Shibi Kağan

Shibi, babasının on iki yılda elden çıkardığını on yılda geri aldı. Jiu Tang Shu bunu, kendisinin iktidara gelmesine yardım ettiği hanedan için yazılmış olmasına rağmen kabul eder.^[1] Doğuda Kitan ve Shiwei’den batıda Tuyuhun ve Gaochang’a kadar bütün halklar onun tabiiydi. Bir milyondan fazla okçusu vardı, “kuzeyin barbarları arasında hiç böyle bir güç görülmemişti”.^[1] Yinshan’dan Çin’e tepeden baktı.^[1]

Tahta çıkışı (609)

Yami ölünce Sui imparatoru oğlu Duojishi’yi Shibi Kağan olarak tahta oturttu. Shibi babasının dul eşi Prenses Yicheng ile evlenmek istedi ve imparator Göktürk töresine uygun olarak buna izin verdi.^[2] Saltanat ilk yıllarından itibaren babasının siyasetinden uzaklaştı.^[3] Shibi, Yami zamanında ihmal edilmiş olan ordusunu yeniden düzenledi. Atlı okçuları güçlendirdi ve boyları, daha geniş bir özerklik karşılığında eski birliklerini sağlamaya zorladı. Bozkır halklarıyla eski ittifakları da yeniden canlandırdı.^[3] 612’den itibaren Çinli danışmanların Ötüken’deki nüfuzu azaltıldı.^[3] İran ve Soğd kentleriyle ticaret yoluyla elde edilen ekonomik bağımsızlık, siyasi özerkliğin temeliydi. Shibi en büyük tehlikenin Çin’de olduğunu görüyordu.^[3] İlk yıllar için Sui Shu yalnızca 615’te doğu başkentine yapılan bir ziyareti kaydeder.^[2]

Yanmen (615)

O yaz imparator Yangdi sıcaktan kaçmak için Fenyang sarayına gitti. Sekizinci ayda Shibi halkını sınıra sürdü ve onu Yanmen’de kuşattı.^[2] İmparator her idari bölgeden (komutanlıktan) asker çağırdı. Yardımcı ordular gelince Shibi geri çekildi ve o günden sonra haraç kesildi.^[2] Zizhi Tongjian kuşatmanın tarihini 11 Eylül 615 olarak verir. İmparatorun korkudan bütün gün ağladığını, Yuwen Shu’nun çıkış yönündeki, Su Wei’nin ise buna karşı olan öğüdünü ve kuşatmayı bitiren hileyi anlatır.^[3] Shibi’nin eşi Prenses Yicheng, Göktürk ordugâhında kuzeyden bir saldırı olduğuna dair yalan bir haber yaydı. Shibi kuşatmayı kaldırdı. Anlatımın deyişiyle “bir kez daha Çin’den gelen bir kadın Türklerin talihine zarar verdi.”^[3] Ertesi yıl Shibi Mayi’ye akın etti ve Tang dükü Li Yuan onu püskürttü.^[2] Yanmen iki olayın bağlamında durur. Biri, Sui Shu’nun kendi sayımına göre en az üç yüz bin Çinlinin ölmüş olduğu Sui’nin Koguryŏ savaşlarıdır. Öbürü, Shibi’nin Ötüken’den para ve adamla desteklediği 612–614 köylü ayaklanmalarıdır.^[3]

Kuzeyin savaş ağaları

Sui dağılırken sayısız Çinli ona geçti. Devleti Çin’i gölgede bırakacak kadar güçlendi.^[2] Sui imparatoriçesi Xiao’yu kabul etti ve Dingxiang’a yerleştirdi.^[2] Xue Ju, Dou Jiande, Wang Shichong, Liu Wuzhou, Liang Shidu, Li Gui, Gao Kaidao ve benzerleri her biri bir imparatorluk unvanını gasp etmişti. Yine de hepsi kuzeye dönüp onun tabileri gibi durdu ve ondan kağan unvanları aldı. Aradaki yollarda elçiler hiç eksik olmadı.^[2] Unvanlar kayıtlıdır.^[3] Bazı araştırmacılara göre Liang Shidu, kurt başlı bir sancakla Dayidu Bilge Kağan’dı ve onun yardımıyla Göktürkler Ordos’u işgal etti. Sonrasında “işleri yoluna koyan Gök Oğlu” oldu. Müttefiki Guo Zihe şad yapıldı.^[3] Liu Wuzhou, Göktürk yardımıyla on bin adamla Loufan idari bölgesini ve Fenyang sarayını aldı. Ele geçirilen saray kadınlarını kağana gönderdi ve karşılığında at aldı.^[3] Dingxiang’ı aldıktan sonra kendisine Dingyang Kağan, yani “Yang’ı yöneten kağan”, unvanı verildi ve kendi kurt başlı sancağını aldı.^[3] Shibi, Çinli hükümdarlara Türk unvanları ve simgeleri vererek çıkarlarına hizmet eden ve Çin merkezini zayıflatan bir müttefik ağı kurdu.^[3]

Li Yuan

Bunların en önemlisi Tang’ı kurdu. Li Yuan Taiyuan’da ayaklandığında Liu Wenjing’i destek istemek için Shibi’ye gönderdi.^[1] Shibi, tegin Kang Shaoli’yi bin atla Jiang idari bölgesinde onu karşılamaya gönderdi. Ayrıca iki bin atlı da gönderdi ve bunlar başkentin alınmasına yardım etti.^[1] Li Yuan tahta çıktıktan sonra armağanlar sayılamayacak kadar çoktu. Shibi hizmetlerine güvenerek giderek küstahlaştı ve Chang’an’daki elçileri kibirliydi. İmparator ise Orta Ova henüz sükûnete ermediği için ona her zaman göz yumdu.^[1] Yardım iki bin at ve beş yüz atlıdan oluşuyordu. Li Yuan’ın ilk başarılarında, özellikle 617’deki Huoyi’de, belirleyici bir etkendi.^[3] 618’de Shibi, Kutluk Tegin’i saraya gönderdi. Orada Taiji salonunda dokuz bölümlü müzikle ağırlandı.^[1]

Ölümü (619)

619’un ikinci ayında Shibi ordusunu Sarı Nehir’in karşısına geçirip Xiazhou’ya götürdü. Orada Liang Shidu bir akın için ona katılmaya çıktı.^[1] Liu Wuzhou’ya Gouzhu’ya göndermesi için beş yüz atlı verdi. Taiyuan’a saldırmak için daha fazla asker topladı ve o ay öldü.^[1] Oğlu Shiboubi, sonraki adıyla Töles Kağan, halef olmak için çok gençti. Doğuda, Youzhou’nun kuzeyinde Nibu Şad yapıldı. Shibi’nin kardeşi Silifu Şad, Çula Kağan oldu.^[1] Shibi bir akın sırasında beklenmedik biçimde öldü. Ölümü, Türk gücünün yeniden toparlandığı bir dönemi bitirdi.^[3]

Değerlendirme

Doğu kağanlığının çöküşünü yalnızca Sui’nin yıkılışı önledi. Shibi, Sui’yi daha hızlı yıktıran kağandı.^[4] Bilanço iki yönlüdür. Türk özerkliğini ve askeri gücünü geri getirdi ve babasından daha çok sevildi, daha başarılı oldu.^[3] Reformları henüz pekişmemişti ve yapısal zayıflıklar sürüyordu. Tang’ı iktidara taşıyarak dolaylı ve istemeden doğuda ve batıda kağanlığın çöküşünü mühürlemişti.^[3] Tang’ın kendisi de 631’de bunu söyledi. Shibi’nin Yanmen kuşatmasını, Gök’ün hanedanını yıkmasına yol açan nankörlükler arasında saydı.^[1] Taizong’un kendi ağzından anlattığı, kendisi ile Shibi’nin oğlu Töles arasındaki “tütsü ateşi” Shibi’nin yeniden kurduğu gücü gösterir. Tang kurucusunun ilk elçiliğinin Shibi’ye bir hükümdara gider gibi gitmesi de öyle.^[1]