Töles Kağan

Töles Kağan, Shibi’nin oğlu ve İlig’in yeğeniydi. On yıl boyunca doğu Göktürklerinin küçük kağanı oldu. Çocukken doğu ordugâhına komuta etti. 620’den itibaren kağan unvanını taşıdı. Vergilendirdiği boylar ona içerledi.^[1] 627’de İlig onu bir orduyu kaybettiği için kırbaçlattı.^[1] İki yıl sonra Tang’a geçti. Li Jing’in orduları yürüyüşe geçmeden doğu kağanlığı doğu kanadını yitirdi.^[1] 631’de saraya giderken yolda öldü, yirmi dokuz yaşındaydı.^[1]

TölisEski Türkçe
突利可汗ÇinceJiu Tangshu 194
什鉢苾ÇinceJiu Tangshu 194
泥步設ÇinceJiu Tangshu 194

Tang tarihi onun unvanını 突利可汗 diye yazar, yani Tuli Kağan, kişi adını da 什鉢苾 olarak verir, yani Shiboubi.^[1] Unvan, Göktürklerin halklarının doğu yarısı için kullandığı sözcüktür, yani tölis. Aynı karakterler, büyükbabası Yami’nin Tulan döneminde taşıdığı unvanı da karşılar. Töles biçimi aynı sözcüğü karşılar.^[2]

Nibu Şad (620’den önce)

Shibi Kağan’ın meşru oğluydu. Sui’nin Daye yıllarında, birkaç yaşındayken babası onu Nibu Şad unvanıyla doğu ordugâhının birliklerine komuta etmesi için gönderdi.^[1] Sui prensesi Huainan kuzeye geldiğinde, onunla evlendirildi.^[1] Komuta, çocuk olduğu için yalnızca addaydı. Bu komuta, hanedanın mirasçılarını şad makamında sınama âdetini gösterir.

Küçük kağan (620–627)

Shibi 619’un ikinci ayında öldü.^[1] Shiboubi onun yerine geçmek için çok gençti. Boylar amcası Çula’yı tahta çıkardı.^[1] Çula yıl dolmadan öldü. 620’de prenses Yicheng, Çula’nın kardeşi Duobi’yi İlig Kağan olarak tahta çıkardı. İlig, Shiboubi’yi Tuli Kağan yaptı ve ordugâhını Youzhou’nun tam kuzeyine yerleştirdi.^[1] Töles doğuda iki Xi halkını ve birkaç düzine başka boyu yönetti. Onlardan ölçüsüz vergi aldı. Boylar ondan nefret etmeye başladı.^[1]

İlig’in yanında Çin’e girdi. 624’ün sekizinci ayında iki kağan Yuanzhou üzerinden saldırdı ve devletin bütün gücünü getirdi.^[1] Li Shimin yüz atlıyla Göktürk hattına kadar çıktı. İlig’i teke tek dövüşe çağırdı. Sonra Töles’e andlarını hatırlattırdı ve „tütsü ateşi“ yoldaşlığının duygusunun nereye gittiğini sordu. İlig bu sözleri duydu ve yeğeninden kuşkulanmaya başladı. Geri çekildi.^[1] And gerçekti. Töles, Wude yıllarından beri kendini Li Shimin’e bağlamıştı. Prens ona iyilik göstermişti. İkisi kardeşlik andı içmişti. Bu bağ savaştan sonra da sürdü.^[1]

İlig ile kopuş (627–629)

Zhenguan’ın ilk yılında, 627’de, Yin dağlarının kuzeyindeki Xueyantuo, Uygurlar ve Bayırku birlikte ayaklandı. İlig’in Yukuk Şad’ını kovdular.^[1] İlig, Töles’i onların üzerine gönderdi. Töles orduyu kaybetti ve yalnız döndü. İlig onu on günden fazla alıkoydu.^[1] Biyografisi kırbaçlamayı ve nedenini ekler. Xi ve komşuları Tang’a geçmişti. İlig, Töles halkı kaybettiği için öfkelendi ve onu Xueyantuo’ya karşı kuzeye gönderdi. Töles orada orduyu yitirince onu hapsettirdi ve dövdürdü.^[1] O günden sonra Töles kin besledi ve ayrılmaya niyetlendi.^[1] İlig’in yönetimi karışıklığa düştü. Töles’ten tekrar tekrar asker istedi. Töles vermedi ve ayrılık açığa çıktı.^[1] Bir modern anlatım hapsi on günlük işkence olarak anlatır. Çin’e kaçışı ve Chang’an’daki teslimiyeti de 21 Nisan 628’e tarihler.^[2]

Üçüncü yılda, 629’da, saraya gelmek isteyen bir dilekçe gönderdi.^[1] Xin Tang Shu ve Zizhi Tongjian onun Tang’a başvurusunu 628’e koyar.^[3] Taizong bakanlarına bunu nasıl değerlendirdiğini söyledi. Eskiden halkı için kendini yıpratan hükümdarlar ayakta kalmıştı. Halkı kendi çıkarı için kullananlar yıkılmıştı. Kuzeyin halkı, efendileri efendi olmadığı için yok oluyordu. Töles’in saraya gelmek istemesi ne kadar sıkıştığını gösteriyordu. İmparator onu bu kadar düşmüş görünce kendisi için korkmaktan kendini alamadı. Bakanlarından uyarılarını gevşetmemelerini istedi.^[1] Sonra İlig Töles’e saldırdı. Töles asker istemek için haber gönderdi. Taizong, Töles ile kardeşlik andı içtiğini ve onu kurtarmaktan geri duramayacağını söyledi. Du Ruhui, barbarların hiçbir zaman söz tutmadığını söyledi. Tang antlaşmaya bağlı kalsa da onların bozacağını, çarenin onları karışıklık içinde yakalamak olduğunu ekledi. Taizong razı oldu ve general Zhou Fan’ı Taiyuan’da garnizon kurmakla görevlendirdi.^[1] Töles halkını karşıya geçirdi. İmparator onu büyük saygıyla karşıladı ve kendi sofrasından yemekler gönderdi.^[1] Yıllıklar geçişi 629’un on ikinci ayına koyar ve Yushe Şad ile tegin Yinnai’yi anar. O sırada Li Jing’in altı ordusuna sefer emri verilmişti.^[1] İlig üç ay sonra düştü. Fethin kendi maddesi vardır.

Tang hizmetinde (630–631)

630’da Taizong onu Sağ Muhafız Generali ve yedi yüz haneli Beiping idari bölgesinin (komutanlığının) Prensi yaptı. Takipçilerini Shun ve You vilayetlerine yerleştirdi ve onu boylarının başına geri gönderdi.^[1] Atamayla birlikte yapılan konuşma korunmuştur. „Büyükbaban Yami ordusunu yitirip Sui’ye yalnız geldi. Sui onu yeniden tahta çıkardı, güçlendi ve bu iyiliğin karşılığını hiç vermedi. Baban Shibi Sui’nin belası oldu ve o günden beri akınların bir yıl bile eksik olmadı. Gök bunu cezalandırdı. Halkın dağıldı ve neredeyse hepsi öldü, kaynakların tükendiği anda ancak bana geldin. Yami’nin yaptığı yüzünden seni kağan yapmıyorum. Çin barış içinde olsun ve hanedanın sürsün diye eski usulü değiştiriyorum ve seni vali yapıyorum. Kanunlarıma uy, boylarını düzen içinde tut ve akın yapma. Bunu bozarsan ceza ağır olur.“^[1] Konuşma, Göktürkleri elli yıl boyunca yöneten vilayet sistemini tek cümlede ortaya koyar.

631’de saraya çağrıldı.^[1] Yolda, Bingzhou’da hastalandı ve yirmi dokuz yaşında öldü. Taizong onun için yas tuttu ve Cen Wenben’e dikilitaşının metnini yazmasını emretti. Oğlu Heluohu onun komutasına geçti.^[1] 639’da kardeşi Jiesheshuai kırk adamla imparatorun seyahat sarayına saldırdı. Fetret dönemi maddesi bu ayaklanmayı ve sonucunu, yani Aşina Simo’nun kağanlığını anlatır.^[1]

Değerlendirme

Töles, Tang’a geçişi 630 savaşını daha yapılmadan karara bağlayan kağandır. Tang’a götürdüğü doğu kanadı, devletin Xi, Kıtan ve Xueyantuo ile karşı karşıya olan yarısıydı. Onsuz İlig’in doğusu kalmadı. Kendi ödülü bir valilik, bir prenslik unvanı ve iki yıllık ömür oldu. Tang tarihi onun hikâyesini saklar, çünkü Taizong’un iki konuşması onun üzerine yapılmıştı. Biri efendisi efendi olmayan halk üzerine, öbürü kağan yapılmayacak kağan üzerinedir.