Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

İkinci Göktürk Kağanlığı fethedilmedi. Kendi kağanlarını öldürdü, ardından yönettiği halklar geriye kalanı paylaştı. İki Çin tarihi de bu kadarı üzerinde birleşir. Başka hemen her konuda ayrılırlar.

Üst düzeydeki cinayetler (741)

Bilge Kağan’ın ardından oğlu Yijan tahta çıktı. Jiu Tang Shu, onun kısa süre sonra hastalanıp öldüğünü söyler. Xin Tang Shu ona tahtta sekiz yıl verir.[1] İkinci rakam büyük olasılıkla bir hatadır. Tengri, Bilge’nin ölümünden yedi yıl sonra da kağan olarak kayıtlardadır.[2] Tengri, Yijan’ın küçük kardeşiydi ve henüz bir çocuktu. Annesi Tonyukuk’un kızıydı. Küçük bir memurla birlikte devlet yönetimine karıştı ve boylar bunu kabul etmedi.[3] 740’ta Tang imparatoru, Tengri’yi kağan olarak onaylamak için Li Zhi’yi bir mühürlü mektupla gönderdi.[3] Kağanın iki amcası orduyu yönetiyordu: doğuda Sol Şad, batıda Sağ Şad. Jiu Tang Shu onları kağanın babasının kuzenleri olarak anar.[1] Tengri ile annesi Sağ Şad’ı yanlarına çağırıp başını kestirdi.[1] Bir kayıt Tengri’nin ölümünü 741’e koyar.[4] Jiu Tang Shu’ya göre Sol Şad, “aynı sonun kendisini de beklediğinden korkarak birliklerini Tengri’ye karşı yürüttü, onu öldürdü ve kendini Wusumishi Kağan adıyla başa geçirdi”.[3] Bu, Özmiş’tir.

Xin Tang Shu aynı çöküşü başka adamlarla anlatır. Bu anlatımda Sol Şad, Bilge’nin bir oğlunu tahta oturtan Pan Kül Tegin’dir. Yabgu Guduo çocuğu, sonra da kardeşini öldürdü. Ardından kendini kağan yaptı.[5][6] Kaynaklar, öldürmeyi hangi adamın başlattığını kesinleştirmez.

Koalisyon (742)

Tianbao döneminin başında Uygurlar, Karluklar ve Basmıllar birlikte ayaklandı. Gasbeden yabguyu öldürüp Basmıl başbuğunu Jiedie Yishi Kağan olarak yükselttiler. Uygurlar ile Karluklar kendilerini onun sol ve sağ yabguları yaptı.[5] Bu arada halk Özmiş’i kağan yaptı ve kendi oğlunu ona Sağ Şad olarak verdi.[5] Xin Tang Shu, Özmiş’i Sol Şad Pan Kül Tegin’in oğlu yapar.[5][7]

742’ye gelindiğinde Orhun’da iki kağan vardı.[5] Birini tâbi halkların bir koalisyonu yükseltmişti. Ötekini Göktürklerin geriye kalanı yükseltmişti. Tang imparatoru Özmiş’e boyun eğmesini emreden elçiler gönderdi. Özmiş boyun eğmedi ve halkı da onu izlemedi. Üç boy ona birlikte saldırdı.[5] Jiu Tang Shu bunu tek cümleyle anlatır: “Basmıl boyu ona karşı silaha sarıldı. Sol Şad ağır bir yenilgiye uğrayıp canını kurtarmak için kaçtı ve bütün ülke kargaşaya düştü.”[3]

742’nin sekizinci ayında hanedanın prensesleri ve prensleri Tang’a geçti. Chang’an’da karşılandılar.[3]

Son (744–745)

744’te Basmıllar Özmiş’i öldürdü. Başını başkente gönderdiler, orada atalar tapınağında sunuldu.[5] Küçük kardeşi tegin Gulongfu, Baimei Kağan olarak tahta çıkarıldı. Ülke karışıklığa düştü.

Sonra koalisyon döndü. Shuofang’daki Tang komutanı Wang Zhongsi, sol kanadın on bir boyuna vurdu. Aynı sırada Uygurlar ile Karluklar, Basmıl kağanını, yani kendi iki yıllık kağanlarını öldürdü. Uygur Guli Peiluo’yu Kutluk Bilge Kül Kağan olarak yükselttiler.[5][8] Ertesi yıl Baimei Kağan’ı öldürüp başını kardeşininkinin ardından gönderdiler. Bilge Kağan’ın dul eşi halkıyla birlikte geldi. Tang sarayında yıllık maaş bağlanmış bir hanım yapıldı.[5]

“Böylece Batı Wei döneminde başlayan Göktürk devleti sona erdi ve toprakları bütünüyle Uygurlara geçti.”[5]

Özmiş’in kimliği

Kaynaklardaki tek esaslı anlaşmazlık, ölümü genellikle son olarak gösterilen adamla ilgilidir.

Jiu Tang Shu, Özmiş’i Sol Şad’ın kendisi, yani bir Göktürk yapar ve Basmılları onun düşmanı sayar.[3] Xin Tang Shu onu Sol Şad’ın oğlu yapar.[5] Bir başka anlatım ayrılır. Bu anlatımda Basmıl, Karluk ve Uygurlardan oluşan bir koalisyon 742’de hanedanı devirdi ve Basmıl başbuğu Ozmïš adıyla kağan ilan edildi. Uygurların önderlik ettiği bir koalisyon da 744’te sırasıyla onu devirdi.[9] Bu anlatıma göre Özmiş son Göktürk kağanı değil, onun yerine geçenlerin ilkidir. Tang tarihinin Uygur bölümü, 744’te Basmılların başında, Tang’ın kağan olarak tanıdığı Aşina Shi adlı bir başbuğun bulunduğunu söyler. Bu, soruyu kolaylaştırmaz.[10]

Bütün anlatımlar yılda ve sonuçta birleşir. Orhun’un son Aşina kağanı 744’te düştü ve Uygurlar ülkeyi aldı.

Çöküşün nedenleri

Hiçbir dış fetih bunu açıklamaz. Hiçbir Çin ordusu Ötüken’i almadı. İlig’i 630’da yıkan türden bir kıtlık da kaydedilmemiştir.[3] Tang tarihlerinde Tang’ın payı, sınırda vuran bir general ve başların sunulduğu bir tapınaktır. Modern anlatımlar Tang’a daha büyük bir pay verir. Tang sarayını kışkırtıcı olarak görürler: Uygurlara, Karluklara ve Basmıllara, Göktürklerden ayrılıp Tang’a katılma teklifiyle Sun Laonu adlı bir elçi gönderdi. Wang Zhongsi de Özmiş’le kendisi savaşmadı. Üç boyu onun üzerine saldırttı.[11]

Kaynaklar iki kez yanlış giden bir veraseti kaydeder: çocuk bir kağan, devlet yönetimine karışan bir anne ve silahlı iki amca. Kendi halkının peşinden gelmediği bir kağanı da kaydederler.[5] Altmış yıl önceki diriliş savaşı, yedi yüz adamı olan bir adam tarafından kazanılmıştı, çünkü boylar ona geldi. Bu savaş ise bir devleti olan bir adam tarafından kaybedildi, çünkü boylar uzaklaştı. Hanedanın en parlak yıllarının yazıtları, beyler ile halk birbirine dürüst davranmazsa ne olacağını tam olarak söylemişti.

Devamı, Orhun’u sonraki doksan altı yıl elinde tutan Uygurlara aittir. Aynı zamanda iki yıl kağanlık yapıp bir halk olarak sona eren Basmıllara da aittir.

Çöküşten sonra

Hanedan mensupları Tang’a geçti. Özmiş’in batıdaki yabgusu olan Apusi 742’de boyun eğdi ve prens yapıldı.[12] 752’de isyan edip sınırı yağmaladı.[13] İki yıl sonra yakalandı ve Chang’an’da idam edildi.[14] 756’da Aşina subayı Aşina Chengqing Yingchuan’da ayaklandı.[15] Çin kayıtları Göktürk gruplarını 764, 837 ve 847’de yeniden sınırda anar.[15] Beş Hanedan saraylarında 925 ile 941 arasında Göktürk elçilerini de anarlar.[16]

Notlar

  1. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  2. ^ Taşağıl 2004, p. 55–56
  3. ^ a b c d e f g Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  4. ^ Taşağıl 2004, p. 55
  5. ^ a b c d e f g h i j k l Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  6. ^ Taşağıl 2004, p. 57
  7. ^ Taşağıl 2004, p. 58
  8. ^ Taşağıl 2004, p. 59
  9. ^ Golden 1992
  10. ^ Mackerras 1972
  11. ^ Taşağıl 2004, p. 57–59
  12. ^ Taşağıl 2004, p. 58, 60
  13. ^ Taşağıl 2004, p. 60
  14. ^ Taşağıl 2004, p. 58, 60–61
  15. ^ a b Taşağıl 2004, p. 61
  16. ^ Taşağıl 2004, p. 61–62

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Kişiler
Right Shad (d. 741)
Kurumlar ve Unvanlar
Shad

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Fall of the Second Khaganate, 741–744.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/fall-of-the-second-khaganate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026