Türk dillerinde ruh için tek bir sözcük yoktur. Bir sözcük grubu vardır. Her sözcük, canlı bir varlığın sahip olduğu, ölünün ise yitirdiği başka bir şeyi adlandırır: nefesi, talihi, bir benzerliği, düşünen kısmı, geride kalan hayaleti.[1] Sözcükler şunlardır: tın (nefes), kut (yaşam gücü ve talih), sür (görünüş ve dinçlik), süne (düşünen ruh), tyula (küçük beyaz bir ruh) ve üzüt (ölünün ruhu). Bunlardan biri olan Kut, Göktürklerin yazıtlarında, kağanın ağzında geçer. Ötekiler Eski Uygur metinlerinden, Kaşgarlı’nın sözlüğünden ve on dokuzuncu yüzyılın ortasından itibaren Altaylıların inançlarını yazıya geçiren misyonerlerle etnograflardan gelir.

Yazıtlarda Kut

Göktürk yazıtları Kut’u hükümdarın sözlerinde kullanır. Hükümdar, tahta Gök öyle buyurduğu için ve Kut’u orada olduğu için oturduğunu söyler. Ayrıca kardeşi Kül Tegin’in, Umay gibi olan annesi katunun Kut’uyla bir erkek adı aldığını söyler.[2] Burada Kut bir kağana olduğu kadar bir kadına da aittir. Bilge Kağan yazıtının bir satırı Kut’u elinden alır. Satır, kağanın amcası hakkında şöyle der: Gök ve kutsal Yer-Su ona Kut’unu vermedi.[3]

Uygur başkentinden gelen bir runik yazıt, Karabalgasun II, aynı sözcüğü bir ağıta koyar: mavi gökte Kut’um inceydi, kahverengi yerde yolum kısaydı.[4] Ağıt ince bir Kut’u kısa bir yola bağlar. Eski Uygur Budist metinleri Kut’un bütünü için aynı şeyi söyler: kalın Kut uzun, ince Kut kısa bir ömür demektir.[5] Alametler kitabı Irk Bitig’de Gök’ün Kut’u kuşlara, yabani hayvanlara ve insanlara eşit olarak verilir. Bir alamet, Kut yokluğunu kötü bir cevabın işaretleri arasında sayar.[6]

Yazıtlar Kut’un ne olduğunu hiçbir yerde söylemez. Kül Tegin yazıtının metni tın, tınlıg, sür, süne, tyula ya da üzüt sözcüklerini kullanmaz.[2]

Eski Uygur metinleri

Eski Uygur Maniheist ve Budist metinleri başka sözcükler sağlar. Bu metinlerde canlı bir varlık için en yaygın sözcük tınlıg’dır, yani “tın sahibi”.[7] Sözcük yalnızca Maniheist ve Budist metinlerde geçer. Göktürk yazıtlarında geçmez.[8] Büyük olasılıkla Soğdca wātδār’ın, yani “canlı varlık”ın, bir kalkıdır. Soğdca sözcük, rüzgâr ya da nefes anlamındaki wāt üzerine kurulmuştur. Türkçe sözcük de onu öğe öğe karşılar: “nefesli” bir varlık.[9] Tın’ın kendisi nefes ya da ruh demektir.[10]

Kut’un bu metinlerde birden fazla kullanımı vardır. Maniheist ve Budist yazılarda kut wahšik ikilemesinde, yani “koruyucu ruh” anlamında durur. İkilemenin ikinci üyesi Soğdca bir ödünçtür. Bu anlamdaki Kut bu yüzden büyük olasılıkla, Maniheist dönemden daha eski, yerel bir Türkçe sözcüktür.[11] Maniheist metinler ve daha seyrek olarak Budist metinler Kut’u bir ruh için, terk edilmiş bir ruh için de kullanır.[11] Maitrisimit’teki bir dua, “annemiz” olan bir hanıma kalın Kut’lu uzun bir ömür diler. Duada hanım, gözlerin önünde duran Kut tanrısına benzetilir.[12] Türemiş sözcükler kutlug (talihli), kutsuz (talihsiz) ve kutad- (ilahi lütuf bulmak ya da talih getirmek) sözcükleridir. Kıv ve ülüg büyük olasılıkla eski eşanlamlılar ya da yakın eşanlamlılardır.[12] Bir Maniheist günah çıkarma metninde dinleyiciler kut ve bereket dilemeyi sürdürür. Maitrisimit, bir Buddha’nın konuşanın evinde doğduğu “böyle bir iyi lütuf, böyle bir iyi talih ve Kut” bilir.[13]

Üzüt, geride kalan ruhtur. Eski Uygur metinleri onu bir insandaki yok edilemez öge olarak açıklar.[12] Cehennem azaplarından kurtarılabilir. Beslenir: göçmüş bir ruha yemek verilmelidir.[12] Üzüt yäklär ifadesi, yani ruhlar ve cinler, Sekiz Parlaklık Sutrası’nın en eski el yazmalarında durur ve Çince 鬼神’yi karşılar.[12] Metinlerde ayrıca yaşamsal nokta için bir Sanskritçe sözcüğün çevirisi olan öz konok vardır. Metinler onu ruhun yeri diye açıklar.[12]

Kaşgarlı’nın sözlüğü

Kaşgarlı’nın 1070’lerdeki sözlüğünde bu sözcüklerden ikisinin kökleri vardır. Nefes almak anlamındaki tın- fiili, “dinlendirdi beni” anlamındaki tındur-’un arkasında durur. Kaşgarlı’ya göre tındur-’un kökü “nefes aldı” anlamındaki tındı’dır.[14] Öz sözcüğü yürek ve karnın tuttuğu şey demektir. Karın ağrısı da özüm agrıdı’dır.[15] Bu maddenin altında öz qonuqı, “ruhun konuğu”, yer alır. Bu, vücudun çarpan bir parçasının adıdır. Kaşgarlı bunun ruh olduğunun söylendiğini bildirir. Giden bir sevgiliden ve sevgilinin konuşanın ruhunu da yanında götürmesinden söz eden bir beyit aktarır.[15] Yanında musahip bir ruh bulunan adama, eš, yani yoldaş, sözcüğünden ešlig denir.[15] Kaşgarlı’nın öz qonuqı’sı ile Eski Uygurca öz konok büyük olasılıkla aynı bileşiktir.

Altaylıların altı ruhu

Altaylılar arasında 1853’ten itibaren yaklaşık otuz yedi yıl hizmet eden Altay misyoneri Verbitskii en kapsamlı listeyi verir.[16] Ona göre Altaylılar ruhun ikiliğini tanır. Bir insan şaşkın ve güçsüz olduğunda, kötü bir ruhun onun ruhunu götürdüğünü söylerler. Bir insanın ruhsuz da uzun süre yaşayabileceğine inanırlar. Götürülen ruh, kamın ayini aracılığıyla fidye ile geri getirilebilir ve insan bunun üzerine iyileşir. Bunun nedeni, götürülen ruhların ötesinde insanda tek bir ruhun, tın’ın, kalmasıdır.[17]

Tın, nefes almak fiilinden gelen nefestir. Dirilik demektir. Hayvanların ve bitkilerin de sahip olduğu ruhtur ve ruh ile beden arasındaki bağdır. Taze ağaçların, taze otun ve keskin bir çelik bıçağın tındu (tın’lı) olduğu söylenir. Ekilmiş tohum yağmurla canlanır: onun tın’ı içine girer. Tın koptuğunda adam ölür. Altaylıların bunun ölmekte olan bir adamda koptuğunu duyduğu söylenir ve “tın’ın kopsun” bir lanettir. İnsanların ölmekte olan bir adamın yakınında durmasını engellerler, çünkü sağlıklı bir insanın tın’ının hayatını ölmekte olana aktardığına ve onun çırpınışını uzattığına inanırlar.[18] Götürülen ruh geri gelmezse tın kırılır. Ölü bir adamın ruhuna üzüt-tın denir, yani kopmuş olan.[17]

İkincisi suzy’dir: bir insanın ya da hayvanın sağlıklı olması ve uzun yaşaması için ihtiyaç duyduğu güçtür. Ölülerin sığırların suzy’sini aldığı söylenir. Ölü bir adamın suzy’si dolaşır.[19] Kut hemen hemen aynıdır. Verbitskii onu “yok olmak” anlamındaki kudup’tan türetir ve yaşam gücü, bereket, talih ve güzellik olarak verir. Kudu čılıp pardı, “ruh dışarı sıçradı”, aklını yitirecek kadar korkmuş bir adam için söylenir. Kam ruhu geri getirir. Ülke Kut’unu yitirebilir. O zaman hiçbir şey vermez ve güzelliğini kaybeder. Bir konut da Kut’unu yitirip uğursuz olabilir.[19]

Tyula yalnızca erkeklerde bulunur. Tüfek kurşunu kadar küçük, beyaz ve yuvarlak hayal edilir ve cıva gibi hep hareket hâlindedir. Kamlar onu, ayinde yakaladıkları bir ruh olarak avuçlarında gösterir.[19] Sür, kovmak fiilinden gelir. Ölümde insandan ayrılan ruhtur, ya da kamın ölümden sonraki kırkıncı günde çadırdan kovduğu ruhtur. Sür aynı zamanda bir benzerlik, bir resimdir ve sığırlar da ona sahiptir. Sözcük ayrıca yağ, görünüş, güzellik ve ihtişam demektir. Sür’ünü yitiren adam yarı ölüdür. Sür’lü adamın heybetli bir duruşu ve delici bir bakışı vardır. Ölünün sür’ü ulur ve bedende birlikte büyüdüğü şeylerden ayrılmak istemez.[19]

Süne de yalnızca erkeklerde bulunur. İnsanın akıl yürüten kısmıdır ve bedenden ayrıldığında bütün bir insanın biçimini alır. Ölümden sonra tanıdığı yerlerde dolaşır ve ağlar. Bazen yaşayan birini adıyla çağırır ve o kişi bundan sonra çok geçmeden ölür.[19] Sürüler için yapılan büyük ayinde kam vecd içinde, evin ölmüş akrabalarının ruhlarının konutuna gider: Verbitskii’nin yazımıyla üzütter eri. Onlarla kendi seslerinde konuşur, onları sarhoş eder ve sığırlarını sürüp götürür. Ölülerin sığırları kendileriyle birlikte götürdüğüne inanılır.[17]

ALTI ALTAY RUHU VE ONLARA KİMİN SAHİP OLDUĞU insansığır ve diğerhayvanlarbitkilertoprak vekonutlar tınsuzykuttyulasürsüne nefes, dirilikuzun yaşama gücüyaşam gücü, bereket, talihküçük beyaz ruhbenzerlik, dinçlikdüşünen ruh
Altaylıların altı ruhu ve onlara sahip olan varlıklar ve yerler. Bir nokta, on dokuzuncu yüzyıldan misyonerin anlatısının ruhu o varlığa verdiği anlamına gelir. Aynı halkların başka anlatıları kut için ağaçları ve sürüyü de ekler. Modern diyagram.

Aynı sözcükler başka anlatılarda

Aynı halklara dair sonraki araştırmalar bu malzemeye ve birkaç başka derleyiciye dayanır. Bunlardan biri, bir Altay Tatarının korku anında bedenini terk eden ruhuna kut der ve sözcüğe güzel görünüş, talih, yaşam gücü ve bereket anlamlarını verir. Toprak ve konut da Kut’unu yitirebilir.[20] İkinci bir araştırma, toprak ve ağaç için aynısını söyler: Kut’ları onları terk edince kururlar. Bir konutun Kut’u ise ayrılınca yurt hissini de beraberinde götürür.[21] Aynı araştırma sür’e görünüş, güzellik, rahatlık, güç ve ruh anlamlarını verir. Ayrıca bir ordu sür’ünü yitirdiğinde düşmanını yenemediğini, sür’ü gitmiş ekmeğin ise artık doyurmadığını kaydeder.[21]

Aynı araştırma ruhları gölge başlığı altında toplar. Altay Tatarlarında bu gölgenin adları arasında sür ve süne vardır, Yakutlarda kut vardır. Bunu yitiren kişi gölgesini yitirir. Yakutlar bir insanın üç gölgesi olduğunu ve ruhların hiç gölgesi olmadığını söyler. Hayvanların, bitkilerin ve cansız şeylerin de bir gölge ruhu vardır.[22] Uykuda ruh dolaşır ve yerleri ziyaret eder. Hastalıkta ruh kovulmuştur ve şaman kayıp ruhu bulur.[23] Başka bir yazar, dolaşan ruh için kullanılan sözcüklerin önce görünüş, biçim, ayna imgesi, gölge ve resim anlamına geldiğini söyler. Aynı anlatıma göre Abakan Tatarları tys sözcüğünü görünüş, ruh, tin ve hayalet imge için kullanır.[24]

Nefes için aynı kaynaklar Altay Tatarlarında ve Yakutlarda tyn verir.[25] Bu onların görüşüne göre bağımsız bir ruh değildir. Teleutlar sözcüğü bir şamanın ruh hayvanı, tyn-bura, için kullanır.[25] Şamanizme dair bir Türk anlatımı Yakut ve Altay listelerini yan yana koyar. Yakutlar için tın, kut ve sür verir. Tın bedenden ayrılınca ölüm gelir, kut ayrılınca gelmez, der. Altaylılar için tın, süne ve kut verir: tın her canlı yaratıkta, süne yalnızca erkeklerde, kut ise her şeyde, cansız şeylerde bile bulunur. Kut’u olan bir çoban değneği hastalığı ve kurtları sürüden uzak tutar.[26] Buna uykuda gezen bir ikiz olan yula’yı ekler. Ayrıca üzüt’ü ekler, ki bu Altaylıların ölülerin dolaşan ruhlarına verdiği addır.[27] Batı Türkleri tın’ı yalnızca dinlenmek fiilinde tutar. Kaşgarlı’nın “dinlendir” anlamındaki tındur-’u buna şimdiden işaret eder.[28]

Kut’un yorumları

Yazıtlardaki Kut’un anlamı bu sonraki sözcüklerden hareketle tartışılır. Dört yorum sayılabilir. Bugün yazında olağan olan biri, Kut’u Gök’ün seçtiği hükümdara verdiği lütuf sayar. Bu bir tür karizmadır.[29] İkincisi “ruh” ya da “yaşamsal ilke”den başlar. Bu, Tengri’den gelen ve ona dönen bir yaşam azığıdır. Bu yorum talihin hükümdarlığa özgü anlamının ondan büyümesine izin verir.[30] Üçüncüsü, yazıtların her bağlamının, her canlı varlığın sahip olabileceği bir yaşam gücüne ya da enerjiye uyduğunu savunur. Buna göre kağan diğer insanlardan yalnızca makamıyla ayrılır. Gök’ün Kut’u ile bir hükümdarın Kut’unun farklı türden şeyler olması gerekmez.[31] İkinci ve üçüncü yorum etnografik malzemeye dayanır: Yakutlar için hayvanlar ve kuşlar Kut’a sahiptir, Altaylılar arasında cansız nesneler bile ona sahip olabilir.[32] Altay sözcüklerinden hareket eden dördüncü bir yorum, Kut’u sür ve süne yanına bir tür gölge ruhu ya da görünüş olarak koyar. Bu yorum talih anlamını sonraki bir anlam sayar.[20]

Yaş sorusu hepsinde vardır. Altay sözcükleri yazıtlardan bin yıldan fazla sonra kaydedilmiştir. Eski Uygur metinleri ikisinin arasına düşer. Verbitskii’nin Kut’u “yok olmak” anlamındaki kudup’tan türetmesi bir misyonerin etimolojisidir. 1879 tarihli bir eser, sözcüğü hem Türkçe delilik sözcüğünün hem de mutluluk sözcüğünün kökünde görmüştü. Gerekçesi şuydu: bir ruhun ele geçirdiği adam ile talihin ele geçirdiği adam aynı kökü paylaşır.[33]

Göktürk verisi ve Altay sözcükleri

Göktürkler için veri kısadır. Yazıtlarda Kut vardır. Çin tarihleri cenaze ayinlerini ayrıntılı anlatır: ceset çadırdadır, önünde koyunlar ve atlar kesilir, süvariler cesedin etrafında yedi kez döner, yüzler kesilir, ceset atı ve eşyalarıyla yakılır ve küller seçilmiş bir mevsimde gömülür.[34] Zhou Shu bedenden ayrılan şey için hiçbir sözcük adlandırmaz.[34] Ölünün etrafında atla dönme ve yüz kesme kendi maddelerine sahiptir. Altay ruhlarından hiçbiri kaynaklarda bunlara bağlanmaz.

Orta Asya tarihi üzerine bir çalışma, yazıtlardan ruhun ölümden sonra bir kuş ya da böcek biçimi aldığının düşünüldüğü sonucunu çıkarır. Yazıtlarda ölmek için kullanılan fiilin “uçmak” olduğunu belirtir. Batı Türkleri arasında İslam’a geçtikten sonra bile başkalarının “öldü” dediği yerde şonkar boldu, “doğan oldu”, denildiğini ekler. Buradan bedeni korumaya pek önem verilmediği sonucunu çıkarır.[35]

Altay’dan bir runik metin, Jabogan taşı, ölen adamdan “gökteki kör” diye söz eder.[36] Bir okuyucu bu sözü, ondokuzuncu yüzyılda kaydedilen ve ölünün ruhu sayılan Altay körmös’üyle yan yana koyar.[37] Aynı okuyucu öz sözcüğüne “kendi” ve “ruh, can” anlamlarını verir.[38] Bağ, ondokuzuncu yüzyılda kaydedilen bir inançtan taşa doğru kurulur, bu yüzden bir çıkarımdır.

Altay sözcükleri, 1860’ların ve sonrasının Altaylılarının ruh hakkında neye inandığını gösterir. Bir Göktürk kağanının Kut’unun arkasında aynı ruhlar kümesinin durduğu bir çıkarımdır. Yazıtların kullanmadığı sözcükler için bu çıkarım zayıftır. Bir kağanın Kut’unu Altay ruhlarından biri, yani korku anında bir insandan ayrılabilen ve kamın geri çağırdığı ruh saymak, bu çıkarıma dayanır.

Adlar ve terimler

Tın Eski Türkçede nefes ya da ruhtur ve tınlıg ondan kurulur.[39] Altay Tatarları ve Yakutlar tyn der. Nefes almak anlamındaki tın- fiili Kaşgarlı’da durur. Türkiye Türkçesindeki dinlenmek onu korur.[28] Kut yazıtların ve Altay’ın sözcüğüdür. Türk Atlası onun biçimlerini Kut başlığı altında verir. Türevleri kutlug ve kutsuz’dur. Kutad- ise fiildir.[12] Verbitskii kut’u kudup’tan, sür’ü kovmak anlamındaki sürüp’ten, süne’yi öğüt vermek anlamındaki sünelep’ten ve tyula’yı yolmak anlamındaki tyulup’tan türetir.[19] Bunlar bir misyonerin türetmeleridir. Kabul edilmiş etimolojiler değildir.

Etnograflar sözcükleri kendi yazımlarıyla yazar: Verbitskii’nin Rusça yazımında tyn, suzy, kut, tyula, syur, syune. Sonraki bir araştırmanın Almancasında ise tyn, kut, sür, sünä ve tzula.[40] Üzüt biçimi Eski Uygurcada ve Altay’da aynıdır. Verbitskii onu koparmak anlamındaki üz- fiilinden alır. Böylece ölünün ruhu, kopmuş olandır. Eski Uygur metinleri ise ona yok edilemez der.[41] Öz sözcüğü, Eski Uygurca öz konok kullanımıyla birlikte, Kaşgarlı’nın öz qonuqı’sı, yani ruhun konuğu, aracılığıyla gruba katılır.[15]

Kaynakların güvenilirliği

Kanıtın dört katmanı vardır. Bu katmanlar eşit değildir. Yazıtlar en eski ve en kısa olanıdır: bir sözcük, bir hükümdarın ağzında, birkaç satırda.[2] Eski Uygur metinleri çevirilerdir. Çevirmenlerin Soğdca ve Sanskritçe ödünçlerin yanında hangi yerel sözcükleri tuttuğunu gösterirler.[5] Kaşgarlı’nın sözlüğü sözcükleri, Arapça yazan bir sözlükbilimcinin duyduğu gibi verir.[15] Altay listeleri bir misyonerindir. Misyoner, kamın kötü bir ruhun hizmetinde olduğunu savunan bir adamdı. Sonraki araştırmalar ona ve birkaç başka derleyiciye dayanır.

Yazıtların verdiği, kağanın kendi iddiasındaki Kut’tur. Altay listeleri tek bir bu türden sözcüğün kaç şeyi kapsayabileceğini gösterir. Bir insanın nefesi, talihi, bir imgesi, bir aklı ve kendisinden ayrılabilen bir ruhu vardı. Bir ülke ya da bir ev, bir insanın yitirdiği gibi talihini yitirebilirdi.[18] Kağanın Kut’unun bunlardan biri mi, hepsi mi, yoksa yalnızca Gök’ün lütfu mu olduğu açık bir sorudur.[42]

Notlar

  1. ^ Harva 1938, p. 251, 253, 261
  2. ^ a b c Kül Tegin inscription
  3. ^ Bilge Khan inscription; Tishin 2022, p. 110
  4. ^ Tishin 2022, p. 111
  5. ^ a b Wilkens 2024, p. 81–82
  6. ^ Irk Bitig; Tishin 2022, p. 112–113
  7. ^ Erdal 2004, p. 140
  8. ^ Özertural 2013, p. 94
  9. ^ Özertural 2013, p. 94–95
  10. ^ Erdal 2004, p. 53
  11. ^ a b Wilkens 2024, p. 81
  12. ^ a b c d e f g Wilkens 2024, p. 82
  13. ^ Erdal 2004, p. 250, 274
  14. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, ii 138
  15. ^ a b c d e Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, i 47
  16. ^ Verbitskii 1893, scan 5
  17. ^ a b c Verbitskii 1893, scan 47
  18. ^ a b Verbitskii 1893, scan 47–48
  19. ^ a b c d e f Verbitskii 1893, scan 48
  20. ^ a b Harva 1938, p. 261
  21. ^ a b Holmberg 1927, p. 463
  22. ^ Holmberg 1927, p. 472
  23. ^ Holmberg 1927, p. 473–474
  24. ^ Harva 1938, p. 253
  25. ^ a b Harva 1938, p. 251
  26. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 176–177
  27. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 177
  28. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 176
  29. ^ Tishin 2022, p. 107
  30. ^ Tishin 2022, p. 107–108
  31. ^ Tishin 2022, p. 105–106, 113
  32. ^ Tishin 2022, p. 108
  33. ^ Vámbéry 1879, p. 253–254
  34. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  35. ^ Barthold 2004, p. 21
  36. ^ Nurdin 2017, p. 106–108
  37. ^ Nurdin 2017, p. 111–112
  38. ^ Nurdin 2017, p. 111
  39. ^ Erdal 2004, p. 53, 140
  40. ^ Verbitskii 1893, scan 48; 251, 261; Harva 1938, scan 48; 251, 261
  41. ^ Verbitskii 1893, scan 47; 82; Wilkens 2024, scan 47; 82
  42. ^ Tishin 2022, p. 113

Kaynaklar

Literatür

  • Vladimir V. Tishin, Понятие qut в памятниках древнетюркской рунической письменности: ревизия трактовок [Ponjatie qut v pamjatnikah drevnetjurkskoj runičeskoj pis'mennosti: revizija traktovok] (2022)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Zekine Özertural, Mitteliranische Einflüsse auf die manichäisch-türkische Wortbildung (2013)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
  • Useev, Nurdin, Altay Yazıtlarından Yabogan (A 84) Yazıtı ve Köktürkçe Vefeyat, At Tasviri Formülleri (2017)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Dinler
Iye

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Soul Words.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/soul-words/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026