Buyruk

Buyruk, kağanın emirlerini yerine getiren adamdı ve sözcük bunu söyler: buyur-, yani emretmek fiilinden gelir.^[1] Yazıtların ve Uygur metinlerinin Eski Türkçesinde bu fiilin yerini yarlıgka- almıştı. Fiil Sibirya dışındaki hemen bütün Türk dillerinde yaşar ve unvan ondan gelir.^[1] Orhun yazıtlarında buyruklar kağanın hemen ardından gelir. Yazıtlar bir saltanatı, buyrukların nasıl olduğuna göre iyi ya da kötü sayar.^[2]

Yazıtlarda buyruklar

Kurucuların anlatısı bunu tek bir satırda ortaya koyar. Bumin ile İstemi bilge kağanlar ve yiğit kağanlardı. Buyrukları da bilgeydi, buyrukları da yiğitti. Beyleri ile halkı uyum içindeydi ve ilini bu yüzden uzun süre tuttular.^[2]

Çöküş aynı sözlerle, ama tersine anlatılır. Büyük kağan ölünce bilge olmayan bir kağan tahta çıktı, kötü bir kağan tahta çıktı. Buyrukları da bilge değildi, buyrukları da kötüydü. Sonra beyler ile halk uyumu yitirdi ve il elli yıl Çin’in elinde kaldı.^[2] Yazıt devletin yıkımını yalnızca kağanla açıklamaz. Onu kağanla çevresindeki adamlarla açıklar ve cümleyi, ikinci yan cümle çıkarılamayacak biçimde kurar.^[2]

Aynı eşleştirme bir düşman için de kullanılır. Türgiş kağanı Bolçu’da yok edildiğinde metin, kağanın öldüğünü, buyruklarının ve beylerinin de öldüğünü bildirir. On Ok sıkıntıda kaldı.^[2] Bir devlet kağanını yitirdiğinde buyruklarını da yitirir.^[2]

Kağanın çevresindeki düzende yer

Bilge Kağan, vasiyetini ulaşmak istediği dinleyicileri sayarak açar. Buyruklar da onların arasındadır: küçük kardeşleri ve yeğenleri, oğulları, birleşmiş boyu ve halkı, güneydeki Şadapıt beyleri, kuzeydeki tarkatlar ve buyruk beyleri, Otuz Tatar ve Dokuz Oğuz’un beyleri ile halkı.^[3] Buyruklar tarkanlarla birlikte anılır ve ilin bir yöresine yerleştirilir. Bu, onları hane hizmetkârları arasında değil, devletin büyükleri arasında gösterir.^[2]

Buyruk, bağımlı bir halkın görevlisi de olabilirdi. Kül Tegin’in Bolçu anlatısı, Türgiş kağanının buyruğunun, yani Azların valisinin, Kül Tegin’in kendi eliyle sağ yakalanmasıyla biter.^[2]

Sözcük Karahanlı çevresinde hâlâ kullanılıyordu. 1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig, bilgeleri arasında bir türk buyrukı, yani Türklerin bir buyruğunu anar.^[4] Kitap bu rütbeye hiçbir görev vermez.^[5]

Meilu Chuo ve Bilge Kağan’ın ölümü

Saltanatı bir buyruk da bitirdi. 727’de Bilge Kağan büyük veziri Meilu Chuo’yu otuz seçme atla Chang’an’a gönderdi. Vezir, Tibet’ten gelen ve Çin’e ortak saldırı öneren bir mektup taşıyordu. Kağan mektubu yanıtlamak yerine teslim etti. Tang imparatoru elçiyi Zichen salonunda ağırladı ve sınırda bir pazar açtı.^[6] Yedi yıl sonra aynı vezir onu zehirledi.^[6] Kağan, Meilu Chuo’yu idam ettirecek ve bütün hizbini yok edecek kadar yaşadı. Sonra öldü.^[6]

Kağanlık ondan on yıl daha uzun yaşadı. Kardeşinin anıtındaki, bilge olmayan kağanlar ve bilge olmayan buyruklar üzerine satır, zehirden iki yıl önce taşa kazınmıştı.

Türk Atlası rütbeleri Kağan unvanı başlığı altında birlikte sıralar. Bu rütbelerin hizmet etmesi gereken yasayı Töre başlığı altında anlatır.