Bökli sorunu

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Bökli sözcüğü Kül Tegin Yazıtı’nda iki kez geçer. Her ikisinde de Göktürk dünyasının doğu ucunu belirtir. Göktürklerin kendi anıtlarının bir Kore devletini adlandırmış olabileceği tek yer burasıdır ve yaygın görüşe göre bunu yapmışlardır. Tek görüş bu değildir ve aradaki fark büyüktür. Bazı araştırmacılara göre dünyanın doğusu Kore’dir. Öbürüne göre bir Çin hanedanıdır.

İki pasaj

Birinci pasaj, kurucuların yuğ törenidir. Yas tutanlar ve ağlayanlar olarak önden, gün doğusundan Bökli ve Čölgil geldi. Çinliler, Tibetliler, Avarlar, Romalılar, Kırgızlar, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtanlar ve Tatabılar da geldi.^[1] Liste, Orhun vadisinden görülen bilinen dünyayı kapsar. Önemli halkların bunlar olduğunu ve hepsinin geldiğini öne sürer.^[2]

İkinci pasaj, Tang yönetiminde geçen elli yılı konu alır. Doğuda, gün doğusuna doğru, onun için Bökli kağanına kadar sefere çıktılar. Batıda onun için Demir Kapı’ya kadar sefere çıktılar.^[1] Burada bökli yas tutan biri değil, bir sınırdır. Göktürk askerinin kendi devleti yokken harcandığı en uzak doğu noktasıdır ve batıdaki Demir Kapı’nın karşısına konmuştur.

Kore özdeşleştirmesi

Yaygın görüşe göre Bökli Goguryeo’dur ve iki sözcük birlikte bozkırın Böklisi anlamına gelir. Bu araştırmacılar aynı anda iki iş görür. Yas tutanlar listesine gün doğusundaki Kore’den gün batısındaki Roma’ya uzanan bir genişlik verir. Liste böylece bir mahalleye değil, bütün iskân edilmiş dünyaya dair bir iddia olur.^[2] Bu özdeşleştirme ayrıca ikinci pasajı, Göktürk birliklerinin hizmet ettiği bilinen Kore’deki Tang savaşlarına dair bir söz yapar.

Bu özdeşleştirme doğruysa, bütün dönemde Göktürklerle Kore yarımadası arasındaki tek sağlam temas noktasını verir. Bunu bir Çin tarihçisi Göktürkler için değil, Göktürkler kendileri için söylemiştir.

Çin özdeşleştirmesi

Li Yong-Song, Čölgil’in Čülüg el, yani Čü’lerin ili olduğunu ve bunun Kuzey Zhou olduğunu savundu. Bu durumda iki sözcük bir ad ile sıfatı değil, iki devlettir. İkincisi bir Çin hanedanıdır.^[2] Yas tutanlar listesi o zaman Kore ile Zhou’nun yan yana durmasıyla açılır. Čölgil sözcüğü Kore hakkında hiçbir şey söylemez.

Yazıtın İngilizce çevirisi iki sözcüğü ayırır ve ikisini de bırakır. Soruyu bir sıfatın içinde çözmez.^[2] Çeviri soruyu açık bırakır, çünkü yazıtın kendisi de karara bağlamaz.

İlk sözcüğün öbür okumaları

Yazıtın yayımcıları ilk sözcüğü bükli ya da bökli diye basmıştır.^[3] Masao Mori, 1976 Türk Tarih Kongresi’nde sunduğu bildiride sözcüğü iki sözcüğe ayırır, bök eli.^[3] İkincisini Göktürk ülkesinin doğusundaki Gaogouli devleti sayar, yani Goguryeo’nun Çince adı.^[3] Tekin ise 1988 tarihli yayınında onun yerine bük(e)li okur, “ormanın halkı”. Bunu Mori’nin okumasını bilmeden yaptı.^[3] Her iki okumayı da aktaran araştırmacı, orman okumasının yanlış olduğunu düşünür.^[3]

Savların ağırlığı

Üç nokta buna bağlıdır ve bunların ayrı tutulması gerekir.

Bökli’nin Goguryeo ile özdeşleştirilmesi, čölgil’in okunuşundan ayrılabilir. Li Yong-Song ikinci sözcük konusunda haklı olsa bile ilki yine Kore olabilir. Değişen şey, listenin doğusunun sıfatlı tek bir devlet değil, iki devlet içermesidir.

Yas tutanlar listesinin genişliği daha zayıf savdır, çünkü döngüseldir. Liste, Bökli Kore ise bütün dünyaya dair bir iddia olarak anlaşılır ve bu iddianın zarafeti sonra onu desteklemek için kullanılır.

İkinci pasaj daha güçlü savdır. Demir Kapı’nın karşısına konmuş bir sınır, bilinen dünyanın öbür ucundaki bir sınırdır. Ayrıca yazıtın anlattığı yıllarda Kore’de bir Tang savaşı vardı.

Bunların hiçbiri bir bulgu sayılmaz. Yazıt, Göktürklerin gün doğusunda bir şeyi adlandırdığını ve onu güçler arasında saydığını ortaya koyar. O şeyin ne olduğu söylenmez, yorumlanır. Güncel yazarlar pasajı bir Türk–Kore dostluğunun kuruluş anı olarak kullanır. Bu kullanım yirminci yüzyıla aittir ve kendi maddesinde ele alınır.

Notlar

^ a b Kül Tegin inscription
^ a b c d Yavuz 2026
^ a b c d e Ercilasun 1990, p. 36

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz (ed.), The Kül Tegin Inscription: working translation with transcription and notes (2026)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Ahmet Bican Ercilasun, Köl Tigin Yazıtı Bir Nutuk Metni midir? (1990)