Ordos

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Ordos, Sarı Irmak’ın büyük kuzey kıvrımının içindeki bozkırdır. Irmağın üç yandan kuşattığı, otlardan ve kumdan oluşan bir yayladır. Çinliler ona sadece Henan, yani “ırmağın güneyi” dedi. Bir Çin suru için çizilebilecek hattın içinde kalan tek bozkır parçasıdır. Bu yüzden bozkır imparatorluklarının tarihinde her bozkır gücü ve her kuzey Çin devleti onun için savaştı. Güneydeki ve doğudaki Çin kültürü ile kuzeydeki ve batıdaki göçebe, Moğol ve Türk kültürü arasında doğal bir sınırdı.^[1]

Asya Hunları ve Han

Shiji, kıvrım için verilen ilk mücadeleyi kaydeder. Qin altı devleti yıkınca Birinci İmparator, Meng Tian’ı yüz bin adamla Hu’lara karşı kuzeye gönderdi. Meng Tian ırmağın güneyindeki bütün toprağı aldı ve ırmağı sınır yaptı. Boyunca kırk dört surlu kasaba kurdu ve onları doldurmak için mahkûmları oraya taşıdı.^[2] Bagatur, Yuezhileri, Loufanları ve ırmağın güneyindeki Baiyang kralını yendikten sonra, Meng Tian’ın aldığı bütün Asya Hun toprağını geri aldı. Irmağın güneyindeki eski Han sınırına ulaştı.^[2] İmparator Wen’in üçüncü yılında, MÖ 177’de, Asya Hunlarının Sağ Erdemli Kralı ırmağın güneyindeki toprakta yaşamaya geldi. Shangjun’a akın etti, imparator ona karşı seksen beş bin savaş arabası ve atlı gönderene kadar.^[2] Asya Hunlarının Orhun ve Ordos bölgelerinde, dinî, siyasi ve depolama amaçlı kalıcı yapıları olan ordugâhları vardı.^[3] Ordos’taki arkeoloji, Asya Hunlarının güç dönemi için Asya Hun kültür kompleksinin güvenilir hiçbir izini bulmamıştır. Güneydeki Asya Hunlarının orada yaşadığı sanılır. Türk Atlası bunu Asya Hunları başlığı altında bildirir.^[3]

Rouran ve Wei

Kuzey Wei döneminde kıvrım sınırın kendisiydi. Ordos, Datan’ın 420’lerde İmparator Taiwu ile yaptığı savaşların odağıydı.^[4] Wei Shu, Taiwu’nun 438’de ordusunu eğittiğini ve Rouranlara karşı kıvrımın kuzey kenarındaki Wuyuan’dan yola çıktığını anlatır. Huaihuang’ın da biri olduğu Altı Garnizon, Ordos’ta başlayan Hetao ovası boyunca uzanırdı.^[4] Anagui’nin 523’teki akını ve 525’teki müdahalesi aynı topraklarda yaşandı.^[5]

Göktürkler ve Rouran artıkları (553)

Zhou Shu, Rouranların sonunu burada gösterir. 553’te Issık Kağan, Woye’nin kuzeyindeki Mulai Dağı’nda Dengshuzi’nin ordusunu bozguna uğrattı. Woye, kıvrımın kuzey kenarındaki Altı Garnizon’un en batıdakiydi.^[6] Bazı araştırmacılar, Issık’ın 553 baharında Rouran ordusuna yetişip onu Ordos’ta yok ettiğini söyler. Her Çin suru bu bozkırdan dolanılabilirdi.^[1] Zhou Shu’nun dağı ile yayla aynı toprağın iki yandan görünüşüdür.^[1] 564’te Zhou generali Yang Zhong, Mukan’la birlikte Qi’ye karşı Woye üzerinden yürüdü.^[6]

Tang ve doğu Göktürkleri

İlig, tahta çıkmadan önce ordugâhı Wuyuan’ın kuzeyinde olan Moheduo Şad’dı. Wuyuan’ın Sui valisi kasabayı Göktürklere bağlamıştı. Bu, Tang’ın şadı 618’de kasabayı geri vermesi için rüşvetle ikna etmesine kadar sürdü.^[7] Şibi’nin kağan yaptığı savaş ağası Liang Shidu, kıvrımın güney kenarındaki Xiazhou’yu elinde tutuyordu. 619’da orada Şibi’ye katıldı. Onun yardımıyla Göktürkler Ordos’u işgal etti.^[8] İlig ile Töles 624’te Yuanzhou üzerinden saldırdı. Li Shimin, yüz atlıyla kıvrımın kenarında onları karşılamaya çıktı.^[7]

İlig 630’da yıkılınca Tang, teslim olan yüz bin Göktürk’ü nereye yerleştireceğini tartıştı.^[7] Wen Yanbo, Han’ın örneğini savundu. Han, teslim olan Asya Hunlarını Wuyuan sınırının içine yerleştirmiş, boylarını bütün tutup kalkan olarak kullanmış ve onları âdetlerinden koparmamıştı.^[7] Wei Zheng üç noktayı savundu. İnsan kılığındaki canavarlar ırmağın kuzeyine geri gönderilmeliydi. Yüz bin kişi birkaç yıl içinde bir milyon olurdu. Jin, Asya Hunlarının iç idari bölgelerde yaşamasına izin vermiş ve Luoyang’ı onlara kaptırmıştı.^[7] İmparator Wen Yanbo’yu izledi. Youzhou’dan Lingzhou’ya kadar Shun, You, Hua ve Chang genel valiliklerini kurdu. İlig’in topraklarını Dingxiang ve Yunzhong altında altı eyalete böldü. Birkaç bin Göktürk ailesi Chang’an’da yaşamaya gitti.^[7] Töles’in kardeşinin 639’daki isyanından sonra Tang yönetimi bu karardan döndü. Aşina Simo’yu ve halkını ırmağın kuzeyine taşıdı.^[7] Xueyantuo onları orada tehdit etti. 643’te Simo’nun halkı, kırk bini savaşçı olmak üzere yüz bin kişi, ona karşı ayaklandı. Sheng ile Xia arasında ırmağın güneyine dönmeyi istedi ve istekleri kabul edildi.^[7] Elli yıl boyunca doğu Göktürkleri kıvrımda Çin genel valilikleri altında yaşadı. İkinci Göktürk Kağanlığı 682’de onların arasından yükseldi.

Altı hu eyaleti

Soğdlular da kıvrıma yerleşti. Ordos’un altı hu eyaleti, 630’dan 679’a ve yeniden 721’den 727’ye kadar Tang yönetimi altında Soğd yerleşimleriydi. Tang’ın at ticareti ve Guyuan’daki Shi mezarları aynı çevreye aittir.^[9] 698’de Kapgan, teslim olmuş altı eyalet hanesinin tohumluk ve ziraat aletleriyle birlikte kendisine verilmesini istedi. Jiu Tang Shu, bu teslimi onun gücünün kaynağı olarak gösterir.^[7] Tang’ın sonra kuzey kıvrımı boyunca kurduğu üç Shouxiang kasabası ona karşı sürgü işi gördü.^[7] Türk Atlası gerisini Soğdlular ile bu sınır dünyasından çıkan An Lushan başlıkları altında anlatır.

Değerlendirme

Hiçbir bozkır gücü Ordos’u uzun süre elinde tutmadı ve hiçbiri onu rahat bırakamadı. Ordos at besliyordu. Guanzhong’a açılan her yolu açıyordu. Orada ordugâh kuran, İlig’in 626’da yaptığı gibi, bir mevsimde Chang’an’a ulaşabilirdi. Tang’ın teslim olan Göktürkleri oraya yerleştirmesinin ve sonra pişman olmasının sebebi budur.