Beşbalık, Tanrı Dağları’nın kuzey yanında, vahalarda değil otlakta duruyordu. Tang’ın dağların kuzeyindeki her şey için yönetim merkeziydi. Çin bölümleri ona Beiting, yani Kuzey Sarayı der. İkinci Göktürk Kağanlığı’nın belirleyici olaylarından ikisi onun önünde yaşandı.[1]
714 saldırısı
714’te Kapgan Kağan yaşlanmıştı. Jiu Tang Shu, boylarının elinden kaymaya başladığını söyler. Silah altında dört yüz bin adamı vardı, İlig’den beri hiçbir kağanın bu kadar adamı olmamıştı ve onları sert kullanıyordu.[1] O yıl oğlu İnel’i, Tongga Tegin ve kız kardeşinin kocası ilteber Shi Ashibi ile birlikte seçme atlılarla Beiting’i kuşatmaya gönderdi.[1]
Tang komutanı Guo Qianguan surları tuttu. Sonra dışarı çıktı, Tongga Tegin’i surların altında yakaladı ve başını kesti.[1] Ordu geri çekildi. Shi Ashibi eve dönmeye cesaret edemedi. Karısıyla birlikte Tang’a geçti, general yapıldı ve ona prenslik unvanı verildi. Karısına da kendi unvanı verildi.[1]
Bu geçiş kağanlığa bir komutana, onun adamlarına ve bir evlilik bağına mal oldu. Üstelik daha önce başarısız olan bir kuşatmanın üzerine geldi.[1]
Tonyukuk ve Basmıllar, 720
Altı yıl sonra Tang, kağanlığı yok etmek için bir koalisyon kurdu. Koalisyon, başdenetçinin komutasındaki üç yüz bin adamdan ve Basmıllar, Xi ve Kıtanlardan oluşuyordu. Bunlar üç yönden gelip kağanın ordugâhını ele geçirecekti.[2] Bilge Kağan çok korktu.[2]
Tonyukuk ona ne olacağını anlattı. Basmıllar Beiting’dedir, doğudaki iki halktan uzaktır ve onlarla birleşmezler. Çinli komutanlar birbirleriyle çekişiyor ve gelmeyecekler. Hepsi gelirse ordugâhı üç gün kuzeye taşırız ve onların erzakı tükenir. Basmıllar aceleci ve kazanca düşkündür, bu yüzden önce onlar gelir, o zaman da alınabilirler.[2]
Basmıllar Göktürk ordugâhına kadar geldi, ötekilerin gelmediğini gördü ve geri döndü. Tonyukuk onları izledi. Beiting’e iki yüz li kala kuvvetini ikiye böldü ve kasabalarını başka bir yoldan aldı. Sonra orduya sert vurdu.[2] Basmıllar Beiting’e koştu. Orayı alınmış buldu, gidecek yerleri kalmadı ve son adamına kadar esir alındı.[2]
Kağanlığı sona erdirecek olan sefer, bir Tang müttefikinin yok edilmesiyle bitti. Göktürkler eve dönerken Liangzhou’yu yağmaladı.[2] Yirmi dört yıl sonra Basmıllar, Uygurlar ve Karluklar’la birlikte son Göktürk kağanını devirdi.
Tayhar kayasındaki metinler
Moğolistan’ın Arhangay ilindeki Hoyto Tamir’de, Tayhar kayası üzerine boyayla yazılmış runik metinler Beşbalık’a yapılan yolculuktan söz eder.[3] Üç metin kasabayı anar. Bunlardan ikisi, 753 ve 756 olarak hesaplanmış hayvan yılı tarihleri taşır.[4] Okumalar ön okumadır, tarihler de hayvan döngüsünün bir hesabına dayanır.[5] Adın okunuşu doğruysa, Beşbalık adı sekizinci yüzyılın ortasında zaten kullanılıyordu. Hoyto Tamir yazıtları kendi maddesine sahiptir.
Ad
- beş balıkEski Türkçe
- 北庭ÇinceJiu Tangshu 194
Xin Tang Shu, Beiting adını batı Göktürklerinin bir kağanının Zuhe Dağı’nın batısına kurduğu saraya da verir. Orada sözcük bu kasabayı değil, onun kuzey ordugâhını anlatır.[2] İkisi aynı yer değildir. Aynı bölümdeki aynı iki karakter her zaman aynı yeri adlandırmaz. Belirli bir pasajın hangi yeri kastettiği pasajdan okunmalıdır. Türk Atlası adı, koruyuculuğu ve koruyucularını Beiting maddesinde anlatır.
Notlar
Kaynaklar
- Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
- Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Literatür
- Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
- Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
- Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
- Osman Fikri Sertkaya; Sartkocaulı Harcavbay, Hoyto Tamir (Moğolistan)’dan yeni yazıtlar (ön neşir) (2000)
Buraya bağlantı verenler4
- Devletler
- Uyghur Kingdom of Qocho
- Yerler
- Beiting
- Kaynaklar
- Bilge Khan inscription · Hoyto Tamir inscriptions
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “Beshbalik.” Turkic Atlas, revised 4 November 2026. https://turkicatlas.org/places/beshbalik/
Son güncelleme: 4 Kasım 2026
