Hun dili

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Avrupa Hunları hiçbir metin bırakmadı. Dilleri hakkında bilinen her şey bir adlar dizisinden ibarettir ve kaynaklar bu adların hiçbirinin anlamını vermez. Hunların yazısı yoktu.^[1] Eldeki malzeme, Yunan ve Latin yazımıyla, çoğu kez Gotça konuşurlar aracılığıyla aktarılmış kişi ve boy adlarının bir listesidir. Buna bir nehir adı ve bir avuç sözcük de eklenir.^[2]

Çağdaş tanıklık

Priscus, 449’da Attila’nın merkezinde Hunca duydu.^[3]^[4] Priscus’a göre oradaki tebaa, kendi dillerinin yanında ya Hunca ya Gotça konuşuyordu. Romalılarla uğraşanlar ise Latince konuşurdu.^[3] Ziyafette Mağripli soytarı Zercon, Latince, Hunca ve Gotçanın karışımıyla herkesi güldürdü. İki şarkıcı da Attila’nın zaferlerini anlatan şarkılar okudu.^[5] Jordanes, Hunların Dinyeper’e kendi dillerinde Var dediğini söyler.^[6] Bu ad nehrin eski İran adıdır ve “geniş” anlamına gelir. Hunlar adı devraldı, onlardan sonra Peçenekler de devraldı.^[7]

Tuna’nın kuzeyindeki köylerde Priscus’a şarap yerine, “yerlilerin dediği gibi”, medos verildi. Hizmetliler ise barbarların kamos dediği bir arpa içkisi aldı.^[8] Bazı araştırmacılara göre iki sözcük de Hint-Avrupa kökenlidir. Kamos Pannonia’da Attila’dan çok önce içiliyordu ve onu qïmïz sözcüğünden Türkçe yoldan türetme önerisi reddedilir.^[9] Jordanes bir sözcük daha anar: Attila’nın mezarı başında Hunlar, kendi deyişleriyle bir strava kutladı.^[10] Bazı araştırmacılar bunun dilin günümüze ulaşan tek sözcüğü olduğunu savunur. Sözcüğün Cermen, Slav ve Türk kökenli olduğu öne sürülmüştür, ancak tek bir sözcük dilin sınıflandırılmasına izin vermez.^[11] Başkalarına göre strava bir Slav sözcüğüdür ve Priscus ya da Jordanes onu Hunca sanmıştır.^[12]

Adlar

Attila dönemi Hunlarının adları, görünür kökenlerine göre sınıflandırılmıştır. Basich, Berichus, Dengizik, İlek, Emnetzur, Erekan, Eskam, Muncuk, Uldız ve Ultzindur gibi adlar Türk ya da muhtemelen Türk kökenlidir. Attila, Bleda, Edeko, Onegesius ve Rua Cermen ya da Cermenleşmiş adlardır. Hormidac ise İranlıdır.^[13] Bu sınıflandırmaya göre Cermen adları, Hun prenslerinin gerçek adları değildi. Bunlar, Gotçaya uydurulmuş, Cermen kılığında Hun adlarıdır.^[14] Aynı yaklaşıma göre tek bir boy adı, Karadeniz’in kuzeyinde Türkçe konuşan göçebelerin varlığını göstermeye yeter. Bu ad, alp il čur sözlerinden, yani kahraman, halk ve chur unvanından gelen Alpilčur’dur. Kutrigur, Utigur, Onogur ve Bittugur adlarındaki -gur eki de Türkçedir.^[15] Boy adlarına bakılırsa Hunların büyük bir kısmı bir Türk dili konuşmuş olmalıdır. Kişi adları ise farklı bir tablo verir.^[16] Attila hanedanının birkaç adına Türkçe etimolojiler verilmiştir: Muncuk “boncuk”, Dengizik “deniz”, Ernak “küçük adam” ve Attila, Volga’nın Türkçe adı Etil’den.^[17] Gotça kuram Rua ile Attila’yı Gotçadan açıklar ve Hunlar arasında bir Türk çoğunluğuna karşı durur.^[18] Arıg ve Silig gibi “temiz” ya da “erdemli” anlamlı adların Hunlarda, Sabirlerde ve Uygurlarda kadınlar için kaydedildiği söylenir.^[19] Dura-Europos’tan bir Part ve Orta Farsça yazıt, Güney Kafkasya Hunlarını Türkçe adlarla anan bir yazıt olarak okunmuştur. Bu yorum sağlam değildir.^[20]

Başkaları kanıtı yalnızca yetersiz bulur. Her Cermen etimolojisine karşılık bir Türk etimolojisi vardır. Adlar Yunan ve Latin yazarlara Gotça konuşurlardan ulaştığı için iki kez değişikliğe uğramıştır. Bu araştırmacılara göre hiçbir Hun’un Cermen adı taşıdığı bilinmez, Gotlar ise sık sık Hun adları almıştır.^[2] Adlar için önerilen Türk etimolojilerinin çoğu belirsizdir. Unvanlar da bozkır dünyasının ortak birikimine aittir.^[21]

Sınıflandırma

Bazı araştırmacılar, Attila’nın Hunlarının yönetici grubunun, aralarında Cermen, Trak ve İran halklarının bulunduğu tâbi halkların başında Türkçe konuştuğunu kabul eder. Saray Gotçayı ve Latinceyi de kullanırdı.^[22]

Hunların çekirdek boyu büyük olasılıkla Oğur Türklerindendi. Bu boy, bugün neredeyse ölmüş olan ve Türk dillerinin dört büyük kolundan biri sayılan Oğurcanın erken bir biçimini konuşuyordu.^[23] Oğurca, öteki Türk dillerinde z ve š bulunan yerde r ve l seslerini taşımasıyla Ortak Türkçeden ayrılır. Çuvaşçada ve Volga ile Tuna Bulgarcasının parçalarında yaşamaya devam eder.^[24] Bazı araştırmacılar, Hun dilinin önemli kalıntılarının Volga Bulgarcasında ve Çuvaşçada yaşadığını savunur.^[25]

Başkaları kalıntıları karışık sayar. Bunlar Altay, Hint-Avrupa, İran, Cermen, Slav ve başka kökenlidir, bir kısmı ise çok dilli bir devlete yakışır biçimde yalnızca bilinmemektedir. Bir inceleme Avrupa Hunca’sının, Türkçe ile Moğolca arasında yer alan ve muhtemelen Türkçeye daha yakın bir Altay dili olduğu sonucuna vardı.^[26] Üçüncü bir grup malzemeyi dilin sınıflandırılması için fazla seyrek bulur.^[11] Dördüncü bir grup, adların çözümlemeleri genel kabul gören bir sonuca varmadığı için dilin kuşkuya yer bırakmayacak biçimde belirlenemeyeceğini savunur. Bleda ve Scottas gibi ünsüz kümesiyle başlayan adlar Altay kökenli olamaz. Rua gibi başında r- bulunan adlar da, strava sözcüğü de olamaz. Buna karşılık Iliger ile Dengizik açıkça Türk niteliğindedir. Tuna Bulgarları Türkçe konuşuyordu. Bu grup onları, Ernak’ın önderlik ettiği Hunların torunları sayar. Adlarına bakılırsa yedinci yüzyılda Kafkasya Hunları da Türkçe konuşuyordu. Bu, Hun önderliğinin en azından bir bölümünün bir Türk dili konuştuğuna dair güçlü bir kanıttır.^[27] Beşinci bir grup, Hun yönetici tabakasının dilini bir Yenisey dili olan Eski Arin’den türetir. Böylece bu dili Asya Hunlarının da dili sayar. Attila adını ‘çabuk’ anlamındaki bir Arin sıfatı ve bir derece ekinden oluşmuş olarak açıklar. Atakam ile Eskam adlarını da ikinci öğesi Arin dilindeki ‘eş’ sözcüğü olan bileşikler olarak değerlendirir.^[28] Bu görüş, Asya Hunları imparatorluğu döneminde İç Asya’da bir Türk ya da Moğol varlığının gösterilemeyeceği savına dayanır. Savın tamamı Asya Hunlarının dili hakkındaki maddede ortaya konur. Hunlar ve Asya Hunları sorusu ise seçkinlerin diline dair tartışmayı sürdürür.

Notlar

^ Maenchen-Helfen 1973, p. 376
^ a b Thompson 1948, p. 222–223
^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 86
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 124
^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 92
^ Jordanes; Mierow 1915, § 269, p. 128
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 424
^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 424–425
^ Jordanes; Mierow 1915, § 258, p. 124
^ a b Thompson 1948, p. 151
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 276, 425–426
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 441–443
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 389
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 403, 438, 441
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 441
^ Kafesoğlu 1997, p. 71–72
^ Rásonyi 1993, p. 70
^ Rásonyi 1993, p. 58
^ Kafesoğlu 1997, p. 72
^ Savelyev 2020
^ Rásonyi 1993, p. 69–70
^ Yavuz 2025, p. 105
^ Golden 1992, p. 95–97
^ Golden 1992, p. 20
^ Golden 1992, p. 88–89
^ Sinor 1990, p. 201–202
^ Bonmann 2025, p. 43–44

Kaynaklar

Priscus
Jordanes (after Priscus and Ammianus Marcellinus)

Literatür

Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Svenja Bonmann; Simon Fries, Linguistic Evidence Suggests that Xiong-nu and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language (2025)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)