Tuna Bulgar Devleti

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Kubrat’ın oğlu Asparuh, Hazarların bölünmüş Bulgarlara saldırmasından sonra Dinyeper ile Dinyester’i geçip Tuna yakınına yerleşti. Göç geleneksel olarak 679 dolaylarına tarihlenir, ama adamları Tuna kıyısında çok daha önceden bulunmuş olabilir.^[1] Bulgarlar Kutrigurların bir kolu sayılmıştır. Yedinci yüzyılın ikinci yarısında Kafkasya’nın kuzeybatısında güçlü bir birlik kurmuşlardı. Hazar baskısı bu birliği ikiye böldü. Bir kısmı Hazar egemenliğine girdi ve Volga Bulgarları oldu. Öbür kısmı Asparuh önderliğinde Besarabya’ya geçip Tuna’ya indi ve Tuna Bulgarları oldu.^[2] Asparuh’un kuvvetleri kuzeydoğu Balkanlar’a girip bir Bizans ordusunu yendi. 681 antlaşmasıyla, kendilerine boyun eğmiş ya da onlarla uzlaşmış yedi kabilelik bir Slav birliğinin üzerinde, bu toprakların efendisi olarak tanındılar.^[3] 689’da bir Bulgar kuvveti, II. Justinianos’un Trakya’ya soktuğu orduyu yok etti. Başkent Pliska’daydı.^[3] 811’de Pannonya Bulgarlarından gelen Krum, imparator I. Nikephoros’u tuzağa düşürüp öldürdü. Theophanes’e göre imparatorun kafatası içki kadehi yapıldı.^[4] Bulgarlar Oğurca konuşuyor, Tengri’ye tapıyor ve on iki yıllık hayvan döngüsünü kullanıyordu.^[5] Tuna Bulgarlarının dili çok az malzemeden bilinir.^[6] Bu malzeme, Kiril harfli bir Eski Rusça metinde günümüze ulaşan Bulgar hanları listesidir. Listede Türk takviminin hayvan adları, sayılar, unvanlar ve kişi adları geçer. Malzemeye Nagy-Szent-Miklós hazinesindeki altın kaplar üzerindeki runik ve Grek harfli yazıtlar da girer. Üçüncü kaynak, Grekçe Proto-Bulgar yazıtlarındaki ve Bizans kaynaklarındaki kişi adları ile unvanlardır. Dördüncüsü, Eski Kilise Slavcasına geçmiş birkaç sözcüktür.^[6] Malzeme bir r- ve l- diyalektini gösterir.^[6] Unvanlar arasında boyla, kan ve tarkan vardır. Kişi adları arasında Bagatur, Bayan, Sivin, Turdagi ve Omurtag bulunur.^[7]

İlk Bulgar devletinin taş bloklarında, kiremitlerinde ve çanak çömleğinde runik harflere benzeyen çok sayıda işaret bulunur. Pliska’da, Madara’da, Preslav’da ve başka yerlerde bin işaretten fazlası sayılmıştır ve bunlardan otuz kadarı tekrar eder.^[8] Çoğu dokuzuncu yüzyıla, en çok da Omurtag dönemine aittir.^[9] Bunların harf mi, mülkiyet işareti mi, yoksa büyü işareti mi olduğu çözülmüş değildir. En yaygını iki dikey çizgi arasında bir Y’dir. Taşta, kilde ve kolyelerde ve Preslav’dan bir kurşun mühürde bulunur ve üç yüzyıldan fazla kullanılmıştır.^[10] Tengri’nin adı, “büyük” anlamına gelen Grek harfleri, İsa adının bir şifresi, “En Yüce Tanrı” ve hanedanın işareti olarak yorumlanmıştır. Bu yorumların her biri başkaları tarafından reddedilmiştir.^[10] Bu yüzden tek başına bu işaret Tengri kültü için gösterilemez. Birçok araştırmacı işaretleri Eski Türk runik yazısından türetir. Bazı araştırmacılar Pliska, Byala, Murfatlar ve Šudikova metinlerini, Proto-Bulgarlarda Asya kökenli işaretler taşıyan Grekçe metinler sayar.^[11] Tuna’dan Kuzey Kafkasya’ya uzanan toprakları ele alan bir inceleme oradaki runik yazıtları Bulgar lehçelerinin anıtları sayar.^[12]

Köstence’nin güneyinde, Dobruca’da, o zaman Bulgar toprağı olan yerde bulunan Murfatlar kaya manastırının kiliselerinin kaya duvarlarında altmış kadar runik yazıt vardır. Manastır dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısına ve onuncu yüzyılın ilk yarısına tarihlenir.^[13] Bunların yanında otuz kadar Kiril yazıtı ile Eski Bulgarca ve Grekçe ikişer yazıt durur.^[14] Murfatlar’ın runik metinleri kırk dört kadar işaret kullanır, Nagy-Szent-Miklós kaplarınınkiler yirmi iki. İkinci takımın işaretlerinin yarısının birincide karşılığı vardır.^[15]

Boris 864’te Ortodoks Hıristiyan olarak vaftiz oldu. O ve oğlu Symeon, Kiril ile Metodiyos’un öğrencilerinden yararlanarak Ortodoks bir Bulgar-Slav kültürü kurdu. Bulgarlar oldukça kısa sürede Slavlaştı ve Slav tebaalarıyla birlikte bugünkü Bulgar halkını oluşturdu.^[16]

Asparuh adı Göktürklerin ïšbara unvanının yanına konmuş, unvan Sanskritçe, Tohar ve Türk köklerinden türetilmiştir. Türetmelerin hiçbiri kesinleşmemiştir.^[17]

Hükümdarlar

Notlar

^ a b Golden 1992, p. 246
^ Ögel 1984, p. 239–240
^ a b c d e Golden 1992, p. 247
^ Theophanes the Confessor; Golden 1992, p. 249
^ a b Golden 1992, p. 250
^ a b c Tekin 2003, p. 29
^ Tekin 2003, p. 29–30
^ Dončeva-Petkova 2000, p. 176–177
^ Dončeva-Petkova 2000, p. 176
^ a b Dončeva-Petkova 2000, p. 179–180
^ Dončeva-Petkova 2000, p. 178
^ Bayçorov 1990, p. 15–16
^ Kavrikova 2000, p. 241–242
^ Kavrikova 2000, p. 245–246
^ Kavrikova 2000, p. 243
^ Golden 1992, p. 252–253
^ Erhan 2011, p. 15
^ Golden 1992, p. 248
^ Golden 1992, p. 169
^ Golden 1992, p. 249
^ Golden 1992, p. 252

Kaynaklar

Theophanes the Confessor (after Theophylact Simocatta)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
Lüdmila Dončeva-Petkova, Orta Çağ Bulgaristanı'ndan Runik İşaretler ve Birleşmeler (2000)
Soslanbek Y. Bayçorov, Avrupa’nın Göktürk Harfli Eski Anıtları. Göktürk Harfli Eski Yazının Kuzey Kafkasya, Volga-Don ve Tuna Bölgeleriyle İlişkisi (1990)
Svetlana Venelinova Kavrikova, Murfatlar ve Nad Sent Mikloş Yazıtlarının Paleografik Karakteristiği (2000)
Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)