Beiting, olağan anlamda bir yer adı değildir. 北庭 iki karakteri Kuzey Merkez demektir. Bir yeri, başka bir yere göre konumuyla adlandırır. Tang’ın Göktürklere ayrılmış bölümleri bu adı iki şey için kullanır. Biri Tanrı Dağları’nın kuzey yamacındaki bir Çin koruyuculuğunun merkezidir. Öteki, batı Göktürklerinden bir kağanın Zuhe Dağı’nın batısında kurduğu ordugâhtır. Bir pasajın bunlardan hangisini kastettiği, pasajın kendisinden anlaşılmalıdır.

Ad ve eşi

Ad, 南庭 yani Güney Merkez’e karşılık olarak oluşturulmuştur. Xin Tang Shu ikisini de aynı noktadan ölçer. Tarım’daki Yanqi’den çıkınca kuzeybatıya yedi günlük yol Güney Merkez’e, kuzeye sekiz günlük yol Kuzey Merkez’e varır.[1] Aynı pasaj batı kağanlığının sınırlarını bunların çevresinde çizer: doğuda doğu Göktürkleri, batıda Leizhu denizi, güneyde Kaşgar, kuzeyde Hanhai. Buna Tang başkentinin tam kuzeyinde yedi bin li’yi de ekler.[1]

Bu kullanımda bir merkez, kağanın ordugâhıdır, bir kasaba değildir. Terimler Çincedir, ölçü de Çincedir ve vahalardaki bir yoldan alınmıştır. Terimlerin tarif ettiği ise o yolun sonunda bir bozkır merkezinin ordugâhıdır.

Batı kağanının merkezi

638’de batı kağanlığı İli Nehri’nde ikiye bölündü. Bir kıyıdaki boylar, batı boylarının Yipi Duolu Kağan olarak yükselttiği Yukuk Şad’dan emir aldı. Öbür kıyıdakiler İşbara Tolis’ten emir aldı.[1]

Yukuk Şad sonra merkezini Zuhe Dağı’nın batısında kurdu ve ona Kuzey Merkez dedi. Jueyueshi, Basmıllar, Boma, Kırgızlar, Hexin ve Çumukunlar ona boyun eğdi.[1] Bu listedeki halklar kuzeyde ve doğuda yaşar. Bu da onun merkezini haritanın, adın gösterdiği tarafına yerleştirir.[2] Rakibinin halefi Güney Merkez’i elinde tuttu ve İli’yi doğu sınırı yaptı.[2]

Bu Beiting, bölümde bir kağanın kendi kurduğu, kendi verdiği adı taşıyan bir merkez olarak görünür. Bir Çin makamı değildir ve içinde hiçbir koruyucu oturmaz.[1]

Tang koruyuculuğu

Öteki Beiting bir makamdır. Tanrı Dağları’nın kuzey yamacında, Jimsar’daki Tang vilayeti Tingzhou, Beiting koruyuculuğu oldu. Xin Tang Shu, sekizinci yüzyılda Türgişlerle savaşan subaylar arasında onun koruyucularını anar.[1] Koruyuculuk, dağların kuzeyindeki her şeyin üzerinde durdu, tıpkı Anxi koruyuculuğunun dağların güneyindeki vahaların üzerinde durduğu gibi.[1]

Göktürklere ayrılmış bölümlerde makamın üç sahibi anılır. Chang’an döneminde Ashina Xian, Sağ Xiaowei Muhafız Birliği Büyük Generali yapıldı. Xingxiwang Kağan unvanını miras aldı ve hem On Ok’u yatıştırma görevini hem de Beiting büyük koruyuculuğunu elinde tuttu. Dördüncü yılda Ashina Huaidao, On Ok Kağanı ve Mengchi koruyucusu yapıldı.[1] İki adam da Ashina’ydı. İkisi de ailelerinin bir zamanlar yönettiği batı boyları üzerinde Çin makamı taşıdı.

Ashina Xian makamı kullandı. Bölüm, On Ok boylarından Duodan’ın isyan ettiğini söyler. Xian’ın onu vurup başını saray kapılarına gönderdiğini, Suyab’ın batısındaki otuz bin çadırın da geçip mühürlü bir mektupla övüldüğünü anlatır.[1] Kapgan Kağan, daha önce boyun eğmiş olan Karlukları, Huwu’yu ve Shunishi’yi yağmaladı. Xian bunun üzerine Dingyuan yolunun büyük komutanı yapıldı ve Beiting koruyucusu Tang Jiahui ile uyum içinde çalıştı.[1]

Üçüncüsü, 714’te surları elinde tutan Guo Qianguan’dır.[1]

Surlar önündeki iki çarpışma

Koruyuculuğun merkezine doğu bozkırından yedi yıl içinde iki kez saldırıldı. 714’te Kapgan Kağan, oğlu İnel’i, Tongga Tegin’i ve kızkardeşinin kocası ilteber Shi Ashibi’yi seçme atlılarla Beiting’i kuşatmaya gönderdi. Guo Qianguan kasabayı elinde tuttu, dışarı çıktı ve Tongga Tegin’in başını surların dibinde kesti.[3] 721’de Tonyukuk, geri çekilen Basmılları izledi. Gücünü Beiting’den iki yüz li uzakta ikiye böldü ve kasabayı başka bir yoldan aldı. Kasabaya geri koşan orduyu da yok etti.[3]

İkisi de kasabaya aittir. Türk Atlası bunları Beşbalık başlığı altında anlatır.

Türkçe ad

Koruyuculuk kasabasının Türkçe adı Beşbalık’tır, yani “Beş Kasaba”. Moğolistan’daki Hoyto Tamir’de Tayhar kayası üzerine boyayla yazılmış runik metinler bu adı taşıyan bir yere yapılan yolculuktan söz eder.[4] Bu metinlerden ikisi, 753 ve 756 olarak hesaplanmış hayvan yılı tarihleri taşır.[5] Okumalar ön okumadır. Türk Atlası metinleri Beşbalık başlığı altında anlatır.

İki Beiting’in ayrılması

İki okumadan hiçbiri kendiliğinden uygulanamaz. Belirsizlik, çağdaş yazında değil, kaynaktadır. Ölçüt, pasajın kendisidir. Bir Tang koruyucusunun elinde tuttuğu ve bir Göktürk ordusunun kuşattığı Beiting, Tanrı Dağları’nın kuzey yamacındaki kasabadır. Bir kağanın kurduğu ve Boma ile Kırgızların bağlandığı Beiting ise onun Zuhe Dağı’nın batısındaki kendi ordugâhıdır.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  2. ^ a b Chavannes 1903
  3. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  4. ^ Sertkaya 2000, p. 337–341
  5. ^ Sertkaya 2000, p. 318, 339, 341

Kaynaklar

Literatür

  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Osman Fikri Sertkaya; Sartkocaulı Harcavbay, Hoyto Tamir (Moğolistan)’dan yeni yazıtlar (ön neşir) (2000)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Yerler
Anxi Protectorate · Beshbalik
Halklar
Boma · On Oq
Kurumlar ve Unvanlar
Trade Routes of the Steppe

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Beiting.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/places/beiting/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026