Hunların 395 Seferi

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

395 yazında kalabalık Hun toplulukları Don’u ağzına yakın bir yerden geçti. Güneydoğuya döndüler ve Kafkasya’yı aşarak Pers imparatorluğuna ve Ermenistan’ın güneyindeki ve güneybatısındaki Roma eyaletlerine girdi.^[1] Bu, Roma imparatorluğuna karşı yaptıkları ilk büyük saldırıydı. Akınları, Attila’nın günlerine kadar başka hiçbir akından daha büyük ölçekteydi.^[2] Hunlar Ermenistan’ı istila etti, Kapadokya’yı harap etti, Suriye’ye ve Antakya’ya kadar geldi. Başka bir ordu Persler üzerine Pers başkenti Ktesifon’a yakın bir yere kadar ilerledi. Pers karşı saldırısında ağır bir yenilgiye uğradı.^[3] Akın devasa bir esir avına dönüştü.^[4]

Nedenler

İstilanın nedeninin Hunların ülkesindeki bir kıtlık olduğu söylenir.^[4]^[5] Priscus bunu batı Romalıların elçisi Romulus’tan duydu. Romulus ile 449’da Attila’nın ordugâhında karşılaşmıştı.^[6] Romulus, Hunların Medlere giden yolu bildiğini söyledi, çünkü ülkelerinde kıtlık kol gezerken bir zamanlar o yoldan geçmişlerdi. Romalılar o sırada giriştikleri bir savaş yüzünden onlarla savaşmadı.^[7] Hieronymus, istila sırasında Roma ordusunun İtalya’da iç savaşa takılıp uzakta kaldığını yazar.^[8]^[9] Bu savaş, Stilicho ile Doğu’nun praetorium prefekti Rufinus arasındaki mücadeleydi.^[9]^[2] Doğu ordusu 395 Kasım ayının sonuna kadar Konstantinopolis’e ve Küçük Asya’ya dönmedi.^[10]

Roma Doğusu’na akın

Şair Claudianus’a inanılacaksa, Hunlar kimsenin beklemediği yerden, Hazar bariyeri olan Darial Geçidi’nden geldi. Kuzeyli barbarlar genellikle Derbent geçidinden gelirdi.^[11] Kilise tarihçisi Philostorgios onları Büyük Ermenistan üzerinden Melitene’ye yarıp geçirir. Oradan Euphratesia’ya ve Koile Suriye’ye kadar giderler.^[11]^[8] Claudianus Kapadokya’yı, Halys’i, Kilikya’yı, Suriye’yi ve Orontes’i anar. Hieronymus Halys, Kydnos, Orontes ve Fırat üzerindeki şehirleri sayar.^[11] Edessa Vakayinamesi en kesin tarihi verir. Temmuz 395’te Hunlar kuzey Mezopotamya’daki Osroene’ye ulaştı.^[12] Antakya’ya ve Edessa’ya kadar geldiler.^[11]

Hieronymus akından bir yıl sonra şöyle yazdı: “İşte, Arabistan’ın değil Kuzey’in kurtları, geçen yıl Kafkasya’nın uzak kayalıklarından üzerimize salındı ve kısa sürede büyük eyaletleri istila etti.” Hunlar Antakya’yı kuşattı ve esir sürülerini sürükleyip götürdü. Bütün haberler, onların altın hırsıyla Kudüs’e doğru gittiğini söylüyordu.^[13]

Hunlar birkaç grup halinde ilerledi. Biri Anti-Toros’un güneyindeki ve batısındaki ülkeyi harap etti. Fırat’ı geçerken Romalılar saldırdı ve onu yok etti. Başka bir grup doğu Küçük Asya’yı ve Suriye’yi yağmaladı.^[4] Süryani kilise tarihçisi Efesli Yuhanna, Hunların harap ettiği yerler arasında yukarı Dicle üzerindeki ve kuzeyindeki Arzanene, Martyropolis, Amida ve Arsamosata’yı sayar. Onun anlatımında Hunlar Fırat’ı geçtikten sonra köprü kesildi. Roma birlikleri sonra çeşitli yönlerden toplanıp onları yok etti.^[14]

Süryani yazarlar prefekt Rufinus’u ve general Addai’yi suçladı. Stylites Joshua, bütün Suriye’nin Rufinus’un ihaneti ve Addai’nin ihmali yüzünden Hunların eline teslim edildiğini söyler. Addai, aralarındaki ihanet yüzünden federe birliklerin Hunlara karşı çıkmasına izin vermedi.^[15] Claudianus ayrıca Rufinus’un Hunları davet etmiş olabileceğini ima etti. Bazı araştırmacılar bunu şairin hamisi Stilicho için yaptığı propaganda sayar.^[2] Rufinus 27 Kasım 395’te öldürüldü.^[16]

Basich ve Kursich

Basich ile Kursich’in başında olduğu bir başka grup Dicle ve Fırat vadilerinden Ktesifon’a kadar indi. Bir Pers ordusunun geldiğini duyunca geri döndüler, ama yakalandılar. Bir bölük kılıçtan geçirildi. Öteki esirlerini bırakıp Azerbaycan üzerinden kaçtı ve Hazar Kapıları’ndan bozkıra döndü.^[4]

Romulus, kraliyet İskitlerinin soyundan gelen önderler olan Basich ile Kursich’in Medlerin yurduna kadar nasıl sokulduğunu Priscus’a anlattı. Bunlar sonra bir ittifak yapmak için Roma’ya geldi.^[7] Bir çöl ülkesini ve bir bataklığı anlattılar. Romulus bataklığın Maiotis olduğunu sanıyordu. On beş gün sonra bazı dağları aşıp Media’ya indiler. Yağma yaparlarken bir Pers ordusu geldi ve havayı oklarla doldurdu.^[7] Hunlar az ganimetle dağların üzerinden geri çekildi, çünkü Medler ganimetin çoğunu geri almıştı. Takipten kurtulmak için başka bir yola saptılar, denizin kıyısında bir kayadan alevin çıktığı yerin yanından geçtiler. Bu yoldan eve döndüler.^[7] Modern anlatımlar alevi Bakü’nün petrol bölgesine yorar.^[11]^[17]

İkinci bir anlatım, iki önderin güzergâhını farklı verir. Ona göre onların süvarileri Erzurum bölgesinden Karasu ve Fırat vadileri boyunca Melitene’ye ve Kilikya’ya indi.^[18] Edessa’yı ve Antakya’yı bir süre kuşattılar, Suriye’ye indiler, Tyros’u sıkıştırdılar ve Kudüs’e yöneldiler.^[18] Sonbaharda kuzeye dönüp Kapadokya ve Galatia üzerinden geçtiler ve Azerbaycan ile Bakü yoluyla 395–396’da eve döndüler.^[18]

Bazı araştırmacılara göre, sekizinci yüzyılda derlenmiş Süryanice bir derleme olan Liber Chalifarum aynı istilayı anlatır.^[19] Hunlar Pers topraklarında Fırat’a ve Dicle’ye, Perslerin kraliyet şehrine kadar indi. Perslerin kendilerine doğru ilerlediğini öğrenince kaçtılar. Persler onları kovaladı. Bir bölüğü öldürdüler, bütün ganimetlerini geri aldılar ve on sekiz bin esiri serbest bıraktılar.^[20]

Priscus akın için hiçbir yıl vermez. Romulus yalnızca bunun bir zamanlar, çok önce olduğunu söyler.^[7] Tarih konusunda üç görüş vardır. Birincisi akını 395 istilasıyla özdeşleştirir ve Basich ile Kursich’in Roma’ya 404 ya da 407’de geldiğini savunur. İttifak, bu durumda, onların yurtlarının Avrupa’da, Tuna üzerinde olduğunu gösterir.^[10] İkincisi de onları 395 akınına yerleştirir.^[5] Üçüncüsü seferlerini yaklaşık 415 ile 420 arasına ya da biraz sonrasına tarihler.^[21] Daha eski araştırmacılar istilacıları Sabirler ya da Eftalitler sayıyordu.^[12]

Suriye’de 2013 ile 2015 arasındaki iç savaş sırasında yasa dışı kazılarla runik yazılı taş parçaları çıkarıldı. Bunlar Apa Kurçik adlı birini anar: “Sadık yoldaşları Kurçik’i huzur içinde yatırdı.” Bir anlatım onu 395 ve 396’da Kafkasya üzerinden saldıran Hun komutanı sayar.^[22] Aynı anlatıma göre metin gerçekse, Orhun yazısıyla özdeş bir yazının Göktürklerden çok önce kullanıldığını kanıtlar.^[22]

395–396 Hun akını haritası: Kafkasya'nın kuzeyindeki Hunlar, Darial geçidinden Melitene'ye, Antakya'ya ve Urfa'ya uzanan ana akın, Basih ile Kursih'in Dicle boyunca Ktesifon'a inip Derbent üzerinden dönüşü ve Suriye'deki runik parçaların bulunduğu bölge — 395–396: Hunlar Kafkasya'yı aşar ve Ermenistan'a, Melitene'ye, Antakya'ya ve Urfa'ya akın eder. Basih ve Kursih Dicle boyunca Ktesifon'a iner ve Hazar Kapıları'ndan geri döner. Akınlarının tarihi tartışmalıdır. Suriye'deki runik parçaların bulunduğu bölge taranmıştır. Modern harita, yollar çizilmiştir.

Esirler ve çekiliş

Hunlar sürebildikleri kadar sığır sürüsünü sürüp götürdü. Binlerce esir aldılar.^[4] Hunlar esirleri ve sürüleri Kafkasya’nın kuzeyine götürdü. Claudianus, Suriye’nin en seçkinlerinin Kimmer bataklıklarının ötesinde köle olarak hizmet ettiğini yazar.^[20]^[8] O sırada Antakya’da küçük bir çocuk olan Theodoretos, istila edilen bölgelerde birçok kişinin Hunlara katıldığını yazar. Bazıları zorlandı. Başkaları kendi istekleriyle geçip onların saflarında savaştı.^[23] Akın, Hunların tek bir seferde ne kadar uzak bir mesafeyi aşabildiğini gösterir.^[20]

Savaşın nasıl bittiği konusunda dört görüş vardır. Birincisine göre istila, hadım Eutropius birkaç Got birliğini ve bulabildiği Roma askerlerini toplayıp sahaya çıkana kadar hiçbir direnişle karşılaşmadı. Ganimeti geri alamadı ve Doğu’ya barış ancak 398’in sonunda döndü.^[24] İkincisi, Hun gruplarının 398 dolaylarında kendi istekleriyle ayrıldığını, Eutropius’un bir karşı saldırısı yüzünden ayrılmadığını savunur.^[22] Üçüncüsüne göre Hunlar bozkıra daha 395’te dönmüştü.^[4] Dördüncüsü çekilmeyi 396’nın sonuna ve kesinlikle 398’in sonundan öncesine tarihler. Hiçbir kaynak sahada bir zafer bildirmediği için Hunların, almak için geldikleri ganimetle kendi istekleriyle çekildiği sonucuna varır.^[25] 396’da Doğu, onların Perslerle müttefik olarak döneceğinden korktu. 397’de birkaç Hun topluluğu Roma Ermenistan’ına girdi ve kolayca geri püskürtüldü.^[26] 395’ten sonra Hunların Pers topraklarına akınları sıklaştı.^[5]

Tuna cephesi

Hunların Trakya’ya da girip girmediği konusunda üç görüş vardır. Birincisine göre Hunlar 395 kışında donmuş Tuna’yı geçerek Trakya’ya da girdi.^[2] İkincisinde Hunlar o yıl Trakya’yı aldı.^[27] Üçüncüsü 395’te Balkanlar’a bir Hun istilası bulmaz. Ona göre Philostorgios otuz yıl ya da daha uzun süren önceki akınları tek olay halinde sıkıştırmıştır ve Claudianus’un şiirindeki Avrupa istilacıları Gotlardı.^[28] Tuna üzerinden ve Kafkasya üzerinden yapılan akınların eşgüdümlü olup olmadığı da tartışmalıdır ve yine üç görüş vardır. Birincisine göre bu akınlar, Roma ordularının yokluğundan aynı anda yararlanan, birbiriyle ilgisiz iki grubun işiydi.^[29] İkincisine göre 390’ların hiçbir Hun hükümdarı iradesini bütün boylara kabul ettiremezdi. Asya’ya akın yine de Hun gruplarının büyük ölçekli, eşgüdümlü bir eylemiydi.^[1] Üçüncüsüne göre iki harekât eşgüdümlü değildi. O sırada geniş ölçekte plan yapabilecek birleşik bir Hun önderliği görünmez. Önderler Basich ile Kursich’e archontes, yani yüksek komutanlar denir. Ortak saik ekonomikti, belki kıtlıktı.^[30]

Romulus akından kendi sonucunu çıkardı. Priscus’a İskitya’nın Media’ya uzak olmadığını söyledi. Attila isterse Medleri, Partları ve Persleri büyük çaba harcamadan boyunduruk altına alıp haraca bağlayabilirdi.^[7]

Notlar

^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 51
^ a b c d Thompson 1948, p. 26
^ Yavuz 2025, p. 91–92
^ a b c d e f Maenchen-Helfen 1973, p. 52
^ a b c Golden 1992, p. 90
^ Thompson 1948, p. 30
^ a b c d e f Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 90
^ a b c Thompson 1948, p. 27
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 54
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 54–55
^ a b c d e Maenchen-Helfen 1973, p. 57
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 55
^ Thompson 1948, p. 27–28
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 57–58
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 55–56
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 56
^ Thompson 1948, p. 31
^ a b c Kafesoğlu 1997, p. 73
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 53–54
^ a b c Maenchen-Helfen 1973, p. 58
^ Thompson 1948, p. 30–31
^ a b c Yavuz 2025, p. 92
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 58–59
^ Thompson 1948, p. 28
^ Sinor 1990, p. 183–184
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 52, 56
^ Yavuz 2025, p. 91
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 53
^ Thompson 1948, p. 59
^ Sinor 1990, p. 182, 184

Kaynaklar

Priscus

Literatür

Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)