Tiele İsyanı (627)

Zhenguan’ın birinci yılında, yani 627’de Xueyantuolar, Uygurlar ve Bayırkular, Yinshan’ın kuzeyinde birlikte İlig Kağan’a karşı ayaklandı ve onun Yukuk Şad’ını kovdular.^[1] Tongdian, ayaklanmada on boydan fazlasını sayar.^[2] İlig yeğeni Töles’i onlara karşı gönderdi. Töles yenildi ve birkaç hafif atlıyla geri döndü.^[1] İlig onu on günden fazla alıkoydu. Töles o günden sonra ondan hınç duydu ve ayrılmayı tasarladı.^[1] Ayaklanma doğu kağanlığına çölün kuzeyindeki boyları kaybettirdi. Kağanın yeğenini de ona karşı çevirdi. İsyan, doğu kağanlığının çöküşüne aittir.

Boylar

Tiele boyları, Göktürkler güçlendiğinde dağılmıştı.^[3] Zizhi tongjian çölün kuzeyinde bunlardan on beşini sayar. Aralarında Xueyantuolar, Uygurlar, Tongluolar, Pugular ve Bayırkular vardı. Gelenekleri Göktürklerinkine pek benziyordu.^[3] Xueyantuolar en güçlü olanlardı.^[3] Uygurlar ve Yudujun Dağı’ndaki beş boy daha, doğuda Şibi Kağan’a bağlıydı.^[3]

Batı kağanı Tong Yabgu’nun gücü azaldı. Xueyantuo beyi Yishibo’nun torunu Yinan bunun üzerine halkını İlig’e getirdi. Yetmiş bin haneden fazlaydılar.^[3] Ardından İlig’in yönetimi karışıklığa düştü ve Xueyantuolar, Uygurlar ile Bayırkular birlikte ayaklandı.^[3] Jiu Tang Shu’nun Tiele bölümü ayaklanmayı Yinan’ın bizzat yönettiğini söyler. Yinan İlig’e saldırdı ve onu kesin biçimde yendi.^[4]

Malie Dağı

Zizhi tongjian çarpışmaları en ayrıntılı biçimde anlatır.^[3] İlig, Yukuk Şad’ı isyancılara karşı yüz bin atlıyla gönderdi.^[3] Uygur beyi Pusa, onu beş bin atlıyla Malie Dağı’nda karşıladı ve ordusunu bozdu.^[3] Yukuk Şad kaçtı.^[3] Pusa onu Tanrı Dağları’na kadar kovaladı ve halkından çoğunu esir aldı. Uygurlar o günden sonra güçlüydü.^[3] Xueyantuolar ayrıca İlig’in dört şadını yendi ve İlig onlara hâkim olamadı.^[3]

İlig bunun üzerine Töles’i gönderdi.^[5] Jiu Tang Shu’daki Töles biyografisi arka planı verir.^[1] Töles, aralarında Çinlilerin Xi dediği iki halkın da bulunduğu doğu boylarına hükmediyordu ve onlardan ölçüsüz vergi alıyordu.^[1] Zhenguan yıllarının başında Xi’ler Tang’a geçti. İlig, Töles’in onları yitirmesine öfkelenip onu Xueyantuolara karşı kuzeye gönderdi.^[1] Töles o orduyu da yitirdi. İlig bunun üzerine onu hapsetti ve dövdürdü.^[1]

Yukuk Şad

Tarihler Yukuk Şad’ın kim olduğu konusunda anlaşmaz.^[6] Zizhi tongjian onu İlig’in ağabeyinin oğlu, 630’da ise Töles’in küçük kardeşi sayar.^[7] Xin Tang Shu ona İlig’in küçük kardeşi der.^[8] Jiu Tang Shu’nun Uygur bölümü, bir araştırmanın aktardığına göre, ona İlig’in oğlu der. O araştırma üçünü tek adam sayar.^[9] Çin tarihleri onu kovulmuş ve kaçmış olarak anlatır. İlig’in 630’daki düşüşünden sonra Gaochang’a kaçtı ve oradan Tang’a geçti.^[10]

Başka tarihler ve başka bir halk

Cefu yuangui ayaklanmayı Wude’nin dokuzuncu yılına, yani 626’ya tarihler.^[11] Olayı, Çula Kağan’ın oğlu Ashina She’er’in anlatısında verir. Yantuolar ve Uygurlar ayaklandı ve Yukuk Şad’ı bozdu. She’er onlara saldırdı ve Yantuolar onu da yendi.^[11] Bir modern anlatım, bir ayaklanmayı İlig’in 626’da Chang’an önünde durduğu günlere tarihler, ancak isyancıları Tatabï yapar: Çinlilerin Kumo Xi dediği halk.^[12] Bu anlatımda Töles onları bastıramadı ve on gün boyunca işkence gördü.^[12] Yukuk Şad, Uygurların sonradan çıktığı Dokuz Oğuz’u yönetmişti. Onların önderleri onu öldürdü ve İlig kendi adamlarına akıl dışı cezalarla karşılık verdi.^[12]

Sonuçlar

Ayaklanma, kağanlığın sürülerini öldüren büyük kar yılında geldi.^[1] Töles 628’de amcasıyla yollarını ayırdı ve Tang’a geçti.^[1] O yılın sonunda kuzey boyları İlig’i bırakıp Xueyantuolara geçti. Yinan’ı kağan yapmak istediler ve o kabul etmeye cesaret edemedi.^[13] Tang imparatoru Taizong ona, bir davul ve bir sancakla Zhenzhu Bilge Kağan unvanını veren bir berat gönderdi.^[13] Yinan ordugâhını Yudujun Dağı’nda kurdu ve Uygurlar, Bayırkular ve başka boylar onun tebaası oldu.^[13] 629’da Xueyantuo kağanı Chang’an’a haraç gönderdi, 630’da ise Tang orduları İlig’in devletini yok etti.^[1] İlig’e karşı 627’de ayaklanan boylar o zamana kadar Tang’ın müttefikiydi.