Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

630’dan sonra elli yıl boyunca doğudaki Göktürkler Tang sınırı boyunca ve Ordos kıvrımının altı vilayetinde yaşadı. Kendi reisleri aracılığıyla, Çin himaye idareleri altında yönetiliyorlardı. Bu düzene son veren savaş iki kez verildi. İlk girişim tümüyle başarısız oldu. Kağanının başı herkesin gözü önünde bir çarşıda vuruldu. İkinci girişimi, büyükbabası Tang tarafından atanmış bir reis olan bir adam başlattı. Yanında Çin tarihinin haydut dediği bir çete vardı. Bu girişim altmış yıl yaşayan bir devlet doğurdu.

Birinci ayaklanma (679–681)

Aşide reisleri 679’dan beri isyan halindeydi.[1] 680’de İlig’in büyük amcazadesinin oğlu Aşina Funian’ı Xiazhou’dan getirdiler. Sarı Nehir’i geçip onu kağan yapmak istiyorlardı. Boylar da onlarla birlikte ayaklandı.[1] Pei Xingjian’ın ordusu Funian’ı teslim olmaya zorladı. Funian 681’de Chang’an’ın doğu çarşısında başı vurularak öldürüldü.[1]

Tang kaydına göre bütün olup biten bundan ibarettir. Eski hanedan kanından bir adamın etrafında bir meşruiyet ayaklanması toplandı ve Tang bunu iki yıl dolmadan bastırdı. Önemi, geride bıraktığı şeyden gelir: kaybedecek hiçbir şeyi kalmamış dağınık kaçaklar ve tek başına Aşina adının bir devlet çıkarmadığının kanıtı.

İkinci ayaklanma (682)

“Funian ezilince Gudulu, dağılmış kaçakları topladı, Zongcai dağlarına girdi ve beş binden fazla adamlık bir haydut çetesinin başı oldu. Dokuz Soyad’a da akın etti ve çok sayıda koyun ve at aldı. Yavaş yavaş güçlendi ve sonra kendini kağan ilan etti.”[1]

Gudulu, İlteriş’tir. Küçük kardeşi Mochuo’yu şad, Duoxifu’yu yabgu yaptı. Sınırın kuzeyindeki Heisha kasabasını, yani Kara Kumları da tahkim etti.[2] Xin Tang Shu ayaklanmayı 682’ye tarihler. Jiu Tang Shu ise 683’e tarihler. Modern anlatımlar 682’yi izler.

Bir çeteyi devlete çeviren adam Tang tarafından geldi. Aşide Yuanzhen, Şanyu himaye idaresi altında teslim olmuş boyların başındaydı. Bir suç yüzünden hapisteydi. Boyları yola getirmek için serbest bırakılmasını istedi ve doğruca öbür tarafa geçti. “Gudulu onu elde ettiğine sevindi, onu Apa Tarkan yaptı ve askeri işlerin başına tek yetkili olarak getirdi.”[1] Bu adamın Tonyukuk olup olmadığı, Tonyukuk maddesinin ele aldığı sorudur. Tang tarihi, Yuanzhen’i Gudulu ölmeden önce Türgişlere karşı düşürür. Özdeşlik bunu açıklamak zorundadır.

On yıl süren akınlar (683–687)

Tang tarihi akınları sayar. 683’te Göktürkler Weizhou’ya akın etti, orada Fengzhou valisi öldürüldü. 684’te Shuozhou’ya akın ettiler, ona karşı bir sınır komutanı atandı.[1] 686’da Shuozhou ve Daizhou’ya akın ettiler. Yardıma gelen bir Tang kuvveti Xinzhou’da onlarla karşılaştı ve beş bin adam yitirdi. 687’de Hebei’deki Changping’e, sekizinci ayda da yine Shuozhou’ya akın ettiler.[1]

Sonra aynı mevsimde Çin’in tek başarısı ve tek felaketi geldi. Heichi Changzhi Göktürkleri Huanghuadui’de ağır biçimde yendi ve onları kırk li öteye, çölün ötesine sürdü. Ama şöhret için can atan bir Tang albayı, kağanın işini bitirmek üzere on üç bin seçme askeri sınırın iki bin li ötesine götürdü. Saldırıdan önce bir haber gönderdi ve böylece Göktürkleri uyardı. Bütün ordusunu yitirdi. İdam edildi. İmparatoriçe Wu intikamını yazıyla aldı: kağanın Kutluk adını, yani Kut sahibi anlamına gelen adı, talihini tamamlamayan anlamına gelen karakterlerle yeniden yazdırdı.[1]

Aynı yıllar içeriden

Tonyukuk yazıtı bunu devletin kendi kuruluşu olarak anlatır. İsyancılar önce sınırın kuzeyinde, Çogay Kuzı ve Kara Kum’da yaşadı. Geyik ve tavşanla geçinen isyancılar düşmanlarla çevriliydi. Bir kaçak, Dokuz Oğuz’un yeni kağanının Çin ve Kıtañlarla bir koalisyon kurduğunu haber verdi, onun kendi sözleriyle[3]

Türk Sir halkının ülkesinde efendi çıkmasın.

Tonyukuk inscription

Danışman kağanı önce saldırmaya ikna etti. Oğuzları Tola kıyısında üç ya da altı bin kişilik olduğu söylenen bir orduya karşı iki bin adamla yendi.[4][5] Sonra kağanı ve halkı Ötüken ülkesine getirdi. Bundan sonra, diyor, dört yanın halkları geldi.[6]

Bu hamle savaşın dönüm noktasıdır. Ondan önceki her şey kıyıdan yapılan akındır. Ondan sonraki her şey bozkırın kutsal ülkesini elinde tutan bir devlettir. Hamle Tang’a karşı değil Oğuzlara karşı yapıldı, çünkü Ötüken bozkıra kimin hükmedeceğini belirlediği sürece Tang yalnızca sınırı alabilirdi.

Kül Tegin yazıtı devletin anayasal yönünü verir. Yedi yüz adamı topladıktan sonra İlteriş, ilini yitirmiş bir halkı, kağanını yitirmiş bir halkı atalarının töresine göre düzene koydu. Tölis ve Tarduş halkını örgütledi, onlara bir yabgu ile bir şad verdi.[7] “Babam kağan kırk yedi kez sefere çıkmış, yirmi kez meydan savaşı yapmış.”[7] Danışman farklı sayar: Çinlilerle on yedi, Kıtañlarla yedi, Oğuzlarla beş savaş. Şunu da ekler: “ve bunların hepsinde danışmanı bizzat bendim, komutanı da bizzat bendim.”[8]

Tek savaşın üç anlatımı

Tang tarihinde büyüyen bir haydut çetesi vardır. Oğulların anıtında Gök, bir adamı tepesinden tutar ki Göktürk halkı yok olmasın. O adam on yedi kişiyle yola çıkar ve halka ilini ve töresini geri verir. Danışmanın anıtında yedi yüz adamlı bir şad vardır. Bir de kendi kendine “Onu kağan yapayım mı?” diye soran ve bunu yapan bir danışman vardır.[9]

Her biri yazarının ihtiyaç duyduğu anlatımdır. Sayılar her birinde farklı iş görür: beş bin, yedi yüz, on yedi. Üçü yan yana durur, uzlaştırılmamış olarak.

Savaşın kapsamı

Tang kaydı 679–681’i ve 682’den sonrasını ayrı işler olarak ele alır.[1] Bunların liderleri de sonuçları da farklıydı. Burada birlikte ele alınmalarının nedeni, ikincisinin birincinin enkazından başlamış olmasıdır: aynı ülkede, aynı boylar arasında, aynı yönetime karşı, bir yıllık bir aralıkla. Soru açıktır. Sonuç ise tartışma dışındadır: 687’ye gelindiğinde Ötüken’de yeniden bir kağan vardı. Tang onu kaldıracak araca sahip değildi.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  3. ^ Tekin 1994, p. 5, 32
  4. ^ Tekin 1994, p. 8–9
  5. ^ Orkun 1994, p. 104–105
  6. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285
  7. ^ a b Kül Tegin inscription
  8. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
  9. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 283

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler8

Kişiler
Ashide Yuanzhen · Pei Xingjian
Devletler
The Göktürk interregnum, 630–682
Savaşlar
Fall of the Second Khaganate, 741–744
Yerler
Hebei · Shanyu Protectorate · Xiazhou · Yunzhong

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Göktürk war of restoration, 679–687.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-war-of-restoration/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026