanın kılıcı olarak anlar ve bir sonraki beyit kınından çıkarılan tek bir şeyden söz eder, bu yüzden beyit göksel bir davul ya da sancak için kanıt değildir.[27][28]

Köken

Soy sorusu açıktır. Araştırmacılar bunu kanıt üzerinden olduğu kadar ulusal çizgiler üzerinden de tartışır. Bir kuram, Saka’lardan, Asya Hunları’ndan ve Göktürklerden geçen tek bir sancak geleneğinin izini sürer. Bu kuram ortak özellikleri (hayvan uçlarını, renkleri, kutsal işlevi) süreklilik olarak değerlendirir. Aynı ülkede aynı biçimde yaşayan halkların yakınsaması olarak değerlendirmez.[1] Tuğ böylece doğuda otoritenin arketipi olur. Göktürklerin katkısı, ona diğerlerinde yalnızca kısmen bulunan yapılı, hiyerarşik ve kutsal bir düzen kazandırmış olmalarıdır.[1]

İkinci bir kuram, Avrasya bozkırının en eski bayrak türlerini Sarmat çağına bağlar. Bu türler, Çin askeri etkisi altında Orta Asya geleneklerinden belki ödünç alınmıştır. Bu durumda bozkır sancağı bir miras değil, bir uyarlama olurdu.[1] Üçüncü bir kuram Türkçe sözcüğü, kuyruklu ya da püsküllü bir bayrak olan Çince 纛 ile yan yana koyar. Bunu savunan kişi bile türetmeyi kesinlikle ifade etmeyi güç bulur.[29] İkinci ve üçüncü kuram tümüyle birbirini dışlamaz. Hiçbiri eldeki buluntularla çözülemez. Bir direk çürür, bir at kuyruğu çürür ve geriye kalan, tepedeki metaldir.

Bu tartışma bir uyarı gerektirir ve uyarıyı tartışmanın kendi yazarları verir. Kazakistan’da, Türkiye’de ve Kırgızistan’da Tengricilikte kökleşmiş motifler, kültürel kendini temsil ve tarihsel meşrulaştırma araçları olarak yeniden yorumlanır. Süreklilik tezini savunan yazın bunu kendisi söyler.[1] Bu, tezi yanlış kılmaz. Ancak tezin, günümüzde bir amacı olan bir görüş olduğunu gösterir. Daha geniş örüntüyü Türk kökenleri tartışması taşır.

Değerlendirme

En iyi desteklenen görüşe göre sancak eskiydi, bir bozkır nesnesiydi ve Göktürkler arasında kaynakların ona verdiği anlamı taşıyordu. Asya Hunları üzerinden Saka’lara uzanan çizgi bir bulgu değil, bir görüştür. Hükümdarlığın öteki alametlerini unvan maddesi, sancağın görünür kıldığı iddiayı ise Kut ele alır.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l Sapashev 2025
  2. ^ Ögel 2000, p. 87
  3. ^ Ögel 2000, p. 74–75
  4. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  5. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  6. ^ Ögel 2000, p. 309
  7. ^ von Le Coq 1913, pl. 2c
  8. ^ a b von Le Coq 1913, pl. 42
  9. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 2553, 2557
  10. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 1036
  11. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 4893
  12. ^ Han Shu, juan 55
  13. ^ Han Shu, juan 54
  14. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  15. ^ a b Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 182
  16. ^ Cefu yuangui, juan 974
  17. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  18. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
  19. ^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94
  20. ^ Šine-Usu inscription; Orkun 1994, p. 166
  21. ^ Ögel 2000, p. 55, 87, 172
  22. ^ Šine-Usu inscription; Orkun 1994, p. 170
  23. ^ Dīvān Lughāt al-Turk
  24. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; Dankoff 1983, note 145
  25. ^ Dīvān Lughāt al-Turk
  26. ^ Ögel 2000, p. 27–29, 36
  27. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 86–87
  28. ^ Ögel 2000, p. 20–22, 38
  29. ^ Ögel 2000, p. 190–195, 318

Kaynaklar

Literatür

  • Oraz S. Sapashev; Samat K. Samashev, Tradition of Continuity in State Standards and Weaponry of the Saka, Huns and Turks (2025)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VI: Türklerde tuğ ve bayrak (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VIII: Türklerde devlet ve ordu mehteri (2000)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Are Khan
Muharebeler ve olaylar
Li Chengqian's Göktürk Camp
Kurumlar ve Unvanlar
Böri (Guard) · Drums and Banners for the Khans · Warfare of the Steppe Empires
Dinler
Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Turkic Mythology

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tuğ.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/tug/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026