Koço Uygur Krallığı

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

840’tan sonra Doğu Türkistan’da Uygurlardan türeyen bir siyasi yapı biçimlendi. Hükümdarı yazı kuzeydeki Beşbalık’ta geçirirdi. Güneydeki Turfan bölgesi Koço (Gaochang) kış merkeziydi, orada tarım ve ticaretle geçinen yerleşik bir halk yaşıyordu.^[1] Koço 840’tan önce de Uygur etki alanındaydı. Bir Maniheist ilahi kitabı, buranın ileri gelenlerini Uygur etkisinin güçlü olduğu yerlerin ileri gelenleri arasında sayar. Koço’daki bir Maniheist ileri gelene yazılmış Sogdca mektuplar da imparatorluğun batısında muhalif bir rahip grubunun bulunduğunu gösterir.^[2]

Uygur adı sekizinci yüzyılın ortasından dokuzuncu yüzyılın ortasına kadar yukarı Moğolistan’daki imparatorluğu belirtmişti. Sonra Turfan bölgesindeki Türk krallığının adı oldu. Bu krallığın merkezi Kara Koço’daydı (Gaochang), öteki oturma yeri Beşbalık’tı. Tian Shan’ın bu kesiminin iki yamacına da egemendi.^[3]

Devletin başlangıcı belirsizdir. Menglig Tegin 856’da bölgedeydi ve Tang onu Huaijian Kağan olarak tanıdı. Buna karşılık bir yeniden kurguya göre Dokuz Oğuz boyları 866’da gelip Tibetlilerin yerini aldı.^[4] Xin Tang Shu’ya göre Yizong döneminde (859–873) büyük reis Pugu Jun, Beiting’den (Beşbalık) Tibetlilere karşı yürüdü.^[5] Lun Shangre’yi öldürdü, Xizhou’yu (Turfan), Luntai’yi ve başka şehirleri aldı.^[5] Bir modern anlatım bu seferi 865’e tarihler.^[6] Ona göre Uygurlar Gansu’yu aldı, Tibetlileri Kokonor’a kadar kovaladı ve 865 ya da 866’dan itibaren Turfan’ı, Kuça’yı, Hami’yi ve Beşbalık’ı elinde tuttu.^[6] Bir başka anlatıma göre Tian Shan Uygurları Menglig’i 848’den önce kağan ilan etti.^[7] 856’da Çin imparatorluk yönetimi onu Ulug Tengride Kut Bolmïsh Alp Külüg Bilge unvanıyla tanıdı.^[7] Daha başka bir anlatıma göre Gaochang Uygurları Menglig’i aynı unvanla kağan seçti ve Gaochang’ı başkent yaptı.^[8]

Halefi, Çinlilerin Pukutsiun dediği kişi, 874’te ölmüş sayılır.^[7] Bundan sonra Çin kaynakları uzun süre hiçbir kayıt vermez. 951’de Tian Shan Uygurlarından bir elçi geldi.^[9]

Krallığın hükümdarları eski Basmıl unvanı iduq qut’u, yani idikut’u aldı.^[10]^[11] 981–983’te Sung elçisi Wang Yen-te, Arslan Kağan’ı Beşbalık’ta buldu. Arslan Kağan’ın amcası Ata Öge devlet işlerini yürütüyordu.^[12]^[13]

Sung sarayı krallığı elçilikleri yoluyla tanıyordu. İlki 962’de Tutuq’un başkanlığında, ikincisi 965’te Fayuan adlı rahibin başkanlığında Çin’e ulaştı. Ardından 981, 983, 984 ve 985’te elçilikler geldi, Sung döneminin sonuncusu ise 1004’te geldi.^[14] 981 elçiliği Arslan Kağan’ı Çinlilere tanıttı. Çinliler onun unvanını Shizi Wang, “Aslan Kral” diye yazdı.^[15] Krallığın başkentinin neresi olduğu tartışmalıdır. Bazı araştırmacılara göre başkent Gaochang’dı. Başkalarına göre Beşbalık’tı, çünkü Arslan Kağan Beiting’i kalıcı yurdu gibi görüyordu, Gaochang’da ise yalnızca yakını Ata Öge kalıcı olarak oturuyordu.^[16]

Krallık Liao, Jurchen ve Sung ile iyi geçindi. Yalnızca Müslüman Karahanlılarla savaştı. Karahanlı şairler Uygur tapınaklarına yapılan akınları över.^[17] 1130’ların başında krallık Karakıtayların egemenliğine girdi. 1209’da idikut Barchuq Tegin Karakıtay görevlisini öldürdü ve Moğollara bağlandı.^[18]

Bağışçı portreleri

Turfan vahasında Murtuq yakınındaki Bezeklik Budist manastırının duvar resimlerinde bağışçılar görülür. Her bağışçının yanında Eski Uygur yazısıyla yazılmış bir ad levhası durur.^[19]^[20] Kazıyı yapanlar, bağışçıların adlarını kendilerinin yazdığını varsayar. Levhaların çoğu boş bırakılmıştı, kadınlar ise levhalarını her seferinde ve güzel bir elle doldurmuştu.^[21]^[22] 1 numaralı tapınaktan, uzun kaftanlı üç erkekten oluşan bir grupta üç levhadan ikisinde inal sözcüğü vardır. Ortadaki levha kazınmıştır.^[23] En iyi korunmuş levha särinč buga inal körki ol diye okunur, “bu inal Särinč Buga’nın suretidir”. Soldaki möngü k(?) inal ning körki bu ärür diye okunur, möngü’den sonraki harf kuşkuludur.^[23] 9 numaralı tapınağın hücre kapısında, boyanmış üç adamın en öndekinin levhası kuşkuyla buyra s(a)li tutug diye okunur. Bir hanımın levhası ögrüne tigin täŋrim körki diye okunur, “Prenses Sevinç Hanımın suretidir”.^[22] Aynı tapınağın koridorlarında Eski Uygurca ve Çince levhalar aynı içeriği verir. Rahipleri tutung bäg diye adlandırırlar: singui tutung bäg ning iduq körki bu ärür, “bu, Tutung Bäg Singui’nin kutsal suretidir”.^[24] Resimlerin tarihi belirsizdir.

Notlar

^ a b Golden 1992, p. 163
^ Sinor 1990, p. 322,334
^ Pelliot 1930, p. 351–352
^ a b Golden 1992, p. 164
^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ a b Ögel 1984, p. 361–362
^ a b c Sümer 1972, p. 22
^ İzgi 1989, p. 29–30
^ Sümer 1972, p. 22–23
^ a b Golden 1992, p. 165
^ von Le Coq 1913, p. 4
^ Golden 1992, p. 170
^ İzgi 1989, p. 63–64
^ İzgi 1989, p. 38–40
^ İzgi 1989, p. 32, 39
^ İzgi 1989, p. 69–70
^ Golden 1992, p. 167
^ Golden 1992, p. 168,169
^ von Le Coq 1913, pl. 30, pl. 38
^ Grünwedel 1920, i 27–28
^ Grünwedel 1920, i 28
^ a b von Le Coq 1913, pl. 30
^ a b von Le Coq 1913, pl. 38
^ von Le Coq 1913, pl. 16
^ Golden 1992, p. 168–169
^ Golden 1992, p. 175

Kaynaklar

Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Albert Grünwedel, Alt-Kutscha. Archäologische und religionsgeschichtliche Forschungen an Tempera-Gemälden aus buddhistischen Höhlen der ersten acht Jahrhunderte nach Christi Geburt (1920)
Paul Pelliot, Sur la légende d'Uɣuz-khan en écriture ouigoure (1930)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)