Ishbara xon

Ishbara xon Buminning nabirasi edi. U 581-yilgi inqirozda taxtni egalladi va undan keyingi olti yilda xoqonlikni yoʻqotdi.^[1] U xonadonning katta tarmogʻi vakili Issikning oʻgʻli edi. Taspar uni 572-yilda sharqda kichik xon qilgan edi.^[1] Taspar taxtni Toʻremenga qoldirishni istab vafot etdi. Ishbara eʼtiroz bildirdi va kengashni isyon bilan qoʻrqitdi. U oʻrniga Amrakni sayladirdi.^[1] Amrak bir yil ichida chetga chiqqanda kengash Ishbarani Oʻtukanda oliy hukmdor deb eʼlon qildi.^[1] «Sui shu» u haqda uning jasur boʻlgani va fuqarolarining qalbini yutgani aytadi. U shimoliy barcha vahshiylar unga boʻysungan, deb qoʻshadi.^[1] Besh yildan keyin u Xitoy imperatoriga yozdi. Yer yuzida faqat bir hukmdor hukmronlik qila oladi, dedi u, va buyuk Suyning imperatori ana shu hukmdor.^[1]

Ismlar

Xitoyliklar unga Shabolüe unvonini, odatda Ishbara deb oʻqiladigan, va Shetu shaxsiy ismini beradi.^[1] Xitoycha yozilishlar uni eʼlon qilgan butun qatorni qayta tiklash imkonini beradi: ilig külüg šad baga ïšbara qaġan. ïšbara soʻzi, «hukmdor», sanskritcha. U koʻk turklarga tohar tili orqali, boshqa koʻplab qarz unvonlar kabi, yetib kelgan.^[2] Uning oʻz ismi Nivar edi. Bugut yozuvi sogʻd tilida taxminan 584-yilda oʻrnatilgan. U Taspardan keyingi xonni Nivar deb nomlaydi va uni 581 dan 587 gacha boʻlgan xon sifatida sanaydi. Kljaštornyj va Livšic ismni shunday oʻqigan.^[3] Pritsak xitoycha shaxsiy ism Shetuni Nabar deb oʻqiydi.^[4] Tosh uning hukmronligida oʻrnatilganmi, bu toshning qaysi bayoniga ergashishga bogʻliq. Bir bayon uni 582 yoki 584-yilga sanalaydi va Taspar uchun oʻrnatilgan, deydi. Bu sanalashga koʻra u Tasparning 581-yildagi vafotidan keyin, demak Ishbara hukmronligida, ammo u uchun emas.^[5]^[6] Birinchi nashr etilgan oʻqish esa uning Mahan Tegin uchun oʻrnatilganini va 572 dan 580 gacha boʻlgan yillar voqealarini aytib berishini bildiradi.^[3] Unvon ostida Turkic Atlas shakllarni bayon qiladi.

Taspar ostidagi kichik xon

Hukmronligining birinchi yilida Taspar jiyanlari Ishbara va Boʻruni kichik xon qilib tayinladi, biri oʻz hududining sharqida, biri gʻarbida.^[7]^[8] «Sui shu» soʻzlari bilan aytganda, Taspar Shetuni sharqni boshqarish uchun Nivar xoni deb nomladi. U ukasining oʻgʻlini gʻarbda istiqomat qilish uchun Boʻru xoni qildi.^[7] Toʻqqiz yil Ishbara sharqni xonning noibi sifatida boshqardi. Bu tayinlash apanaj tizimini boshladi. Unda navbatini kutayotgan shahzodalar davlatning qismlarini boshqargan. Ularni band qilish zarurati tizimni buzgan raqiblarni yaratdi.^[2] Taspar koʻtargan odam uning oxirgi istagini rad etgan odam boʻldi.

Taxtga chiqishi (581)

Oʻtukandagi kengash, toy, Tasparning vorisini tanlash uchun yigʻildi. Taspar taxtni Mukanning oʻgʻli Toʻremenga qoldirishni istagan edi. Ishbara ikki asosda eʼtiroz bildirdi. Xon oʻz vorisini nomlash huquqiga ega emas edi va Toʻremenning onasi na koʻk turk, na martabali edi. Ishbara agar Toʻremen tanlansa, isyon bilan tahdid qildi.^[1] U Tasparning oʻz oʻgʻli va katta shahzoda Amrakni taklif qildi. Vakillar qabul qildi.^[1] Amrak bir yildan kam hukmronlik qildi. Toʻremen saylovga qarshi isyon koʻtardi. Amrak diplomatiyani tanladi. U taxtdan voz kechdi va oʻrniga Ishbarani nomladi.^[1] Turkic Atlas Taspar buzgan vorislik qoidasini va Ishbara bildirgan eʼtirozni inqiroz bayonida bayon qiladi. Xuddi shu voqealarning boshqa bayoni Amrak taxtni Toʻremenga bermagan va Ishbara oʻrnini egallagan deydi. Farq urgʻu masalasidir.^[2]

Ishbara eʼlon qilindi va Ashinalarning muqaddas yeri Oʻtukanda joylashdi. Amrak Tolada ikkinchi xon deb eʼlon qilindi. Toʻremenga Apa xon unvoni berildi.^[1] Bu kelishuv uchalasini ham qanoatlantirishga urinish edi. Undan keyingisi uning muvaffaqiyatsizligi boʻldi.^[2]

Xitoyga bostirib kirish (583)

Ishbaraning xotini Qianjin, Shimoliy Zhouning malikasi edi. U 580-yilda Tasparga berilgan va uning vorisiga oʻtgan edi. Suyning asoschisi Yang Jian 581-yilda Zhouni yoʻq qilgan va uning saroyini qirgʻin qilgan edi va u uni yomon koʻrardi.^[1]^[9] Uning undashi bilan va ittifoqchi isyonchi Qi generali bilan Ishbara bir necha chegara garnizonlarini oldi.^[1] Keyin u Apa, Tardush va ukasi Baghani chaqirdi. Xonadonning birlashgan kuchlari bilan u Xitoyga bostirib kirdi va shimolning keng chizigʻini birinchi marta ushlab turdi.^[1] Koʻk turklar Chanʼanga yurishni niyat qilgan edi. Aynan shu paytda gʻarbda Tele qoʻzgʻoloni haqida xabar keldi va Tardush chekindi. 583-yil iyunida Suy qolgan qoʻshinga Baidao yaqinida kutilmaganda zarba berdi. Chekinishda kasallik tarqaldi. Qoʻshindagi xitoylik agentlar qoʻmondonlarni bir-biriga qarama-qarshi qoʻydi. 584-yilda Ishbara Suy saroyiga yozdi. «Sui shu» saqlagan soʻzlarda u oʻzini buyuk koʻk turklar imperiyasining Osmondan tugʻilgan, dono va muqaddas Osmon Oʻgʻli deb atadi.^[7] Yozuvlar bir yarim asr keyingi xonlar uchun xuddi shu formulani ishlatadi.^[7]

582 dan 583 gacha Shimoliy Xitoy va sharqiy dasht xaritasi: Tarimdan Xingangacha Koʻk turk xoqonligi, 582-yilda Uzun devor orqali Wuwei, Tianshui va Yanʼan tomon uchta bosqin, Zhoupan jangi, 583-yilda Ishbaraning Oʻtukandan Baidaogacha yurishi, uning magʻlubiyati va chekinishi hamda Apaning gʻarbga qochishi — 582–583: 582-yilda Ishbara boshchiligidagi koʻk turklar Uzun devordan oʻtib, Suy chegarasini Wuweidan Yanʼangacha talon-taroj qiladi. 583-yilda Ishbara Oʻtukandan Baidaoga yuradi, magʻlub boʻladi va chekinadi, Apa esa gʻarbda Tardush yoniga qochadi. Zamonaviy xarita; bosqinlar yoʻllari chizilgan.

Tozalash va fuqarolar urushi (583–585)

Ishbara Apadan qoʻrqib qoldi, Apa Suy bilan muzokara olib borayotgan koʻrinadi. U birdan unga qarshi chiqdi, uning qarorgohiga bosqin qildi va Ishbaraning oʻz xolasi boʻlgan onasini oʻldirdi. Apa Tardush yoniga qochdi.^[1] Ishbara Apaning ortidan gʻarbga bordi va uni ikki marta yengdi. U mahalliy hukmdorlarning boʻysunishini qabul qildi va ularning qoʻshinlarini oʻz qoʻshiniga qoʻshdi. U taʼqibni Qozoq dashtida toʻxtatdi va Oʻtukanga qaytdi. Boshqa bayon onani faqat u yerda, qaytgandan keyin oʻldirilgan deydi. Ishbara sharqni raqiblardan tozaladi. U Apaning uzoq yillik doʻsti Tanhan xonning odamlarini oldi va uni taxtdan tushirdi. Tanhan Tardush yoniga qochdi.^[1] Ishbaraning kichik amakivachchasi Diqincha oʻz qabilalarini boshqargan va u bilan janjallashgan edi. U oʻz xalqi bilan Apa tomoniga oʻtdi. «Zizhi tongjian» ikkala voqeani 583-yilga sanalaydi.^[10] Pastroq martabali begʻlar tobora koʻproq undan yuz oʻgirib, gʻarbga ketdi.

Haqiqiy fuqarolar urushi shu oylardan boshlanadi. Ishbara dastlabdan uning yutqazayotgan tomonida edi. Bir baholash uning qoʻshinini oʻttiz yoki qirq ming deb koʻrsatadi, Tardushning yuz mingiga qarshi. Majburan yollangan Telelar gʻarbiy lashkar tarkibida edi.

Suyga boʻysunishi (585)

Ishbara ittifoqchilarini xotinining dushmanlari orasidan topdi. Suy imperatori Qianjin bilan yaqinlashishni buyurdi. Suy elchilari Oʻtukanga keldi. Malika Suyning Dayi malikasi unvonini oldi va eridan Xitoy himoyasini izlashni undadi. Vositachi Suyning agenti Zhangsun Sheng edi. U Oʻtukanda diplomat qiyofasida yillar oʻtkazgan va Ishbara bilan doʻstlashgan edi. U koʻk turklarning har bir muassasasi, odati va voqeasini imperator uchun qayd etgan edi. Uning bilimi asosida Suy gʻarbiy saroyga yana agentlar yubordi. 585-yilda Tardush Ishbaraga hujum bilan bosim oʻtkazdi. Ishbara oʻzini Suyning vassali deb eʼlon qildi va evaziga harbiy himoya oldi.^[1] Uning imperatorga maktubi «Sui shu»da saqlangan. Osmonda ikki quyosh nur sochmaydi, deb yozdi u, shuning uchun yer yuzida faqat bir hukmdor hukmronlik qila oladi, deb ishonadi. Buyuk Suyning imperatori haqiqiy imperator.^[1]

Boʻysunish Xitoy qurollarining muvaffaqiyatidan koʻra koʻk turk davlatini tortgan markazdan qochma kuchlarning natijasi edi. Bu shuningdek kelajakdagi ishlarning namoyishi ham edi.^[2] Eng yaxshi oʻqishga koʻra, Suy imperatori boʻlib tashla va hukmronlik qil siyosatini oʻynadi. Uning hisobi oqlandi. Ishbarani kuchliroq gʻarbiy koʻk turklarga qarshi qoʻyish mumkin edi. Tardush saroyidagi agentlar gʻarb gʻalaba qozonsa, keyingi urushning urugʻini allaqachon ekkan edi. 585-yil sentyabrida gʻarbiy qoʻshin Oʻtukanga yurdi. Ishbara allaqachon Xitoyga qochgan edi.

585-yildagi Koʻk turk fuqarolar urushi xaritasi: gʻarbda Qora dengizdan Suyabgacha Tardush, Tyan-Shan bilan Oʻtukan oʻrtasida Toʻremen Apa, sharqda Ishbara, 585-yil sentyabrida Oʻtukanga yurish, Ishbaraning Suy himoyasi ostida Baidaoga chekinishi va Apaga qarshi qarshi hujumi, irmoq sifatida Tarim vohasi davlatlari va janubda Suy — 585: Sentyabrda gʻarb qoʻshini Oʻtukanga yuradi. Ishbara Suy himoyasi ostida Baidaoga chekinadi va oradan Apaga qarshi zarba beradi. Zamonaviy xarita; yoʻllar chizilgan, xoqonlik ichidagi boʻlinishlar taxminiy.

Vafoti

Ishbara 587-yilda, shohona chodiri Zihe garnizonida yonganidan bir oydan sal koʻproq vaqt oʻtib vafot etdi. Suy imperatori uch kunlik motam eʼlon qildi va koʻk turklarga besh ming gaz ipak yubordi.^[1] Bir bayon bir oylik kasallik haqida gapiradi.^[11] U keyinchalik Tulan boʻladigan Yongyulüni xarakteri zaif deb baholagan edi. U taxtni ukasi Baghaga vasiyat qildi. Bagha xuddi shu yili Apani tirik qoʻlga oldi.^[1] Baghaning 588-yildagi vafotidan keyin Tulan sharqda vorislik qildi. Ishbaraning oʻgʻli Yami 603-yilda Suyning mijozi sifatida taxtni egallaydi va xitoy qoʻshinlari bilan Oʻtukanga kiradi. Xoqonlikning boʻlinishi allaqachon yakunlangan edi.

Baho

«Sui shu» uning jasurligini va fuqarolarining mehrini maqtadi. U uni oʻz vassaliga aylantirgan saroy uchun tuzilgan. U hech bir xorijiy kuch xavf solmaganida xoqonlikni xavf ostiga qoʻygan toʻrt shahzodadan biri sanaladi. U ular orasida eng kuchlisi hisoblanadi. U Tasparning irodasini bekor qildi, taxtni oʻzi egalladi va undan qisqa muddat bahramand boʻldi. Yozuv unga eʼlon qilinishini, bosqinni, tozalashni va maktubni beradi.^[2] Kul Tegin yozuvi shahzodalarning birortasini nomlamaydi. U bu yillardagi xonlarni nodon va yomon, vazirlarini ham shunday deb taʼriflaydi. U koʻk turklar oʻz davlatini xitoyliklar akani ukaga qarshi qoʻygani uchun yoʻqotganini aytadi.^[12] Yozuv Ishbara nazarda tutilganmi, aytmaydi. Taʼrif mos keladi.^[12]