Utigurlar

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Utigurlar, Azak Denizi’nin doğusundaki bozkırda yaşayan bir Hun halkıydı. Batılarında yaşayan Kutrigurlarla akraba ve komşuydular.^[1] 576’da hükümdarları Anagay, bir Göktürk ordusuyla Roma kenti Bosporos’un önünde konakladı. Kent Göktürklerin ve müttefiklerinin eline geçti.^[2]

ΟὐτίγουροιYunancaMenander Protector
ΟὐτρίγουροιYunancaProcopius

Yunan tarihçiler adı Οὐτίγουροι diye yazar, Prokopios ve Agathias’ta ayrı biçimler de vardır.^[1] Bazı araştırmacılar adı, Ogur dilinde otuz anlamına gelen bir sözcükten, yani “Otuz Ogur“dan türetir. Kutrigurların adını da dokuz sözcüğünden aynı biçimde türetirler.^[1] Başkaları adı “direnenler” ya da “zafer kazananlar” diye açıklar.^[1] Bir başka öneriye göre Utigurların, Kutrigurların ve Onogurların adları, şef adlarından alınmış boy adlarıdır. Prokopios, Utigur ile Kutrigur’u iki kardeş yapar.^[3] Bir öneri daha Utigurları bir Onogur federasyonunun on boyu arasında sayar.^[4]

Azak Denizi’nde

Prokopios’a göre iki halk ortak kökenliydi ve Don ile Azak Denizi bozkırını elinde tutuyordu. Kutrigurlar batıyı, Utigurlar doğuyu tutuyordu.^[1] 548’de Kırım’ın Tetraxit Gotları Justinianos’tan Utigurlara karşı koruma istedi.^[5] Kutrigurlar 551’de ve 558’de yeniden imparatorluğa saldırınca Justinianos, Utigurları liderleri Sandilkhos’un komutasında onlara karşı çıkardı.^[6]

Menandros, Sandilkhos’un imparatorun elçiliklerine verdiği yanıtı korur.^[2] Sandilkhos, kendi boydaşlarını yok etmenin ne kutsal ne de uygun olduğunu söyledi. Aynı dili konuşuyor, aynı tür çadırlarda yaşıyor, aynı giysiyi giyiyorlardı. Başka önderlerin altında dizilmiş olsalar da soydaştılar.^[2] İmparator emrettiği için Kutrigurların atlarını alacaktı, böylece Romalılara karşı binecekleri bir şeyleri kalmayacaktı.^[2] Sonraki çarpışmalarda iki halk birbirini kırdı.^[6]

528’de Konstantinopolis’te vaftiz edilen Bosporos Hun kralı Grod bir Utigur prensi sayılmıştır.^[7] Başkaları bu bağlantıyı kanıtlanmamış bulur ve onun bir Sabir olabileceğini kabul eder.^[1]

Avarların egemenliğinde

Her iki halkın kalıntıları, Pontus bozkırını kısa bir süre elinde tutan Avar birliğine çekildi.^[6] 568’de Avar elçisi Targitios, II. Justinos’tan Justinianos’un Kutrigurlara ve Utigurlara verdiği yıllık ödemeleri istedi. Avar kağanı Baian’ın artık ikisinin de efendisi olduğunu ileri sürdü.^[2] Justinos, zavallı Kutrigurların ve Utigurların kısmen Romalılardan kaçtığını, kısmen onlar tarafından yenilip yok edildiğini söyledi.^[2]

Göktürklerin egemenliğinde

Utigurlar bunun ardından Göktürk egemenliğine girdi.^[6] 576’da Roma elçisi Valentinos, Kırım’dan Göktürk ordugâhına giderken Akkagas adlı bir kadının ülkesinden geçti.^[2] Kadın oradaki İskitleri yönetiyordu ve “Utigur boyunu yöneten” Anagay tarafından atanmıştı.^[2] Elçiliği karşılayan Göktürk prensi Turxanthos, Alanları ve Utigurları, kendi güçlerine güvenmiş, Göktürklere karşı çıkmış ve şimdi onlara köle gibi boyun eğen halklar olarak andı.^[8] Bu pasaj Utigurların yerine Onogurları anıyor olabilir.^[9]

Valentinos yoluna devam ederken Anagay çoktan Bosporos yakınında bir Göktürk birliğiyle ordugâh kurmuştu. Turxanthos da kenti almak için komutan Bokhan’ı ikinci, çok büyük bir birlikle gönderdi.^[2] Bosporos kuşatması kentin Göktürklerin eline geçmesiyle bitti.^[2] Kuşatma, Utigurların komşu Alanlar gibi 576’ya kadar batı Göktürklerine tabi olduğunu düşündürür. Öyleyse onların nasıl boyun eğdirildiğini anlatan kayıt kayıptır.^[10]

Sonraki tarih

Altıncı yüzyıldan sonra Utigurların adı Azak Denizi’nin doğu kıyısından kaybolur.^[11] Onlar Süryanice halklar listesindeki Burgar ile, ülkeleri de sonraki Büyük Bulgaristan ile özdeşleştirilmiştir.^[12] Daha eski bir görüş, Utigurları ve Kutrigurları doğrudan Bulgar sayardı.^[1]

Utigurlar, Yunan kaynaklarının hükümdarını bir Göktürk generalinin yanında komuta başında gösterdiği tek Pontus halkıdır.

Notlar

^ a b c d e f g Golden 1992, p. 99
^ a b c d e f g h i j Menander Protector
^ Marquart 1903, p. 44-45
^ Yavuz 2025, p. 105
^ Golden 1992, p. 99-100
^ a b c d Golden 1992, p. 100
^ Marquart 1903, p. 301
^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 87
^ Golden 1992, p. 130
^ Marquart 1903, p. 504-505
^ Marquart 1903, p. 505-506
^ Marquart 1903, p. 503-504

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
Agathias, Ἱστορίαι / Histories (ca. 570s)