Karaşar

Karaşar, Çinlilerin Yanqi (焉耆) dediği vahanın bugünkü adıdır.^[1] Tarım Havzası’nın kuzey kenarında yer alır. Gaochang doğuda dokuz yüz li, Kuça batıda dokuz yüz li uzaktadır ve arada kum ile çakıl vardır.^[2] Başkent Beyaz Dağ’ın yetmiş li güneyindeydi.^[2] Yanqi, tarlalarıyla ve gölüyle geçinen küçük, yerleşik bir devletti. Göktürk döneminde batı kağanlarına hizmet etti.

Han döneminde vaha

Han Shu, Yanqi’ye Yuanqu kentinde bir merkez, 4.000 hane, 32.100 kişi ve 6.000 silahlı adam verir. Devlet, balığı bol bir gölün yakınındaydı.^[3] Yanqi, Asya Hunlarının Köle Komutanı’nın aralarında oturduğu ve vahalardan vergi aldığı üç devletten biriydi.^[3] Han Koruyucusu’nun sonraki merkezi dört yüz li güneybatıdaydı, Quli’nin çiftlik kolonilerinin yanında.^[3]

Tarlalar ve ekinler

Wei Shu ve Zhou Shu devleti kuzey hanedanları döneminde anlatır. Başkent iki li karaydı ve ülkede dokuz kent vardı. Devlet küçük ve yoksuldu, sağlam kuralları ve yasaları yoktu.^[4] İklim soğuk, toprak iyiydi. Pirinç, darı, baklagil ve buğday yetişirdi. Deve ve at beslenirdi, Zhou Shu sığır ve koyunu da ekler.^[4]

Xuanzang Hindistan yolunda buradan geçti. Doğudan batıya altı yüz, kuzeyden güneye dört yüz li genişliğinde bir ülke buldu. Başkentin çevresi altı yedi li’ydi, dört yanı dağlarla çevriliydi, yolu zor, savunması kolaydı.^[5] Pınarlar ve dereler ağ gibi içinden akıyor, halk suyu tarlalarına yöneltiyordu.^[5] Toprak darıya, kışlık buğdaya, kokulu hünnaba, üzüme ve armuda elverişliydi.^[5] Xin Tang Shu aynı şeyi daha kısa söyler. Kanallar tarlaları suluyor, toprak darıya ve üzüme elverişliydi.^[6] Jiu Tang Shu da asmayı anar.^[7]

Çin tarihleri üç ürün daha ekler. Birincisi ipliksiz ipektir. Halk ipek böcekleri besler ama ipek çekmezdi. Kozaları yalnızca pamuk ve dolgu için kullanırdı.^[4] İkincisi şaraptır. Halk üzüm şarabını severdi ve müziği çok sevdi.^[4] Üçüncüsü güneyde on li ya da biraz daha ötedeki göldür. Ülkeye bol balık, tuz, saz ve kamış verirdi.^[8] Xuanzang, devletin parasının altın, gümüş ve küçük bakır sikkeler olduğunu ekler.^[5]

Eftalitler, Wei ve ambar

Sui Shu, Eftalitlerin Yanqi’yi kırdığını anlatır. Halk kendini yönetemedi ve Gaochang kralı Qu Jia’dan bir hükümdar istedi. O da ikinci oğlunu Yanqi kralı olarak gönderdi.^[9]

Wei Shu, bir Wei generali olan Wan Dugui’nin sonradan devlete yürüdüğünü kaydeder. Yanqi kralı kırk elli bin adamla çıktı ve bozguna uğradı. Ordu kenti yağmaladı ve nadir mallar ile çok sayıda deve, at ve sığır sürüsü aldı.^[10] Kral, kayınpederi olan Kuça kralının yanına kaçtı ve iyi karşılandı.^[10] Wan Dugui’ye halkı elinde tutup yatıştırması emredildi.^[10]

Zhenjun’un on birinci yılında, 450’de, Cheshi kralı Wei sarayına bir dilekçeyle elçiler gönderdi.^[10] Ülkesi sekiz yıldır saldırı altındaydı, halkı açtı ve onlardan yalnızca üçte biri kalmıştı. Doğuya kaçmışlar ve Yanqi’nin doğu sınırına varmışlardı.^[10] Wei sarayı onları teselli etti ve beslemek için Yanqi ambarını açtı.^[10]

Batı Göktürklerin egemenliğinde

Xin Tang Shu, Yanqi’nin 4.000 haneli ve 2.000 silahlı adamlı olduğunu ve hep batı Göktürklere hizmet ettiğini söyler.^[11] Tieleler 605’te kendi kağanlarını yükselttiğinde Yanqi, Gaochang ve Yiwu ile birlikte ona geçti.^[12]

632’de Yanqi kralı Tang sarayına ilk kez bir elçi gönderdi.^[6] Sui’nin karışıklıklarından beri çöl yolu kapanmıştı ve batı devletleri haraçlarını Gaochang üzerinden gönderiyordu. Kral büyük çöl yolunun açılmasını istedi ve imparator kabul etti. Gaochang öfkelendi ve Yanqi sınırını yağmaladı.^[6] 638’de Chuyue ve Chumi boyları Gaochang ile birlikte Yanqi’nin beş kentini aldı ve 1.500 kişiyi götürdü.^[11] Jiu Tang Shu, Gaochang’ın ve bir batı Göktürk şad’ının Yanqi’nin üç kentini kırdığını ve kadın erkek esir aldığını ekler.^[7]

Devletin sonu

Gaochang’ın düştüğü yıl, batı Göktürklerin bakanı Qu Lichuo, kardeşini Yanqi kralının bir kızıyla evlendirdi. İki devlet dudak ile diş gibi birleşti ve Yanqi haraç göndermeyi bıraktı.^[11] Tang’ın Anxi koruyucusu Guo Xiaoke saldırmak için izin istedi. Üç bin piyade ve atlıyla, Yanqi prenslerini kılavuz alarak Gümüş Dağ geçidinden yürüdü.^[13] Başkent suyla çevriliydi ve kendini güvende sanıyordu. Guo Xiaoke’nin adamları geceleyin suyu geçti ve şafakta surlara tırmandı. Tang kralı esir aldı.^[13]

Qu Lichuo bunun üzerine bir tudun’u, yani batı Göktürklerin bağlı bir devletteki valisini, kral olarak iş görmesi için koydu. İmparator, Yanqi’yi kendisinin aldığını ve tudun’un kral olmaya hakkı bulunmadığını söyledi. Tudun korktu ve yönetmeye cesaret edemedi.^[6] Tang, Kuça’yı yendikten sonra Yanqi’yi bir genel valinin yönettiği bir eyalet yaptı.^[6]

On Soyad Kağanı 719’da Suyab’a yerleşmeyi isteyince Anxi askerî komiseri, dört garnizonu tamamlamak için Yanqi’yi önerdi.^[6] Saray bunun üzerine Yanqi, Kuça, Kaşgar ve Hotan’a Batı Bölgeleri tüccarlarından birer gümrük almalarını ve onunla geçinmelerini emretti. Kuzey yolda gümrüğü Luntai toplayacaktı.^[6]

Başkentin büyüklüğü

Başkentin büyüklüğü üç biçimde verilir. Wei, Zhou ve Sui tarihleri onun iki li kare olduğunu söyler.^[8] Xuanzang çevresinin altı yedi li olduğunu söyler.^[5] Xin Tang Shu çevresinin otuz li olduğunu, dört yanında büyük dağlar ve çevresinde deniz suyu bulunduğunu söyler.^[6] Kaynaklar bunların üç ayrı kent mi, üç ayrı sayış biçimi mi, yoksa aynı kentin üç ayrı tarihteki hâli mi olduğunu söylemez.

Kaynaklar

Han Shu, juan 96 (after Shiji)
Wei Shu, juan 102
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 83, 84
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221 (after Jiu Tangshu)
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
Record of the Western Regions, juan 1

Literatür

Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
Heinrich Lüders, Weitere Beiträge zur Geschichte und Geographie von Ostturkestan (1930)