Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Rouran kağanlığı bir buçuk yüzyıl boyunca bozkırın Türk dilli halklarını yönetti. Bu hâkimiyetin tarihi, ayaklanmaların tarihidir. Tiele Rouranların en büyük tebaası ve sürekli düşmanıydı. 487’de kağanlıktan ayrıldı, 508’de bir kağanı öldürdü, 516’da kırıldı, 546’da yeniden ayaklandı.[1] Aşinalar ise onun en küçük tebaası ve demircileriydi.[2] 546’ya kadar hiçbir ayaklanmaya katılmadılar. O yıl Tiele’yi devraldılar, altı yıl sonra da kağanlığı yıktılar.[3]

Kaynaklar

Bu dönemden Rouranlara, Tiele’ye ya da Aşinalara ait hiçbir metin günümüze ulaşmamıştır. Wei Shu olayları iki kez anlatır: Rouran bölümünde ve Gaoche bölümünde. İki bölüm her zaman uyuşmaz.[4] Sui Shu ile Zhou Shu, Aşinaların Altay’a nasıl geldiğini ve oradan nasıl ayrıldığını anlatır.[2] İki yüzyıl sonra Kül Tegin yazıtı Tiele’yi Türkçe adıyla, Tölis olarak anar.[5]

Shelun ve Tiele (400 dolayı)

Kağanlık, Tiele’ye karşı kazanılan bir zaferle başladı.[4] Shelun, Gobi’de çevresine bir topluluk toplamış bir kaçaktı. 400 dolaylarında Tiele’yi yendi ve kağan unvanını aldı.[4] Wei Shu, Tiele’ye Gaoche, yani “yüksek arabalar” der. Bu ad, Tiele’nin göç ederken kullandığı yüksek arabalardan gelir.[4] Kürk giyiyor, et yiyor, sığır ile koyun besliyorlardı, tıpkı Rouranlar gibi.[4] Bir modern hesap, Tölösler’in, yani Tiele’nin kesin boyun eğdirilişini 460’a tarihler.[6]

Hâkimiyet tepeden bir arada tutuluyordu. Tebaa topluluklar kendi önderlerini korurdu. Kağana hizmet ve haraç borçluydular, Aşinalar ise mal da verirdi. Metin, Shelun’un ordusunu askerî bir düzen olarak anlatır: binlerin başında bir general, yüzlerin başında bir yüzbaşı vardı.[4] Ganimet ilk saldıran adama giderdi. Geri çekilen adam taşlanarak öldürülürdü.[4] Modern anlatımlara göre Rouran kağanları güçlerinin hatırı sayılır bir bölümünü Tiele’yi baskı altında tutmaya harcadı.[6]

Altay’da Aşinalar (439’dan itibaren)

Aşinalar mülteci olarak geldi. Sui Shu’ya göre atalarının soyadı Aşina olan, Pingliang’ın karışık hu’larıydı.[7] Wei imparatoru Taiwu, Gansu’daki Kuzey Liang hanedanı olan Juqu’yu yıkınca, beş yüz aileyle Rouranlara kaçtılar.[7] Nesiller boyunca Altın Dağ’da, yani Altay’da demir işleyerek yaşadılar.[7] Wei Shu, Liang’ın 439’daki teslimiyetini kaydeder.[8] Kaçış bu yüzden o yıla tarihlenir.

Kağanlık onları hoş karşılamadı. Onları kendi içine kattı. Aşinalar demir işleyip Rouranlara teslim ediyordu. Bir yüzyıl sonra Anagui, onların önderine demirci kölem dedi.[3] Modern anlatımlar önderlerine, bir boy beyinin üstünde ve bir kağanın altında bir rütbe olan yabgu unvanını verir.[6] Altay onlara cevher sağlıyordu. Ayrıca Altay, Rouran merkezi Orhun’dan uzağa, Tiele’ye ve Tarım’a doğru, batıya ve güneye giden yollar üzerindeydi.

Gaocheler’in ayrılışı (487)

İlk büyük kopuş, Gaocheler’in ayrılışı, batıda gerçekleşti. Gaocheler’in Fufuluo klanı Rouranlara tabiydi. Tulun döneminde başları Afuzhiluo ile amcaoğlu Qiongqi yüz binden fazla çadıra komuta ediyordu.[4] 487’de Tulun Wei sınırına akın etti.[4] Afuzhiluo itiraz etti, ama sözü dinlenmedi. Halkını batıya, Gaochang’ın kuzeybatısındaki ülkeye götürdü.[4] Orada kendini “göğün büyük oğlu” unvanıyla kral ilan etti.[4] Tulun peşine düştü ama defalarca yenildi. Sonra Rouranları doğuya çekti.[4]

Rouran bölümü aynı ayrılışı Wei’nin 492 seferi altında anlatır.[4] Orada Tulun ile amcası Nagai iki yoldan kovaladı. Tulun defalarca yenildi. Kendi halkı onu ve annesini öldürdü, Nagai’yi kağan yaptı.[4] İki bölüm arasındaki beş yıllık fark çözülmemiştir.

Gaoche krallığı ve Rouranlar (508–521)

Gaoche krallığı bir kuşak boyunca Rouranlarla savaştı. 508’de kağan Futu, unvanı Tahan, batıya yürüdü ve Gaoche kralı Mi’etu’yu bir kez yendi.[4] Mi’etu üç yüz li batıya kaçtı.[4] Rouran ordusu yaklaşan bir Wei kolunu görüp korkuya kapıldı. Mi’etu döndü, onu bozguna uğrattı ve Futu’yu Puli Gölü’nün kuzeyinde öldürdü.[4] On yıl boyunca Tiele özgür kaldı.[4]

516’da Futu’nun oğlu Chounu batıya yürüdü ve Gaocheler’i ezdi. Mi’etu’yu yakalayıp öldürdü.[4] Mi’etu’nun halkı Eftalitlere geçti.[4] Bazı çağdaş anlatımlar bu batı zaferini 520’den sonra Anagui’ye atfeder. Wei Shu ise onu 516’da Chounu’ya atfeder.[6] Batı sakin kalmadı. 520’de batı Gaocheler’i olan Azhiluo, Chounu’yu yendi. Dönüşünde annesi ile büyük bakanlar onu öldürdü.[4] Ardından gelen iç savaşta Yifu önderliğindeki Gaocheler, Rouran hak sahibi Poluomen’i kırdı. Böylece Anagui’nin dönüşünün yolu açıldı.[4]

Altı Garnizon savaşında Tiele (525–526)

Tiele, Çin sınırındaki Altı Garnizon ayaklanmasında da savaştı. 525’te batı Tiele’sinin başı Mieliehe, otuz binden fazla haneyle Wei komutanı Yuan Shen’in yanına geçti.[9] Âsi Poliuhan Baling onlara saldırıp ele geçirdi. Bir Wei pususu ise onları geri aldı.[9] 526’da batı Chilelerinden Hulü Luoyang Sanggan’da ayaklandı. Erzhu Rong onu yendi.[10]

546 ayaklanması ve son

546’da Tiele, Rouranlara karşı yeni bir yürüyüş hazırladı.[3] Altay’daki Aşina önderi Bumin, onlar toplanmadan üzerlerine yürüdü. Onları yendi.[3] Elli binden fazla hane ona boyun eğdi.[3] Kağana değil, Bumin’e boyun eğdiler.

Bumin, ödül olarak Anagui’den bir kız istedi.[3] Anagui, Bumin’in demirci kölesi olduğunu söyledi. Böyle bir şeyi söylemeye nasıl cüret ettiğini sordu.[3] Bumin elçiyi öldürdü.[3] 552 başında, ardından gelen savaşta, bir Rouran ordusu Cungarya’da yenildi.[11] İkinci ordu Huaihuang’ın kuzeyinde yok edildi. Anagui ölmüştü.[3]

545'te Asya haritası: Batı Wei'nin An Nuopantuo önderliğinde Jiuquan'dan Altay'daki Aşinalara gönderdiği elçilik. Aşinalar, doğu bozkırını Tiele'yi de tebaası olarak tutarak yöneten Rouranların tebaasıdır. Haritada ayrıca Batı ve Doğu Wei, Liang, Tuyuhun, Eftalitler, Sasani İran'ı ve Doğu Roma İmparatorluğu görünür.
545: Batı Wei'nin şansölyesi Yuwen Tai, Jiuquanlı Soğdlu An Nuopantuo'yu Altay'daki Göktürklere gönderir. Göktürkler o sırada hâlâ Rouranlara tabidir. Bu, bir Çin devletinin Aşinalara gönderdiği ilk elçiliktir. Modern harita, yol çizilmiştir, kaynak bir güzergâh vermez.
© Emre-E Yavuz 2026

Miras

Göktürk devleti Tiele’nin insan gücü üzerine kuruldu. Tiele bunu hiçbir zaman tümüyle kabul etmedi. Kül Tegin yazıtı, kurucuların Tölis ile Tarduş’u düzenlediğini ve onlara bir yabgu ile bir şad verdiğini söyler.[5] Yazıt, yeniden kurulan devletin her yandaki düşmanlarını sayar. Dokuz Oğuz’u anar ve aynı cümlede onlara “kendi halkım” der.[5] Rouranlar Türk halklarını bir buçuk yüzyıl yönetmişti. Göktürkler bu hâkimiyeti kağanlığın kendisiyle birlikte devraldı.

Notlar

  1. ^ Wei Shu, juan 103; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  3. ^ a b c d e f g h i Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Wei Shu, juan 103
  5. ^ a b c Kül Tegin inscription
  6. ^ a b c d Yavuz 2025
  7. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  8. ^ Wei Shu, juan 4
  9. ^ a b Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 150
  10. ^ Wei Shu, juan 9
  11. ^ Yavuz 2025, p. 225

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Savaşlar
The Göktürk–Rouran Wars
Muharebeler ve olaylar
Rise of Anagui Khan · The Flight of the Ashina (439)

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Rouran Domination of the Turkic Peoples.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/rouran-domination-of-the-turkic-peoples/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026