Kapgan'ın Batı Savaşı, 709–713

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Bu sefer İkinci Kağanlığı ulaştığı en uzak noktaya taşıdı. Aynı zamanda kaynakları en iyi olan seferdir: onu planlayan adam kendisi yazıya geçirmiştir.^[1]

Koalisyon

Savaş, kağanlığa karşı oluşan bir koalisyona karşılık olarak başladı. Üç kağan Altay’da buluşup doğudaki kağanı yok etmeyi kararlaştırmıştı. Bunlar Çin imparatoru, On Ok kağanı ve Kırgız kağanıydı.^[2]^[3] Bu anlaşmanın tek tanığı Tonyukuk’tur. Yazıtı, bunun ona neye mal olduğunu kaydeder. Haberi duyunca geceleri uyku, gündüzleri huzur bulamadı.^[4]

Önce kuzey koluna vurmaya karar verdi. Bunu kışın, üçü birleşmeden yapacaktı.^[4] Bundan sonrasının hepsi bu tek seçime dayanır.

Kış yürüyüşü

Kögmen’i aşan tek bir yol vardı ve kar onu kapatmıştı.^[4] Tonyukuk bir kılavuz istedi ve Az halkından bir adam buldu. Adam kendi ülkesinin Az olduğunu, bir konaklama yeri bulunduğunu ve Anı boyunca tek bir atın geçebileceğini söyledi.^[4]

Tonyukuk orduyu harekete geçirdi ve adamlara ata binmelerini söyledi. Ak Termil’i geçerek zaman kazandılar.^[5] Önceki çevirilerde ise ordu bunun yerine Ak Termil’in ötesinde toplanır.^[6] Adamlar yaya tırmandı. Atları yedekte götürüp ağaçlara tutundular, öndekiler arkadakiler için karı çiğneyerek yol açtı. Ormanla kaplı bir doruğu aşıp güçlükle indiler.^[7] Önceki yorumlar ormanla kaplı doruk için kullanılan sözcükleri bir geçidin adı, Ibar olarak alır.^[8] On gece boyunca dağın yamacında yol aldılar.^[1] Kılavuz onları yanlış yola götürdü. Bunun için boğazlandı.^[4]^[9] Sıkıntıya düşünce kağan, aşağıdaki ırmağı Anı diye adlandırdı. Gece gündüz dört nala onun boyunca indiler.^[1]

Kırgızlara onlar uyurken saldırdılar. Bir çeviriye göre Göktürkler Kırgızların uykusunu mızraklarıyla böldü. Eski çeviride ise mızraklarıyla bir yol açtılar.^[10] Kırgız kağanı ordusunu toplayıp savaştı ve yenildi. Öldürüldü ve halkı boyun eğdi.^[11] Ordu geldiği yoldan Kögmen’i aşarak geri döndü.^[11]

Bu anlatı, runik metinler arasında bir bozkır harekâtının en ayrıntılı tasviridir. Bu kadar ayrıntılı olmasının nedeni, harekâtı planlayan adamın onu taşa kazıtan adam olmasıdır.

Bolçu

İkinci kol Türgişlerdi. Bir kaçak, kağanlarının yola çıktığını haber verdi.^[12] On Ok’un son adamına kadar yürüyüşe çıktığını, yanlarında bir Çin ordusunun da bulunduğunu söyledi.^[11]

Kapgan orduyla birlikte değildi. Hatunu gömmek için eve dönmüştü. Orduyu Altay’da İnel Kağan ile Tarduş Şad’ın komutasında bırakmış, başına Tonyukuk’u koymuştu. Emri, düşman gelirse direnmek, gelmezse oldukları yerde kalıp haber toplamaktı.^[11] Ordunun komutanına gizlice ikinci bir haber gönderdi. Haber, Tonyukuk’un dik başlı olduğunu ve yoldan çıktığını, Tonyukuk ileri atılmayı önerirse komutanın razı olmamasını söylüyordu.^[11] Tonyukuk bu gizli haberi kendi anıtında anlatır. Ardından ileri atıldığını kaydeder.^[11]

Yürüyüş ve çarpışma, kendi maddesi olan Bolçu Savaşı’na aittir. Ordu Altay’ı yol olmayan yerden, Irtış’ı geçit olmayan yerden geçti. Geceleyin yürüdü ve şafakta yüz bin kişi olduğu bildirilen bir orduya saldırdı.^[13]^[14] Türgiş kağanı esir alındı, yabgusu ile şadı öldürüldü. O gece On Ok’un beyleri ve halkı gelip boyun eğdi.^[15] Kül Tegin orada savaştı. Onun için dikilen taş aynı günü onun tarafından anlatır.^[16]

Demir Kapı

Sütun Türgişlerde durmadı. Arkasında On Ok ordusuyla ilerledi, İnci Irmağı’nı geçti ve Syr Darya’yı aştı. Tinsi Oğlı denen dağa ve Semerkant’ın güneyindeki Demir Kapı’ya kadar vardı. Demir Kapı, Belh yolu üzerindeki geçittir ve yazıtlar onu dünyanın batı ucu olarak kullanır.^[17] Orada Soğdlular gelip İnel Kağan’a boyun eğdi. Ordu altın, gümüş ve esirlerle eve döndü.^[18]^[19] Yazıt, Göktürk halkının daha önce hiç Demir Kapı’ya ve “gök oğlu” anlamına gelen Tinsi Oğlı dağlarına kadar gelmediğini ekler.^[20] Bu dağlar Tanrı Dağları ile özdeşleştirilmiş ve onlara Ak Tag adı verilmiştir. Bu, İstemi’nin 569’da Roma elçisini kabul ettiği Ektag’dır.^[21]

Bu, İkinci Kağanlığın bir Göktürk ordusunun kayıtlara geçen en uzak batı noktasıdır. Aynı zamanda İkinci Kağanlığın herhangi bir yönde Orhun’dan en fazla uzaklaştığı noktaya yakındır.

Tarih

Tang tarihi bütün seferi kağana tek bir cümleyle bağlar. Seferi Jingyun dönemine, yani 710 ile 711’e tarihler.^[22] Araştırmacılar tarihi üç şekilde hesaplar. İlki bu tarihi korur ve bir sınama ekler. Kül Tegin, Kırgız ve Türgiş seferlerinin yılında yirmi altı yaşındaydı. 684’te doğduysa bu yıl 710 eder.^[23] İkincisi On Ok’un ele geçirilişini yaklaşık 711 ile 712’ye koyar. Türgiş kağanını Saqal olarak tanımlar, Saqal orada kardeşiyle birlikte öldü.^[23] Üçüncüsü Bilge Yazıtı’nı izler. Bilge’nin Kırgızlara ve Çiklere karşı seferini 709’a, Kögmen’in aşılışını ve Songa ormanındaki savaşı 710’a koyar. Aynı yıl ordunun Altay’ı ve Irtış’ı geçip Bolçu’da Türgiş kağanını, yabgusunu ve şadını öldürdüğünü söyler.^[24] Bolçu’da hangi Türgiş kağanının düştüğü bu yüzden belli değildir.

Sonuçlar

Bunun çok azı kalıcı oldu. Birkaç yıl içinde tâbi halklar Beiting’de ve Dokuz Soyadı ülkesinde ayaklanıyordu. Demir Kapı’ya giden ordu evde gerekliydi.^[22] 716’daki karışıklıkta Sulu kendini Türgişlerin kağanı ilan etti. Batı bozkırı Ötüken’e cevap vermeyi bıraktı.

Kül Tegin Yazıtı, Kapgan’ın bütün hükümdarlığına yirmi yıl sonra geriye bakar. Seferleri başarı, hükümdarlığı felaket olarak kaydeder. İkisinin birden nasıl doğru olabileceğini açıklamaz.^[16] Batı savaşı bunun en açık örneğidir. Devletin tutamayacağı bir ikmal hattının ucunda tam bir askerî başarıydı ve Kapgan onu kendi halkı ondan ayrılırken üstlendi.

Notlar

^ a b c Tonyukuk inscription
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285
^ Tekin 1994, p. 9–11
^ a b c d e Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 286
^ Tekin 1994, p. 11, 40
^ Tekin 1994, p. 40
^ Tekin 1994, p. 12, 41
^ Tekin 1994, p. 41
^ Tekin 1994, p. 12–13
^ Tekin 1994, p. 12, 42–43
^ a b c d e f Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287
^ Tekin 1994, p. 13, 32
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287–288
^ Tekin 1994, p. 17
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288
^ a b Kül Tegin inscription
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288–289, 381, 403
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
^ Tekin 1994, p. 19, 49
^ Tekin 1994, p. 19, 48
^ Tekin 1994, p. 47
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b Golden 1992
^ Taşağıl 2004, p. 38

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. Zweite Folge: Die Inschrift des Tonjukuk (1899)
E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)