Maniah'ın Konstantinopolis elçiliği, 568

II. Justinos’un hükümdarlığının dördüncü yılının başında Konstantinopolis’e bir Göktürk elçiliği ulaştı.^[1] Bu yıl Kasım 568’de başlamıştı. Elçilik 568’in sonunda ya da 569’un başında geldi.^[2] Bazı araştırmacılar varışı 568 yazına koyar.^[3] Elçiliği Maniah yönetti. Soğdlu olan Maniah, İstemi’nin hizmetindeydi.^[1] Elçiler uzun yolu seçti. Bulutlara değecek kadar yüksek dağları, sonra ovaları, ormanları, bataklıkları ve ırmakları, en sonunda da Kafkasya’yı aştılar.^[1] Kısa yol İran’dan geçiyordu. Yolculuğun nedeni de İran’dı.

Nedenler

Göktürkler, Eftalit devletini I. Hüsrev ile birlikte hareket ederek yıkmıştı. İki galip bunun ardından Ceyhun’da komşu oldu.^[4] Kağanlığın eline geçen Soğd şehirleri ipek satarak geçiniyordu. En yakın büyük pazar güneydeydi.

Soğdlular bu pazarı ipek anlaşmazlığı sırasında iki kez denedi.^[1] İran’a giden elçiliklerden birinde Soğdlu elçiler, Hüsrev’in ipeklerini satın alıp yaktığını gördü. Göktürklerden oluşan ikinci elçilik ise üyelerinin çoğunu zehirlenme yüzünden yitirdi.^[1] Bunun üzerine Maniah, İstemi’ye Romalıların dostluğunu aramasını önerdi. İstemi ham ipeği onlara satmalıydı, çünkü Romalılar ipeği başka halklardan çok kullanıyordu.^[1] İstemi, Maniah’ı selamlarla, değerli bir ham ipek armağanı ve bir mektupla yola çıkardı.^[1]

II. Justinos’un sarayında

Maniah saraya girdi, mektubu ve armağanları teslim etti. Yolculuğunun zahmetinin boşa gitmemesini diledi.^[1] II. Justinos mektubu bir tercümana okuttu. Menandros mektubun İskitçe yazıldığını söyler.^[1] Bunun hangi dil olduğu tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar mektubun Eski Türkçe yazıldığını ileri sürer.^[3] Başkaları “İskitçe”yi Menandros’un Orta Asya dilleri için kullandığı gevşek bir sözcük sayar. Soğdca daha olası görünür.^[5]

İmparator elçilere Göktürklerin yönetimini ve ülkesini sordu.^[1] Elçiler Göktürklerin dört beyliği olduğunu söyledi. Bütün halkın üzerindeki iktidar ise yalnızca İstemi’deydi.^[1] Bazı araştırmacılar bu dört beyliği Batı Göktürklerinin dört bölümü sayar. İstemi bunların başındaki en yaşlı kağandı.^[5] Elçiler, Göktürklerin Eftalitleri fethedip haraca bağladığını da ekledi. Göktürklerin bütün gücü artık İstemi’ye bağlıydı.^[1] Justinos Eftalitlerin şehirlerde mi, köylerde mi yaşadığını sordu.^[1] Elçiler şehirlerde yaşadıklarını söyledi. Justinos da Göktürklerin o şehirlere egemen olduğu sonucuna vardı.^[1]

Roma’nın dinlemek için ikinci bir nedeni vardı. İmparator, kaç Avarın Göktürk egemenliğinden ayrıldığını sordu.^[1] Elçiler bir kısım Avarın hâlâ Göktürklere bağlı olduğunu söyledi. Kaçanların sayısı yirmi bin kadardı.^[1] O sırada Avarlar Tuna’daydı.

Elçiler Göktürklere bağlı halkları saydı. Barış ve hem saldırıda hem savunmada geçerli bir ittifak istedi.^[1] Göktürklerin kendi topraklarına baskı yapan her Roma düşmanını ezmeyi önerdiler.^[1] Maniah ve yoldaşları ellerini kaldırıp en büyük yeminlerini etti. Yalan söylerlerse kendilerine, İstemi’ye ve bütün halklarına lanet okuyacaklarını söylediler.^[1] Göktürkler böylece Romalıların dostu oldu.^[1]

Bizanslı Theophanes’in anlatımı

Bizanslı Theophanes çağdaş bir yazardı. Tarihi yalnızca patrik Photios’un özetinde kalmıştır. Bu özet, Tanais’in doğusunda yaşayan Türklerin bir elçiliğini kaydeder.^[6] Theophanes İranlıların onlara kendi dillerinde Kermichiones dediğini söyler. Türkler eskiden Massagetler diye anılırdı.^[6] Menandros ise onların eskiden Sakalar diye anıldığını yazar.^[7] Theophanes’in Türkleri armağanlar getirdi. Justinos’tan Avarları kabul etmemesini istediler.^[6] Justinos armağanları aldı. Elçileri her türlü nezaketle geri gönderdi.^[6] Avarlar sonradan Pannonia’ya yerleşmek ve barış yapmak istedi. Justinos Türklere verdiği söz yüzünden onlara antlaşma vermedi.^[6] Özet bir tarih vermez.^[6] Parçaların yayımcısı elçiliği 568’e koydu.^[8] Bazı araştırmacılar onu Maniah’ın elçiliğiyle bağlar.^[5]

Theophanes, Justinos’un sonradan Türklere ipek böceklerinin nasıl yetiştirildiğini ve ipeğin nasıl işlendiğini gösterdiğini de ekler. Türkler şaşırdı.^[9] Yumurtaları Justinianos döneminde bir İranlı Bizans’a getirmişti ve içi oyuk bir değneğe saklamıştı.^[9] O sırada Türkler Seres’in pazarlarını ve limanlarını elinde tutuyordu. Bunları Eftalitler alana kadar İranlılar elinde tutmuştu.^[9]

Sonraki haberler

Epiphaneialı Yuhanna bir Roma şikâyetini kaydetti, Theophylaktos Simokattes de onu tekrarladı. Türklerin Romalılara gönderdiği ilk elçilikte İranlılar, elçileri yoldan geçerken öldürmeleri için Alanları rüşvetle kandırmaya çalışmıştı.^[10] Pasaj bununla Maniah’ın yolculuğunun mu, yoksa Zemarkhos’la birlikte dönen Göktürk elçiliğinin mi kastedildiğini söylemez. Dokuzuncu yüzyılda yazan Theophanes Confessor bunu, Justinos’a Alanların ülkesi üzerinden gönderilen, “Türk demeye alıştığımız” Hunların bir elçiliğine çevirdi.^[11] Kaynağı Theophylaktos’tu, bu yüzden haber bağımsız bir tanık eklemez.^[12]

Sonuçlar

Justinos, Zemarkhos başkanlığında bir elçiliği geri gönderdi. Elçilik Ağustos 569’un başında Konstantinopolis’ten ayrıldı.^[7] Daha eski bir hesap yola çıkışı 568’e koyar.^[13] İstemi, Zemarkhos’u İran seferine birlikte götürdü. Sonra onu, Tagma Tarkan başkanlığındaki bir Göktürk elçiliğiyle geri gönderdi.^[14] Menandros, Medya’yı istila etmiş olan Göktürkleri, Justinos’u İran’la savaşa girmeye en çok teşvik eden güç olarak anar.^[15]

Menandros’un anlatımına göre ittifak 576’da Bosporos’ta bozuldu.^[16] Bazı araştırmacılar, Tarduş’un ittifakı aynı yıl elçi Valentinos ile yenilediğini ileri sürer.^[17] Elli yıl sonra Tong Yabgu ile Herakleios döneminde iki güç Kafkasya’da İran’a karşı birlikte savaştı.

Olayın önemi

Göktürkler Maniah aracılığıyla Konstantinopolis’le kendi adlarına, kendi elçileri eliyle, kendi çıkarları hakkında konuştu. Çıkarlar askerî olmadan önce ticariydi. İpek yolunun ortasını yeni almış bir devlet, yolun batı ucundaki pazarı istiyordu. Menandros’un huzur görüşmesine ilişkin kaydı sadedir. Kayıt, imparatorun sorularına verilmiş kısa cevaplardan oluşur ve okul belagatinden pek bir şey taşımaz.^[18] Elçilik Göktürkleri üçüncü bir yönden gösterir. Çin yıllıkları onları bir sınır sorunu olarak anlatır. Yazıtlar onları içeriden anlatır. Roma anlatımı ise onları bir büyük güçle öteki büyük güç gibi pazarlık ederken gösterir.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1
^ Blockley 1985, p. 262
^ a b Yavuz 2025, p. 285
^ Yavuz 2025, p. 272–274
^ a b c Blockley 1985, p. 263
^ a b c d e f Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270
^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.2
^ Müller 1851, p. 270
^ a b c Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270–271
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, III.9.7
^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 362
^ Scott 1997, p. 363
^ Yavuz 2025, p. 290
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 13.5
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.2
^ Yavuz 2025, p. 321
^ Blockley 1985, p. 10

Kaynaklar

Menander Protector
Theophylact Simocatta
Theophanes the Confessor (after Theophylact Simocatta)
Theophanes of Byzantium

Literatür

R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)