Aşide Yuanzhen

Aşide Yuanzhen, İlteriş’in çetesini orduya çeviren Göktürk subayıydı. 682’de sınırda teslim olmuş boyların başında bir Tang görevlisiydi.^[1] Ayaklanmaya katıldı. Apa Tarkan yapıldı ve birliklerin tek komutanlığı ona verildi. Sonraki beş yıl boyunca Tang tarihi onu sahada kağanın yanında anar.^[1] Onunla ilgili önemli olan tek soru, anıtını Tonyukuk olarak yazdıran adam olup olmadığıdır. Bu soru çözülmemiştir.

Tang sınırında (682’ye kadar)

Tang tarihi onu ayaklanmanın başladığı anda tanıtır. İlig’in uzak bir akrabası olan Gudulu, yani İlteriş, Aşina Funian’ın yenilgisinden kaçanları Zongcai dağlarında toplamıştı ve orada bir haydut çetesi olarak yaşıyordu. Dokuz Soyad’a akın edip koyun ve at aldı, güçlendi. Sonra kardeşi Mochuo’yu şad, Duoxifu’yu yabgu yaparak kendini kağan ilan etti.^[1] O sırada Aşide Yuanzhen, teslim olmuş hanelerin boylarını gözetmek üzere şanyu koruyuculuğundaydı. Koruyuculuğun baş katibi Wang Benli onu bir kabahat yüzünden bir kez hapsetmişti.^[1] Gudulu saldırınca Yuanzhen boyları eskisi gibi gözetmek için izin istedi. Benli izin verdi ve Yuanzhen doğruca Gudulu’ya geçti.^[1] Gudulu çok sevindi. Onu Apa Tarkan yaptı ve askerî işlerin tek sorumluluğunu ona verdi.^[1]

Vilayet sistemi onun gibi adamları ayakta tutmuştu. Bunlar, Çinli bir koruyucunun altında kendi halkının başında duran, Çin rütbeli Göktürk beyleriydi. An geldiğinde toptan karşı tarafa geçtiler. Onun boyu Aşideler, 679’da Nishufu’yu yükselten iki beyi vermişti.^[1]

Apa Tarkan (682–687)

Türk Atlası ilk yılların seferlerini yeniden kuruluş savaşı maddesinde anlatır. 683’te Göktürkler Weizhou’ya akın etti. Kendilerine karşı yürüyen Fengzhou valisi Cui Zhibian’ı öldürdüler. 684’te Shuozhou’ya akın ettiler. 686’da Tang generali Chunyu Chuping’i Xinzhou’da yendiler ve beş binden fazla kişi öldü.^[1] 687’de “Gudulu ve Yuanzhen” Changping’e akın etti ve Heichi Changzhi tarafından geri püskürtüldü.^[1] Sekizinci ayda yeniden Shuozhou’ya akın ettiler. Changzhi onları Huanghuadui’de ağır biçimde yendi. Kırk li’den fazla kovaladı ve çölün kuzeyine dağıttı.^[1] Ardından Cuan Baobi, on üç bin seçme askerle sınırın ötesine takibe çıktı. İki bin li ötede keşifçileri Yuanzhen ile halkının ordugâhlarını korumasız buldu. Baobi, Changzhi paylaşamadan başarıyı kendi kazanmak istedi. Yetişince düşmanı uyarmaları için adamlar gönderdi ki hazırlanıp savaşa çıksınlar. Sonra saldırdı ve bütün ordusunu yitirdi. Birkaç atlıyla geri kaçtı ve idam edildi.^[1] İmparatoriçe Wu öfkesinden kayıtlardaki Gudulu adını Buzulu olarak değiştirdi.^[1]

Tonyukuk yazıtı aynı yılları birinci ağızdan anlatır ve Yuanzhen’in adını hiç anmaz.^[2] Özdeşleştirmenin dayanağı bu, güçlüğü de bu.

Ölümü

Tang tarihi onun sonunu tek cümleyle bildirir: “Yuanzhen sonra Türgişlere karşı asker sürdü ve savaşta öldü.” Bu kayıt, Gudulu’nun 690 ile 692 arasındaki Tianshou döneminde hastalıktan öldüğünü bildiren cümlenin hemen önünde durur.^[1] Xin Tang Shu bunu tekrarlar.^[3]

Tonyukuk ile özdeşleştirme

Tonyukuk taşında Çin ülkesinde doğduğunu söyler. İlteriş’i kağan yaptığını ve ordularını yönettiğini de söyler.^[4] Tang tarihi aynı şeyi aynı yıllarda Yuanzhen için söyler. Bir Tonyukuk tanımaz.^[1] İkisinin özdeşleştirilmesi eskidir. Türk Atlası bunun lehindeki ve aleyhindeki gerekçeleri Tonyukuk maddesinde ortaya koyar. Güçlük ölümdedir. Tang tarihine göre Yuanzhen, İlteriş ölmeden önce Türgişlere karşı düştü. Tonyukuk ise Kapgan’dan uzun yaşadı, 711’de Bolçu’da Türgişlerle savaştı ve kendi taşını 720’lerde diktirdi.^[2] Ya tarih bir ölümü yanlış yere koymuştur, ya da Yuanzhen ile Tonyukuk iki ayrı adamdır. İkinci durumda biri İlteriş’in ölümünden önce Türgişlere karşı düşmüş, öteki savaşın tarihini yazmaya devam etmiştir. Bu yüzden ikisini ayrı tutmak daha doğrudur.