Kutlug Bilge Kül Kağan, Uygur Kağanlığı’nı tek bir sefer mevsiminde kurdu ve üç yıl hüküm sürdü. Çin tarihleri ona Guli Peiluo der.[1]

744 ittifakı

Yedinci yüzyılın sonlarından itibaren Uygurlar yeniden Göktürk egemenliği altındaydı. Kapgan’ın saltanatının sonunda efendilerine karşı döndüler. Kağanın ölümünde ve devletinin zayıflamasında payları vardı.[1] O günden sonra bağımsızdılar. Eski Tang Tarihi’ne göre yavaş yavaş güçlendiler.[1] Yeni Tang Tarihi babasının adını verir. Önceki beylerin bir akrabası olan Husu, Liangzhou’daki Tang valisinin öldürülmesine yardım etti, Göktürklere kaçtı ve orada öldü. Kutlug Bilge Kül onun oğluydu.[2]

744’te Kutlug Bilge Kül önderliğindeki Uygurlar, Basmıllar’ın ve Karluklar’ın yardımıyla İkinci Göktürk Kağanlığı’nı devirdi.[1] İttifak uzun sürmedi. Göktürkler yenilir yenilmez Karluklar ve Uygurlar Basmılların üstüne yürüyüp onları boyunduruk altına aldı. Sıra Karluklara geldi: onların doğudaki bir kolu Uygur denetimine girdi.[1]

Üç müttefikten ikisi, zaferden sonraki aylar içinde boyunduruk altına alındı. Bu sıra devletin temelidir ve kağanlık tarihini ondan başlatır.[1] Bir sayıma göre Uygurlar, Karluklar ve Basmıllar ittifakı Göktürklerin son önemli hükümdarını 742’de bozkırdan sürdü.[3] 744’te Basmılları yendikten sonra Kutlug Bilge Kül, Kutlug Bilge Kül Kağan unvanını aldı.[4] İttifaktan önce Uygur boyları arasında kendi klanı Yaglakar’ın gücünü pekiştiriyordu.[4] Bir anlatıma göre Dokuz Oğuzları oğlunun komutasına verdi. Oğul, babasının koyun yılında, 743’te Özmiş Kağan’a karşı yaptığı yürüyüşe kuvvetleriyle birlikte katıldı.[5]

Değerlendirme

Kutlug Bilge Kül devletin kurucusuydu, onu inşa eden değildi. Devleti pekiştiren, oğlu Bayanchur’dur. Basmılları ve Karlukları, inatçı çıktıklarında boyun eğdiren de odur. Orhun’daki surlu başkenti ve sarayı da o inşa etti.[6] Bayanchur, 747’de babasının yerine geçti. Şine-Usu’daki kendi yazıtı bunu birinci tekil kişiyle söyler.[6][7][8]

744’te ona verilen Çin unvanı bütün hanedanın kalıbını belirler. Unvan üç Türkçe öğeyi, Kutlug, Bilge ve Kül’ü, sonda Huairen adlı Çince bir sıfatla birleştirir.[1] 840’a kadar imparatorluğun her kağanı aynı biçimde kurulmuş bir unvan aldı. Çince öğe ise her zaman, ilişkilerin durumuna göre değişen kısımdır. Tang ona rütbe de verdi. Fengyi Prensi oldu ve Huairen Kağan unvanından bir yıl sonra Sol Muhafız generali rütbesini aldı.[2][9] Bir anlatım onu, Tang’dan prenslik ya da generallik rütbesi kabul eden son Uygur kağanı sayar.[9]

Fethin komutası

Çin tarihleri 744’teki devrilişi ona atfeder. Bu saltanatın onun olduğunu söylemekte haklıdırlar.[10] Tariat yazıtı sahada kimin olduğunu söyler. Yazıt, bin kişilik komutan atanan oğlundan söz eder. Oğul, 741’den itibaren babası kağan adına Göktürk ülkesinde hareket etti.[10]

Aynı taş, bu düzenin 747’de hâlâ sürdüğünü gösterir. O yıl dokuz vezir, bin kişilik komutanlar ve halk davalarını savaşı kazanan oğula değil, kağan olan babaya getirdi.[11] Kurucu üç yıl hüküm sürdü. Kendi fethinin komutanı değildi.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  2. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  3. ^ İzgi 1989, p. 16–17
  4. ^ a b Sinor 1990, p. 317
  5. ^ Sümer 1972, p. 19
  6. ^ a b Šine-Usu inscription
  7. ^ Tekin 2003, p. 227–228
  8. ^ Orkun 1994, p. 163
  9. ^ a b Jagchid 1989, p. 72
  10. ^ a b Saadettin 1995, p. 78
  11. ^ Saadettin 1995, p. 73

Kaynaklar

Literatür

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Kişiler
Bayanchur Khan
Halklar
Basmïl · The Great Empires of the Steppe · Uyghurs
Kaynaklar
Šine-Usu inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Kutlug Bilge Kül Khan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/kutlug-bilge-kul-khan/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026