Kidaritler

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Kidaritler, kurucuları Kidara’nın adını taşıyan bir Hun hanedanıydı. Genişlemeleri 420’lerin sonunda Baktriya’da başladı. Sasani kralı V. Vahram onu Merv yakınında durdurdu.^[1] Kidara bunun üzerine güneye yöneldi ve oğullarından birini bıraktığı Gandhara’yı aldı. Ardından, muhtemelen 440’tan sonra, Soğdiyana’yı ele geçirdi.^[1] Wei Shu, Asya Hunlarının Sute kralını öldürüp ülkeyi aldığını kaydeder. Ayrıca 457’de soyunun üçüncüsü olan Huni adlı bir Asya Hun kralının tahtta oturduğunu kaydeder.^[1] Sute, Soğdiyana ile, taht Semerkant tahtı ile, bu Asya Hunları da Kidaritlerle özdeşleştirilmiştir.^[1] Farklı bir özdeşleştirme Sute’yi Karadeniz’in kuzeyindeki Alan ülkesi, Asya Hunlarını Hunlar ve Huni’yi Attila’nın oğlu Ernak sayar.^[2] Kidara’nın Kydr diye yazılan adı, Semerkant’ın birkaç okçu sikkesinde durur.^[1]

Wei Shu’nun Büyük Yuezhi kaydı aynı hareketi doğudan anlatır. Yuezhiler kuzeyde Rouranlarla komşuydu. Rouranlar onlara tekrar tekrar saldırdı ve Yuezhiler başkentlerini batıda Boluo’ya taşıdı.^[3] Kralları Kidara büyük dağları aştı ve kuzey Hindistan’a girdi. Gandhara’nın kuzeyindeki beş devleti kendine tabi kıldı.^[3] İkinci bir kayıt, Kidara’nın batıya sürüldüğünü ve oğlunu Peşaver şehrini tutmak üzere bıraktığını söyler. Halkına bu yüzden Küçük Yuezhi denmiştir.^[4] Onu batıya kimin sürdüğünü kaynaklar iki biçimde bildirir. Aktarılan Wei Shu Asya Hunlarını anar. Tongdian ve Taiping huanyu ji Rouranları anar. Bazı araştırmacılar Rouran biçimini asıl metin sayar ve Belh’in kaybını 434 dolaylarına tarihler.^[5] Aynı araştırmacılar yeni başkent Boluo’yu Hazar Denizi’nin güneydoğu kıyısındaki Balkan’a yerleştirir.^[6] Ayrı bir görüş Gandhara’daki Kidarit egemenliğini 435 dolaylarından 480 dolaylarına tarihler.^[7]

Priscus’ta Pers savaşı

Priscus onlardan, “Kidaritler dedikleri” Hunlar diye söz eder. Yazdığına göre 456 dolaylarında Pers kralı, kendisine sığınan Lazları geri çevirdi, çünkü bu Hunlarla savaş halindeydi.^[8] 464 dolaylarında bir Pers elçiliği Romalılardan Kidarit Hunlara karşı savaş için para istedi. Elçilik gerekçe olarak, bu halkı sınırdan uzak tutmanın Romalılara da yaradığını gösterdi.^[9] Romalılar, Persler savaşı kendileri üstlendiği için kendilerinden para isteme hakları olmadığını yanıtladı.^[9]

465 dolaylarında Romalı elçi Constantius, Pers kralı Peroz’u şehirlerinde değil, kendi ülkesiyle Kidaritlerin ülkesi arasındaki sınırda bir ordugâhta buldu.^[10] Persler onlara savaş açmıştı, çünkü Hunlar önceki Pers krallarının koyduğu haracı artık ödemiyordu. Uzun savaştan yıpranan Peroz, savaşı hileyle bitirmeye çalıştı. Hunların genç ve çocuksuz kralı Kunchas’a kız kardeşini evlenmesi için önerdi. Onun yerine, prenses gibi giydirilmiş başka bir kadını gönderdi. Kadın aldatmacayı Kunchas’a açıkladı. Kunchas onu dürüstlüğü için övdü ve karısı olarak yanında tuttu. Dolandırıcılığın öcünü almak için Kunchas, komşularıyla savaşıyormuş gibi yaptı. Peroz’dan savaşı yönetecek subaylar istedi. Peroz 300 soylusunu gönderdi. Kunchas bir kısmını öldürdü, geri kalanını sakatlayıp cezayı duyurmaları için geri yolladı.^[10] Savaş eskisinden de şiddetle yeniden patlak verdi. Peroz, Constantius’u Gorga’daki ordugâhında kabul etti ve cevapsız geri gönderdi.^[10] 468 dolaylarında bir Pers elçiliği Konstantinopolis’te Kidarit Hunların yenildiğini ve Hunların bir şehri olan Balaam’ın alındığını bildirdi.^[11]

Soğdiyana ve hanedanın sonu

440 ile 470 arasında, Kidaritler döneminde Soğdiyana’da şehirler kuruldu ve surlar yapıldı, bunların arasında Pencikent da vardı. Semerkant’ın kalesi de yükseltildi.^[12] 440’lardaki Sasani seferleri ve Eftalitlerin 456’dan itibaren Toharistan’a ilerlemesi krallıklarını güneydeki bir kısma ve Soğd’daki bir kısma böldü.^[13] Hanedan 470’lerden itibaren zayıfladı. Eftalitler 509’da Soğdiyana’yı aldığında artık yoktu.^[13]

Notlar

^ a b c d e de la Vaissière 2005a, p. 108
^ 内田吟風 1971, p. 254-255
^ a b Wei Shu, juan 102; 内田吟風 1972, p. 370
^ Wei Shu, juan 102; 内田吟風 1972, p. 372
^ 内田吟風 1959, p. 144
^ 内田吟風 1959, p. 146
^ 内田吟風 1972, p. 373
^ Priscus; Müller 1851, fr. 25, p. 102
^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 31, p. 105
^ a b c Priscus; Müller 1851, fr. 33, p. 106
^ Priscus; Müller 1851, fr. 41, p. 109
^ de la Vaissière 2005a, p. 109
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 110

Kaynaklar

Wei Shu, juan 102
Priscus

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書西域傳原文考釋（中） (1971)
Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書西域傳原文考釋（下） (1972)
Uchida Ginpū 内田吟風, 蠕蠕の寄多羅月氏領バルク地方侵入について (1959)
Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)