Akatzirler

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Akatzirler beşinci yüzyılda Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırda yaşayan göçebe bir halktı. Jordanes onlardan “tarımı bilmeyen, sürüleriyle ve avla geçinen çok yiğit bir boy” diye söz eder.^[1] Priscus, Attila’nın onları nasıl kendi egemenliği altına aldığını anlatır.

Attila döneminde

Priscus’a göre Akatzirlerin halklara ve boylara göre ayrılmış birçok yöneticisi vardı. İmparator II. Theodosius onları Attila ile ittifaklarından hediyelerle koparmaya çalıştı, ama elçisi hediyeleri rütbeye göre dağıtmadı. Kralların büyüğü Kouridachos hediyesini ikinci olarak aldı ve küçümsendiğini düşündü. Öbür krallara karşı Attila’yı yardıma çağırdı. Attila büyük bir ordu gönderdi. Ordu kralların bir kısmını öldürdü, geri kalanı boyun eğmeye zorladı. Attila sonra Kouridachos’u zaferin meyvelerini paylaşmaya çağırdı. Kouridachos bir tuzaktan şüphelendi ve gitmedi. Gerekçesini de söyledi: bir insanın bir tanrının gözü önüne çıkması zordur, çünkü güneşin kursuna kimse sabit gözle bakamıyorsa, tanrıların en büyüğünün karşısına kim zarar görmeden çıkabilir? Böylece Kouridachos krallığını korudu, Akatzir ülkesinin geri kalanı ise Attila’nın egemenliğine geçti.^[2] Kouridachos’un sözlerinde bir Pers tınısı duyulmuştur. Bu yoruma göre Akatzirler, Persler kendi krallarına nasıl baktıysa Attila’ya öyle bakıyordu.^[3]

Attila en büyük oğlu Ellac’ı onların başına kral yapmaya karar verdi. Onu tahta oturtmak için veziri Onegesius’u gönderdi.^[4] Priscus 449’da bu oğlun “Akatzirlere ve Pontus boyunca İskit’te yaşayan öbür halklara” hükmettiğini duydu.^[5] Attila’nın sarayındaki bir Yunan esir, Hun efendisi için Romalılara ve Akatzirlere karşı savaşarak özgürlüğünü kazanmıştı.^[6] 440’ların başında konfederasyon, Hunlardan yana olanlarla Romalılardan yana olanlar arasında bölünmüştü. Attila’ya karşı çıkan reisler 445 dolaylarında yenildi.^[7]^[8] Bazı araştırmacılar savaşı 448’e tarihler, çünkü Priscus 449’da onu yeni bitmiş bir savaş olarak anar.^[9]

Yaklaşık 450'de Karadeniz bozkırı haritası: Tuna'dan İdil'e Attila'nın ülkesi, önerilen iki yerde Akatzirler, Kafkasya'nın kuzeyinde Alanlar, komşu olarak Doğu Roma İmparatorluğu ve Sasani İranı — Yak. 450: Attila'nın ülkesi Tuna'dan bozkıra uzanır. Akatzirler önerilen iki yerde gösterilir, Karadeniz'in kuzeybatısında ve Azak Denizi kıyısında. Modern harita. Sınırı hiçbir kaynak kaydetmez.

Attila’dan sonra

463 dolaylarında, Sabirler tarafından kendi topraklarından sürülen Saragurlar “Akatzir Hunlarına” geldi. Çok sayıda savaş yaptılar, Akatzirleri yendiler ve Romalılara ittifak için elçi gönderdiler.^[10]^[7] Neşrin Latincesine göre Saragurlar bundan sonra Akatzirlerle ve öbür halklarla birleşip Perslere karşı yürüdü.^[11] Akatzirlerin onlarla birlikte yürümediği ve pasajın yanlış çevrildiği savunulmuştur.^[12] Akatzirler büyük olasılıkla yeni Oğur boy birliklerinin içinde eridi.^[7]

Kimlikleri ve adları

Akatzirlerin kim olduğu konusunda görüş ayrılığı vardır. Bir yanıt, onların Hun olduğudur, çünkü Priscus onlara Hun der.^[13] İkincisi onları kendi başına bir halk sayar. Buna göre Hunlar geldiğinde Karadeniz ve Hazar Denizi bozkırlarında olup olmadıkları belirsizdir. 375’te Akatzirler henüz Hunlara tabi değildi.^[14] Üçüncü bir yanıt onları orman halkı değil bozkır halkı sayar, aşağı Bug ve Dnyester boyunda, belki Prut’a kadar batıda yaşamış bir halk.^[15] Dördüncü bir yanıt onları 448’de Karadeniz’in ya da Azak Denizi’nin doğu kıyısı yakınına yerleştirir ve Jordanes’in onları Aestilerin güneyine koymasını reddeder.^[16]

Priscus büyük olasılıkla Akatiroi yazmıştı. tz ile yazılan biçim Jordanes’in yazım alışkanlığını yansıtır.^[17] Ad Türkçe ağač-eri, yani orman halkı olarak, Hazarlar ya da Ak Hazarlar olarak ve “kıdemli ordu” olarak yorumlanmıştır. Bu etimolojiler varsayımdan ileri gitmez.^[18]^[19] Eski ve yalın açıklama, yani Türkçe ayac eri “oduncu” açıklaması hâlâ doğru olabilir. Bu durumda Akatzirler orman kuşağının halkıydı, boyun eğmez ve kendi imparatorluk emelleri olan bir halk. Priscus onlara bir yerde İskit soyundan, bir başka yerde Hun der. O dönemde bu sözcüklerin hiçbirinin açık bir içeriği yoktu.^[20] Hazarlarla özdeşleştirilmeleri, Hazarların kökenine ilişkin birkaç varsayımdan biridir.^[21] Kouridachos’un adı Türkçe qurt, yani kurt sözcüğünden türetilmiştir.^[22] Bu olası bulunmamıştır, çünkü sözcük bu anlamı yalnızca Oğuz Türkçesinde taşır.^[7]

Notlar

^ Jordanes; Mierow 1915, § 36, p. 60
^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 82–83
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 272–274
^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 89
^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 86
^ a b c d Golden 1992, p. 88
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 105
^ Thompson 1948, p. 95
^ Priscus; Müller 1851, fr. 30, p. 105
^ Priscus; Müller 1851, fr. 37, p. 107
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 436–437
^ Thompson 1948, p. 11
^ Golden 1992, p. 87, 89
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 433
^ Thompson 1948, p. 96
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 435–436
^ Golden 1992, p. 87
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 437
^ Sinor 1990, p. 191
^ Golden 1992, p. 234
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 437–438

Kaynaklar

Priscus
Jordanes (after Priscus and Ammianus Marcellinus)

Literatür

Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
J. B. Bury, History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I to the Death of Justinian, vol. I (1923)
Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)