Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Гундар 370-жылдары Донду кечип, Кара деңиздин түндүгүндөгү аландарды жана готтарды талкалаган көчмөн эл болгон. Кийинки сексен жылда алар гунн империясын курушту. Аттиланын тушунда ал Кавказдан Франциянын жана Даниянын чегине чейин башкарды.[1] 453-жылы Аттила көз жумгандан кийин империя тарады. Анын уулу Денгизихтин 469-жылдагы өлүмү менен гундардын үстөмдүгү аяктады.[2]

Европанын гундары он сегизинчи кылымдан бери Ички Азиянын хунндары (сюнну) менен теңештирилип келет.[3] Эң жакшы окуу боюнча теңештирүү туура, жана экөөнүн тең жогорку катмары түрк тилинде сүйлөгөн.[4] Ат, кытай жана согду тексттери, археология, тил жана генетика боюнча далилдер Гундар жана хунндар макаласында баяндалат.

Аты

Грек тарыхчылары аларды Οὖννοι, латын жазуучулары Huni же Hunni деп аташат.[5][6] Приск аларды көбүнчө скифтер деп атайт, бул Аттиланын астында бириккен бардык көчмөн элдер үчүн жалпы сөз, ал эми анын текстиндеги «гундар» гундарды билдирет.[7] Кытай 匈奴, согду xwn, латын Chionitae, орто перс Hyōn, индия Hūṇa жана грек Οὖννοι бир эле аттын варианттары катары эң жакшы окулат.[8] Кийинки византиялык жазуучулар «гундар» деген сөздү талаанын ар кандай көчмөндөрү үчүн архаизм маанисинде колдонушкан, ошондуктан сөздү ар дайым түз түшүнүүгө болбойт. Ошого карабай гунн топтору талаанын бир нече бөлүгүндө жашай беришти.[9]

Келип чыгышы жана келиши

Болжол менен 370-жылы, Ички Азиядагы чоң миграциялардын убагында, көчмөн жоокерлердин бир тобу Алтай менен Забайкалье аймагынан чыгып, алыска батышка жөнөдү. Алар кийинчерээк Европада гунн империясын түзгөн жоокерлер болгон.[10] Алардын жолу жазылган эмес. Кийинки ар бир талаа эли сыяктуу, алар Евразия талаа тилкесин кесип өтүштү, балким климаттын өзгөрүүсүнөн, калктын көйгөйлөрүнөн жана Алтайдагы мекенинде саясий тынчсыздыктан айдалган.[10] Гундардын өзөк уруусу, баштапкы Хун-ну, Борбор Азиядан келген мигранттар болгон. Этникалык жактан өзөк түрк тектүү болуп, кийинки огур түрк элдеринин, алардын арасында булгарлардын, негизин түзгөн.[11] Бир окуу Европа гундарынын өзөгүн түзгөн уруулардын биригишин Сыр-Дарыя менен Илинин ортосундагы Кангюйга коёт, жана алардын батышка көчүшүн жужандар менен байланышкан топтордун кысымы астында болжол менен 350-жылы коёт.[12] Экинчи окуу Монголияда эмес, готтар аларды биринчи жолу билген убакта гундар жашаган Кубань ойдуңунда башталат.[13]

Өзүнүн тарыхынын акыркы китебин болжол менен 395-жылы жазган Аммиан Марцеллин аларды «байыркы жазуулардан аз билинген, музга байланган океандын жанындагы Меотия деңизинин аркы өйүзүндө жашаган», «ырайымсыздыктын ар бир даражасынан ашкан» эл деп атайт.[5][14] Готтар башкача окуя айтышкан. Иорданда гундар гот падышасы чөлгө кууп жиберген сыйкырчылардын жана аларды ошол жерден тапкан арамзада рухтардын тукуму. Алгач алар саздардын, сүйлөөсү адамдын тилине дээрлик окшобогон, өсүшү токтогон эл болгон. Бул элдин аңчылары Меотия саздарынан бир маралды ээрчип, алардын аркы өйүзүнөн Скифияны табышкан.[15] Марал Евразия боюнча айтылган жолбашчы жаныбар жөнүндөгү окуянын бир варианты.[16] Табгачтарда букадай үнү бар ат, фуюйларда көпүрө түзгөн балыктар менен таш бакалар, огуздарда Арал деңизиндеги балык, ал эми түрктөрдө ак ит жолбашчынын ролун аткарат.[17] Бир окуу тарыхчы Евнапий жомокту чындык деп кабыл алып, аны Прискке өткөргөн, андан ал латын жана византиялык жазуучуларга жеткен деп эсептейт.[18] Бир окууда коркуп кеткен готтар өз кожоюндарынын катаалдыгы жөнүндө сыйкырчылар жөнүндөгү жомокту айтышкан.[19]

370-жылдары гундар Дондогу аландарды багындырып, Германарихтин гот мамлекетин талкалады. Готтар Дунайга качышты. Готтарды басып алуу макаласы согушту баяндайт.[20] Гундар 370-жылдары Украинага кирип кетишти. Болжол менен 376-жылдан тартып алар талаанын чоң аймагын башкарып, төмөнкү Дунайда турушту.[21]

Европадагы гундар, 376-жылдан 469-жылга чейин

Гот мамлекети кулагандан кийин эки он жылдык бою гундар чабуулчу жана союздаш катары көрүнөт. 377-жылы Балканда кысылган готтар чоң олжо үмүтү менен гундардын жана аландардын бир бөлүгүн өздөрүнө тартышты.[22] Гундар Адрианополдо салгылашкан жок. 380-жылдан кийин алар Дунайдын аркы өйүзүнө кайтышты.[23] 384-жылга чейин алар аландык союздаштары менен Венгрия түздүгүнүн чоң бөлүктөрүн кармашты. Чыгыш Венгрия гунн жери болгон.[24] 392-жылы чыгыш өкмөт гундардын бир тобун Фракияга отурукташтырды, гундар империяга кабыл алынган жалгыз учур. Фракиянын гундары 394-жылы Фригидде император Феодосий үчүн салгылашты.[25]

395-жылдын жайында гундар Кавказды кесип өтүштү.[26] Бир топ Армениянын, Каппадокиянын жана Сириянын чегин талкалады. Басих менен Курсихтин башчылыгындагы башка топ Тигр менен Евфраттан Ктесифонго чейин түштү. Персиялыктар аны жеңип, ал Каспий дарбазалары аркылуу үйүнө кайтты. Жортуул алп кул аңчылыгына айланды.[27] 395-жылы гундар чыгыш империяга каршы биринчи улуу чабуулун баштады. Алар Фракияны жана Армениянды алып, Каппадокияны талкалап, Сирияга жана Антиохияга чейин келишти. Башка бир аскер Персияга каршы дээрлик Ктесифонго чейин жылып, катуу жеңилүүгө учурады.[28] Приск Басих менен Курсихтин жортуулу жөнүндө, «падышалык скифтерден чыккан башчылар», батыш элчиси Ромулдан уккан. Ачарчылыкта алар чөлдү жана саз аркылуу өтүп, он беш күндөн кийин тоолор аркылуу Мидияга киришкен. Алар деңиздин жанындагы аскадан жалын чыккан жерден кайтып келишкен.[29] Бир окуу алардын чабуулун анын ордуна болжол менен 415-жылдан 420-жылга чейин коёт.[30] Руникалык жазуусу бар таш сыныктар 2013-жылдан 2015-жылга чейин Сириядагы мыйзамсыз казууда табылып, 2019-жылы жарыяланды. Алар Апа Курчикти эскертет. Бир баян аны 395-жылы жана 396-жылы Кавказ аркылуу басып кирген гунн башчысы деп эсептейт. Ал текст чыныгы болсо, көк түрктөрдөн көп мурун Орхон жазуусу менен окшош жазуунун колдонулганын далилдейт деп эсептейт.[31]

Бешинчи кылымдын биринчи он жылдыгында гунн падышасы Ульдин козголоңчу Гайнаны өлтүрдү. Ал 406-жылы батыш командир Стилихон үчүн Радагайске каршы салгылашты. Ал 408-жылы Фракияга басып кирди.[32] Гунн атчандары империяга кызмат кылышты: Синезий епископтун убагында Ливия шаарларын алардын кичи корпусу, Unnigardae, коргогон.[33] 427-жылы римдиктер гундар дээрлик элүү жыл кармаган Паннонияны кайра алышты.[34] Батыш командир Аэций, бир кезде алардын арасында кепил болгон, 425-жылдан 439-жылга чейин гунн жардамчы аскерлерине таянды. 439-жылы римдиктер анын лейтенанты Литорий башкарган гундар менен бирге вестготторго каршы жортушту.[35][36]

Руанын, андан кийин Бледанын жана Аттиланын астында гундар улуу державага айланды. Маргус келишими римдиктер төлөгөн салыкты эки эсе көбөйттү.[37] 440-жылдардагы Балкан согуштарында чыгыш талаа аскерлери Херсонесте жана Утта жеңилди.[38][39] Аттила Бледаны болжол менен 445-жылы өлтүртүп, ошондон тартып жалгыз башкарды.[40][41] Анын батыштагы жортуулдары, 451-жылдагы Галлияга басып кирүү жана 452-жылдагы Италияга басып кирүү, батыш сарайдан каалаган салыгысыз аяктады.[42] Анын максаты римдиктерди салыкты үзгүлтүксүз төлөөгө мажбурлоо болчу. Жортуулдар көчмөндөрдүн туруктуу камсыздоо жана киреше булагына ээ болууга болгон типтүү аракеттери эле. Муну ал ишке ашыра алган жок.[43] Ал 453-жылдын башында көз жумду.[44] Бир жылдан кийин гепид падышасы Ардарихтин астындагы баш ийген элдер анын уулдарына каршы көтөрүлүп, империяны Недао салгылашында талкалады.[45][46]

Жашоо образы

Аммиан биринчи сүрөттөмөнү берет. Гундар, деп жазат ал, балдарынын жаактарын төрөлгөндө темир менен терең кесишет, ошондо сакал тырыктар аркылуу назик өсөт, жана алар сакалсыз картайышат. Алар тыкыз жана күчтүү, жоон моюндуу, жана ушунчалык жийиркеничтүү, алардын эки буттуу жырткыч деп ойлосо болот. Аларга от да, бышырылган тамак да керек эмес, алар жапайы өсүмдүктөрдүн тамырларын жана ар кандай жаныбардын жарым чийки этин жешет, аны бутунун ортосунда жана аттарынын аркасында бир аз жылытышат.[47] Алар көр сыяктуу имараттардан качышат, жана алардын арасында камыш кепе да жок. Алар зыгыр кездемени же талаа чычкандарынын терисин тигип кийишет, жана туникасын тытылганга чейин чечишпейт. Алар чыдамкай, көрксүз аттарына дээрлик жабышып калышкан. Атта алар сатып алышат жана сатышат, жешет жана ичишет, жана аттын моюнуна ийилип укташат.[48] Алардын арасында эч ким айдабайт. Алар туруктуу үйсүз, жашаган араба менен кыдырышат. Бул арабаларда алардын аялдары кийимдерин токуп, балдарын төрөп чоңойтот. Алардын эч кимиси кайдан экенин айта албайт.[49]

Аммиан гунн көргөн эмес. Анын баяны жокко чыгарыла турган жерлерден башка кабыл алынат.[50] Тырыкталган жаактар аза жаралары болгон, аларды Аммиан туура түшүнгөн эмес. Көптөгөн элдер сыяктуу гундар кайгыда өз этин кесишкен.[51] Иордан Аммианды дээрлик сөзмө-сөз кайталап, гундар кыска, кыймылда тез, сергек атчандар, ийни кең жана жаа менен жебеге даяр экенин кошумчалайт.[52][53]

Төртүнчү кылымдын материалдык жашоосунда гундар малчылыктын төмөнкү баскычына таандык болгон. Дыйканчылык аларга толугу менен белгисиз болгон.[54] Бешинчи кылымдын ортосуна чейин алардын басымдуу көпчүлүгү ата-бабаларындай эле көчмөн жашоону улантты. Кой алардын тирек малы болгон, бирок эч бир булак аны эскербейт.[55] Дунайдын түндүгүндөгү баш ийген айылдар тары, medos жана арпа ичимдиги kamos жеткирип турган. Аттиланын турак жайы ага готтор же римдиктер курган жыгач үйлөрдүн айылы болгон.[56][57] Булактар сүрөттөгөн начар көрүнгөн профиль жана кичине көздөр күчү аныктала албаган монголоид аралашмасын көрсөтөт. Көптөгөн гундар аралаш тектен болгон.[58]

Коом

Аммиан гундар эч бир падышалык чектөөгө баш ийбейт, бирок башчыларынын иретсиз жетекчилигине канааттанат жана атта олтуруп кеңеш өткөрөт деп айтат.[59] 390-жылдарда бардык уруулар үчүн өз эркин таңуулай ала турган бийлөөчү жок болгон.[60] Кийинчерээк бир үй-бүлө жетекчиликти ага-инилердин ырааттуу муундарында мурасташтырды, Руа, Октар жана Мундзук, андан кийин Мундзуктун уулдары Бледа менен Аттила.[61] Аттила да, анын атасы да асыл тектен болгон, бул мурасташуучу аристократияны далилдейт.[62] Аттила жетекчи кишилердин чөйрөсү, логадлар, аркылуу башкарган. 447-жылдан кийин ага шартсыз баш ийишкен.[63] Ал диадема да, таж да кийген эмес. Анын кийими жөнөкөй болгон, жана ал жыгач чыныдан ичкен.[64]

449-жылы Аттиланын дасторконунда эки жолу тамактанган Приск сарайдын тартибин сүрөттөйт.[65] Аттила айылына кирип келгенде, узун ак зыгыр шейшептин астында баскан кыздардын катарлары скиф ырларын ырдашты. Онегесийдин аялы тамак менен шарап алган кызматчылары менен чыкты, бул скифтер арасындагы эң чоң сый. Аттила аттан түшпөстөн өзүнө көтөрүлгөн күмүш табактан жеди.[66] Тойдо ар бир конокко босогодо чыны берилип, отургучка отуруудан мурун тиленген. Отургучтар дубалдар боюнча турган, Аттила ортодогу диванда. Анын оң жагындагы орун сый боюнча биринчи, сол жагындагысы экинчи болгон. Аттиланын чыны көтөрүүчүсү ага шарап алып келди, жана ал коноктору менен даражасынын ирети боюнча бирден саламдашты. Ар бири ордунан туруп, ал ичип чыныны кайтарганга чейин турду.[67] Коноктор күмүш табактардан жешти, ал эми Аттила жыгач табактан гана эт жеди. Шамдар жагылганда эки скиф анын жеңиштери жана согуштагы эрдиги жөнүндө жазган ыр саптарын окуду. Кээ бир коноктор согуштарынын эскерүүсүнөн толкунданып, аксакалдар ыйлашты.[68] Аттиланын аялы Крека берген кечки тамакта жетекчи кишилердин ар бири ордунан туруп, элчилерге «скиф сылыктыгы менен» толук чыныны берди. Ал ичкенди кучактап өөп, чыныны кайра алды.[69]

Аялдар көпчүлүктүн алдында пайда болуп, күтүлбөгөн сый-урматта болгон. Бледанын жесири Приск өткөн айылды башкарды.[70][71] Гундар көп аял алышкан. Аттила Приск жолго чыккан убакта дагы үйлөндү, «башка көп аялдары болсо да, скифтердин мыйзамдары буга жол берет». Иордан ал Ильдикого «сансыз аялдан кийин, анын уруусунун салты боюнча» үйлөнгөнүн айтат.[72][73] Кулчулук начар өнүккөн. Кулдар согуш туткундары болгон, жана жергиликтүү гунн кулу белгилүү эмес.[74] Туткундардын көбү рим соодагерлерине сатылган, жана туткун өз кожоюну үчүн согушуу менен эркиндикке ээ боло алган, Виминациумдун грек соодагери сыяктуу.[75]

Гундар багындырган элдерди жок кылган же кууп чыгарган эмес. Алар салык жана өз бийлигин таанууну талап кылышкан. Баш ийгендер өз бийлөөчүлөрүн сактап, гундар менен жанаша согушуп, олжодон үлүш алышкан.[28] Гунн империясы макаласы мамлекеттин түзүлүшүн баяндайт.

Дин

Аммиан гундар эч бир диндин же ырымдын урматы менен байланбаган жана алтынга чоң каалоо менен жанган деп айтат.[76] Бул баа түз билимге негизделген эмес.[77] Эл катары гундар бешинчи кылымдын ортосунда Донду кечкенде болгондой эле бутпарас болгон.[78] Теңирчиликтин синкретизми таасир эткен алар римдиктерден чоңураак диний сабырдуулукту көрсөтүштү.[79] Аттила өзүнүн католик да, ариан да карамагындагыларына сабыр кылды.[80]

Каталаун талаасындагы салгылашка чейин, деп жазат Иордан, Аттиланын болжолчулары букалардын ичегилерин жана кырылган сөөктөрдөгү кээ бир сызыктарды карашты.[81] Кырылган далы сөөктөрдү окуу чыгыштан келип чыккан практика болгон. Гундардын шамандары болгонун эки жогорку даражалуу кишинин аттарындагы kam сөзү көрсөтөт, Атакам менен Эскам.[82] Аттиланын тойунда бир конок Прискке көрөгөчтөр Аттиланын үйүнүн кулашын жана анын уулу Эрнак аркылуу калыбына келишин алдын ала айтканын айтты.[69] Аттила кылычты скифтердин падышаларына ыйык болгон Марс кылычы деп эсептеди. Гундар, Монголиядан Галлияга чейинки көптөгөн элдер сыяктуу, согуш кудайына кылыч формасында сыйынышкан.[83][84] Алар балким адамдын формасындагы сүрөттөргө да сыйынышкан.[85] Доордун ханзаада мазарлары бир мотив кошот. Бир табылганы кошпогондо, алардын куралдарында, жабдыктарында, курларында, моюн шакектеринде жана баш таңгычтарында жалгыз жаныбар фигурасы жырткыч куш, көбүнчө башы гана.[86] Өзгөчөлүк Дондогу Verchne-Jabločno’дон алтындан жасалган эки чекенин илгичи, алар тоо текелери жогорку жагында жана бугулар төмөнкү жагында менен курчалган куш бар дарак көрсөтөт.[87] Бир окуу үлгүнү дүйнө дарагынын таажысына коюлган бүркүт формасындагы жогорку кудайга ишенимдин белгиси деп эсептейт.[88] Доордун эч бир тексти мындай ишенимди айтпайт. Ал мотивден окулат.[89]

Аттила көз жумганда гундар чачтарын жулуп, жүздөрүн тилишти, «атактуу жоокерди аялдардын ыйы жана көз жашы менен эмес, эркектердин каны менен кайгыруу үчүн». Алар анын сөөгүн жибек чатырга коюп, анын тегерегинде чөйрө менен чаап, ыр ырдашты. Алар анын мазарынын үстүндө strava өткөрүп, аны түндө көмүштү.[90] Аттиланын өлүмү макаласы жаназаны баяндайт.

Тил

Гунн тили жөнүндө белгилүү нерселердин баары аттар, бир дарыянын аты жана бир нече сөз. Булактар алардын бирөөнүн да маанисин бербейт.[91] Приск Аттиланын сарайында гунн тилин гот жана латын тилинен айырмалайт.[92] Иордан Днепрдин гунн атын, Var, берет, ал дарыянын эски иран аты болгон.[93][94] Приск ичимдиктер үчүн эки сөздү, medos жана арпа ичимдиги kamos, жазат. Иордан Аттиланын мазарынын үстүндөгү той strava жазат, ал Иордан же Приск гунн деп алган славян сөзү болушу мүмкүн.[72][95][96] Гундардын өзөк уруусу түрк тилдеринин төрт улуу бутагынын бири, огурдун эрте формасында сүйлөгөн.[97] Уруу аттарына караганда, гундардын чоң бөлүгү түрк тилинде сүйлөгөн, ал эми жеке аттар аралашыраак сүрөт берет.[98] Экинчи окуу далилдерди тилди классификациялоо үчүн өтө аз деп табат.[99]

Согуш өнөрү

Аммиан гундарды ач кыйкырык менен сынадай масса менен салгылашка баргандай сүрөттөйт. Алар атайылап капыстан чачырап, чоң кыргын жасашат. Алар ушунчалык тез, аларды эч качан дубалга чабуул койгондо көрүшпөйт. Алыстан алар курчутулган сөөк менен учтуу ыргытылуучу куралдар менен салгылашты. Жакындан алар кылыч менен салгылашып, душман кылычтарды карап жатканда ага бурулган кездемеден илмектерди ыргытышты.[100] Недаодо, деп жазат Иордан, гундар жаа менен салгылашты.[101]

Жаа гундардын куралы болгон. Бул узундугу болжол менен 140–160 сантиметр, жыгач өзөктүү, аркасында тарамыштуу, ичинде мүйүздүү жана жети сөөк пластинкалуу, ийиндери бирдей эмес узундуктагы кайра ийилген курама жаа болгон. Герман элдери аны эч качан кабыл алган эмес.[102][103] Алардын жебе учтары көбүнчө темирден болгон. Аммиандын сөөк учтары өзгөчөлүк болгон.[104] Гундардын көбү жеңил куралданган. Тескерисинче, көптөгөн асылзаадалар оор соот кийишкен.[105] Алардын аттары, аларды ветеринар жазуучу Вегеций чыдамдуулугу, чыдамкайлыгы жана суукка туруктуулугу боюнча согуш породаларынын арасында биринчи орунга койгон, чоң илмектүү баштары жана тизеден төмөн илинген жалдары бар болгон.[106] Жортуулда алар арабаларынын артында лагерь түзүшкөн. Аттила Каталаун талаасындагы салгылаштан кийин мындай лагерге чегинди.[107] Шаарларды алган курчоо куралдарын рим туткундары же качкындар жасаган.[108]

Гунн аскерлери булактар айткандан кичине болгон. Төртүнчү жана бешинчи кылымдагы чабуулчу топ сейрек 1 200 жоокерден ашкан.[109] Аттиланын Галлиядагы аскеринин 500 000 кишиси ал сандын көп дегенде бештен бири, жана балким азыраак болгон.[110] Гунн падышалары аскерди генералдарына, көбүнчө мурунку уруу башчыларына, тапшырышкан. Алар таңуулаган тартип гундардын ийгилиги үчүн чечүүчү болгон.[111]

Археология

Венгриядан бир да баш сөөк гунндукуна күмөнсүз деп атала албайт. Бирок монголоид жана аралаш типтеги баш сөөктөр ал жерде гундардын келиши менен пайда болот. Гундар расалык жактан аралаш болгон.[112] Деформацияланган баш сөөктүү доордун үч эркек мазары, Szekszárd, Gyöngyösapáti жана Szirmabesenyő’до, 1950-жылдардагы антропологиялык диагноз боюнча бир кезде гунн деп эсептелген.[113] Кийинки өлчөө алардан алынган баш сөөктөрдүн бирине да монголоид аралашмасын тапкан жок.[114]

Ымыркайдын башын таңгычтар менен байлоо, мунара формасындагы баш сөөктү берген, гундардын гана салты эмес болгон. Төмөнкү Волгадагы сарматтар менен аландар аны болжол менен б.з. 200-жылы кабыл алышкан. Гундар келгенге чейин, алардын үчүнчү жана төртүнчү кылымдарындагы типтүү мазарларда баш сөөктөрдүн он дан жети же сегизи деформацияланган.[115] Салт ушунчалык кеңири болгон жерде ал даражаны белгилей алган эмес.[116] Салт менен эң эски мазарлар Тянь-Шанда, Kenkol көрүстөнүндө жана анын тобунун башкаларында жатат, жана алардын датасы так эмес.[117][118] Бир окуу Таластан Петропавловск жанындагы Боровое көлү, Волга жана Урал аркылуу Донго, Днепрге жана Венгрияга чейинки табылгаларды гундардын жылышынын сызыгы деп эсептейт. Ал жааларга, үч кырдуу жебе учтарына, сабляларга жана алтын пластинкаларга таянат.[119] Ошол эле окууга ылайык Carnuntum, Майнц жана Simmering жаалары жана Nizhny Baskunchak менен Malyi Karamandагы табылгалар скифтердин жана аландардын жаалары болгон эмес.[120] Гунн жылышынан кийин ал Крым шаарларына жана орто Дунайдын түздүгүнө жайылды. Аландар талаадан куулганда, ал түндүк Кавказдын өрөөндөрүнө жетти, ал жерде ал балким жетинчи кылымга чейин созулган.[121] Гунн бийлиги астындагы герман элдеринин арасында гепиддер менен Крым готтору аны алтынчы кылымга чейин, эркектер да, аялдар да, сактады. Лангобарддар, тюрингдер жана бургунддар аны азыраак, аялдарда гана, колдонушуп, мамлекет кулагандан көп өтпөй таштап коюшкан.[122] Кийинчерээк түздүккө келген аварлар аны колдонушкан эмес.[123]

Белгилүү гундардын кээ бирлери өлүктөрүн өрттөшкөн.[124] Экинчи окуу буга күмөн санайт. От издери бар доордун мазарларынын ичинен күйгөн сөөк Эйфелдеги Münstermaifeldде гана табылган, аны башка бир сереп гунн деп эсептебейт. Башка жерлерде от мүлккө гана жеткен, жана дене өзүнчө көмүлгөн болушу мүмкүн, ал эми анын мүлкү өрттө өрттөлгөн.[125][126]

Эң ишенимдүү гунн буюмдары цилиндр же коңгуроо формасындагы, конус түрүндөгү тагы бар, төрт бурчтуу туткалуу, техникалык жактан орой коло казандар. Алар Венгриядан Пермь аймагына, Алтайга жана Хорезмге чейин табылган. Көпчүлүгү сууга же анын жанына коюлган, бул алардын аземдерде колдонулганын көрсөтөт.[127] Ар бир казан курмандык болгон эмес. Алар тамак бышыруучу идиш да болгон, жана сынган бөлүктөрү Sucidava менен Intercisa таштанды рим чептеринде жатат.[128][129] Казандарды скиф жана сармат казандарынан чыгарууга болбойт. Алар гундарды Кытайдын түндүк чек араларындагы хунн конфедерациясынын аймагы менен байланыштырат.[130] Экинчи окуу туткалардагы козу карын формасындагы топчуларды кийинки сармат казандарынын туткаларындагы топчулардан чыгарат. Ал бийик цилиндр денесин Ордостун кичине казандарынан чыгарат. Ордос типиндеги тутка Христос туулган мезгилге даталанган Ной-Улаадагы ханзаада мазарында жаткан.[131] Бийик типтеги он жети казан белгилүү, Алтайдагы Бийскиден жана Пермден тарта табылган жери күмөндүү Шалон-сюр-Сонго чейин. Алар бешинчи кылымдын жетектөөчү формасы деп эсептелет. Мамлекет кулагандан кийинки мезгилден мындай куюлган казан белгилүү эмес.[132]

Коло үстүндөгү алтын табактан жасалган, салынган таштар менен коюлган диадемалар гунн доорунун мазарларынан келет.[133] Мазмуну белгилүү төрт мазарда, Sipovo, Berjozovka, Verchne-Jabločno жана Kara-Agačта, алар аялдар менен, куралсыз жана янтарь мончоктор, күзгү же урчук ташы менен мазарларда жаткан.[134] Диадема бөрктү же жаапты таажылаган. Айрымдары чеке жанында алтын илгичтер менен кийилген. Ал жогорку даражадагы аялдардын майрамдык кийиминин бөлүгү болгон жана бийликтин белгиси эмес эле.[135]

Доордун эң бай жеке мазарлары Казакстан талааларынан Венгрия түздүгүнө, Силезияга жана орто Рейнге чейинки тилкеде жатат.[136] Эч бири болжол менен 400-жылга чейин жана бешинчи кылымдын ортосунан кийин даталанбайт. Бул алардын бардыгын гундардын эң кең жетүү жылдарына коёт. Алардын белгилүү мурункулары да, улантуусу да жок.[137] Аларды бир элге таандык кылууга болбойт. Алардагы эркектер менен аялдар мамлекеттин башкаруучу классына таандык болгон, анда гундар, аландар жана герман асылзаадалары жанаша турушкан.[138] Эркектер узун кылычтын жанында атта салгылашуу үчүн ичке бир жагы курч бычак көтөрүшкөн, бул курал кийин франктар sax катары кабыл алышкан.[139] Алардын жаасы сөөк пластинкалуу кайра ийилген жаа болгон. Анын жебелеринин үч кырдуу темир учтары болгон, алар Христос туулган убактан тартып талаада сөөк менен жезди алмаштырган.[140] Аммиан сүрөттөгөн аркан жерде из калтырбайт.[141] Коргоочу жабдык дээрлик жок. Мазарларда калкан томпоктору жана металл тилкелүү туулгалар жок, ал эми соот эки чыгыш мазарда гана, балким перс же Керчь жасалгасы. Concești рим офицеринин туулгасы балким олжо болгон.[141]

Ээр жыгач такталардан болгон. Казакстандагы Borovojeдон Страсбургдун жанындагы Mundolsheimге чейинки табылгаларда анын алдыңкы жаасында үч бурчтуу алтын пластинкалар болгон, көбүнчө тарамыш үлгүсү менен штамповкаланган, жана эркектердин мазарларында гана.[142] Мазарларда үзөңгү жок. Атчандар аттарын камчы менен айдашкан, шпор менен эмес.[143] Эркектер жуп табылган сырга жана алтын менен кооздолгон булгаары кур тагынышкан, андан кээде үч же андан көп боо илинген.[144] Краков жанындагы Jakuszowice, Pécs-Üszög, Novogrigorjevka жана Borovojeдогу төрт мазарда миллиметрден ашпаган өзөктүн тегерегиндеги ичке алтын табактан кесилген жаа болгон. Ал көмүү үчүн жасалган жана белги эмес.[145] Жабдыктагы, курлардагы жана бут кийимдеги башка алтындын көбү кагаздай ичке фольга, аз гана болот кадалар менен бекитилген жана күнүмдүк колдонууга жараксыз. Ал да көмүү үчүн жасалгандай.[146]

Мамлекеттин аялдары, алардын арасында герман аялдары, борбордо илмеги бар, калай көп ак коло куюлган чыгыш типтеги күзгүлөр менен көмүлгөн. Дунай жерлеринде күзгүлөр көмүүдөн мурун атайылап сындырылган. Жалпысынан бешинчи жана алтынчы кылымдардын мындай 23 мазары белгилүү, алардын 22си герман. Салт чыгышта белгисиз.[147] Төрт же сегиз бөлүккө бөлүнгөн тегеректин белгиси сармат доорунун күзгүлөрүндө, жана гунн доорунун жана кеч гунн доорунун, 480–550-жылдардын, күзгүлөрүндө жана кылыч курунун мончокторунда турат.[148] Бир окуу белгини дүйнөнүн төрт тарабы бар сүрөтү деп эсептейт.[149]

Европа жазууларындагы так гунн болгон компоненттердин хунндар үстөмдүк кылган аймактарда параллелдери аз.[150] Гундар менен хунндар жөнүндөгү талаш макаласы бул алардын келип чыгышы үчүн эмнени билдирерин баяндайт.

Аттиладан кийинки гундар

Недаодогу жеңилгенден кийин гундар чачырап кетти. Аттиланын кенже уулу Эрнак өз эли менен Кичи Скифиянын, Добруджанын, алыскы четине отурукташты. Анын туугандары Дунайдагы чептерди алышты. Көптөгөн гундар рим аймагына өтүштү, жана Иорданнын убагындагы Sacromontisi менен Fossatisii алардан тараган деп айтылган.[151] Денгизих ультзинзурлар, ангисцирлер, биттугурлар жана бардорлор менен 469-жылы жыгылганга чейин согушуп жүрдү.[152] Гундар рим аскерлеринде жоокер болуп кызмат кылышты. Алардын бири, Аспардын астындагы офицер Челхал, 467-жылы готтарды алардын гунн жолдошторуна каршы бурду.[153][154] Алтынчы кылымда Дунайдагы каракчылар тобунун падышасы болгон гепид Мундо «байыркы Аттилани өз тегин тартты».[155] Ат элден узагыраак жашады. Бир сереп боюнча он эки чакты эл аны өз атынын жанында алып жүрөт. Акациры Акацир гундары деп аталат. Приск ат Тохаристан жана Гандхаранын кидариттерине берет, ал эми Прокопий аны эфталиттерге берет. 461-жылдан 465-жылга чейин түндүк Кавказга жеткен, балким түрк тилдүү эл сабирлер Гун сабирлери же Сабир гундары катары көрүнөт.[156] Ошол эле баян Албан епископу Исраил 682-жылы барганда хазарларга вассал болгон Дербенттин түндүгүндөгү «гундардын падышалыгын» акыркы аныкталуучу гунн жамааты деп эсептейт. Кээ бир аттардын негизинде анын эли түрк тилинде сүйлөгөн.[157]

Көчмөн гунн уруууларынын негизги бөлүгү талаага кайра агып, жаңы уруу топторуна сиңип кетти.[158] Империя кулаганда бир нече уруу көз карандысыз болуп, чыгыш Европада калышты, алардын арасында булгарлар, утигурлар жана түрк тилдүү оногурлардын федерациясынын бөлүгү болгон кутригурлар. Кээ бир гундар Венгрияда калып, башкалары азыркы Украинанын жерлеринде кыдырышты. Кээ бирлери өз өзгөчөлүгүн сактап, башкалары коңшулары менен сиңип кетти.[97] Болгар ханзадаларынын тизмеси башкаруучу үйдүн Аттиладан келип чыккандыгын талап кылгандай көрүнөт.[159] Бир нече башкаруучу үй, алардын арасында Болгар хандары жана Венгр Арпад династиясы, Аттиладан тарагандыгын талап кылышты. Текшерилүүчү тукумдук сызыкты аныктоо кыйын.[2]

Баа

Гундар Европа тарыхында жүз жылдан аз убакыт маанилүү роль ойногон.[160] Алардын чабуулдары герман элдерин империянын тереңине айдады. Бул Испаниядагы жана Галлиядагы вестгот бийлигине, Түндүк Африканы вандалдардын басып алышына жана акыры Римдин кулашына алып келди. Талаа элдеринин тарыхы үчүн маанилүүрөөк, алар Евразиянын батыш чектеринде күчтүүрөөк катышуунун негизин салышты.[161] Бир окуу кыска бийлик мезгилинен, ал Аттиланын чабуулдарында туу чокусуна жетти, кийин алар кулаганын эсептейт. Бул окууга ылайык, ошого карабай алар мамлекеттик түзүлүштүн элементтерин батыш Евразияга алып келишкен.[162] Экинчи окуу Аттила тарых жасаганына шек санайт. Бул көз караш боюнча гундар аварлар сыяктуу жок болушкан.[163]

Эскертүүлөр

  1. ^ Thompson 1948, p. 177
  2. ^ a b Yavuz 2025, p. 104
  3. ^ Thompson 1948, p. 1
  4. ^ Yavuz 2025, p. 90, 105
  5. ^ a b Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.1, p. 381
  6. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 121, p. 85
  7. ^ Thompson 1948, p. 10–11
  8. ^ Golden 1992, p. 58
  9. ^ Golden 1992, p. 106–107
  10. ^ a b Yavuz 2025, p. 89
  11. ^ Yavuz 2025, p. 90
  12. ^ Golden 1992, p. 86–87
  13. ^ Thompson 1948, p. 2, 21
  14. ^ Thompson 1948, p. 6
  15. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 121–125, p. 85–86
  16. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 444
  17. ^ Roux 1994, p. 173
  18. ^ Rásonyi 1993, p. 44
  19. ^ Thompson 1948, p. 19–20
  20. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.1–8, p. 395–401
  21. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 26, 444
  22. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.8.4, p. 437
  23. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 29–30
  24. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 43, 46
  25. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 48–51
  26. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 52
  27. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 52, 55
  28. ^ a b Yavuz 2025, p. 91
  29. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 90
  30. ^ Thompson 1948, p. 30–31
  31. ^ Yavuz 2025, p. 92
  32. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 59–66
  33. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 255
  34. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 166, p. 97
  35. ^ Thompson 1948, p. 33, 209
  36. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 177, p. 100–101
  37. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 1, p. 72
  38. ^ Thompson 1948, p. 84
  39. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 119–120
  40. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 180–181, p. 101–102
  41. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 104–105
  42. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 141
  43. ^ Golden 1992, p. 91
  44. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 143–144
  45. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 145–147
  46. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 260–262, p. 125–126
  47. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.2–3, p. 381–383
  48. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.4–6, p. 383
  49. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.10, p. 385–387
  50. ^ Thompson 1948, p. 6–8
  51. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 361
  52. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 127–128, p. 86–87
  53. ^ Mierow 1915, p. 163
  54. ^ Thompson 1948, p. 41–42
  55. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 169, 171
  56. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83, 85
  57. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 179–180
  58. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 363–364
  59. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.7, p. 383–385
  60. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 51
  61. ^ Thompson 1948, p. 162
  62. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 198
  63. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 125, 192
  64. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 271
  65. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 105
  66. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 85
  67. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 91–92
  68. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 92
  69. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 93
  70. ^ Thompson 1948, p. 167–168
  71. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 84
  72. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
  73. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 254, p. 123
  74. ^ Thompson 1948, p. 45–46
  75. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 199–200
  76. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.11, p. 387
  77. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 259
  78. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 262
  79. ^ Yavuz 2025, p. 101
  80. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 260–261
  81. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 196, p. 106
  82. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 269–270
  83. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 183, p. 102–103
  84. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 279–280
  85. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 296
  86. ^ Werner 1956, p. 72–73
  87. ^ Werner 1956, p. 63–64, 69
  88. ^ Werner 1956, p. 73, 81
  89. ^ Werner 1956, p. 69, 81
  90. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 255–258, p. 123–125
  91. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 376
  92. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 86
  93. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 269, p. 128
  94. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 424
  95. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 258, p. 124
  96. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 425–426
  97. ^ a b Yavuz 2025, p. 105
  98. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 441
  99. ^ Thompson 1948, p. 151, 222–223
  100. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.8–9, p. 385
  101. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 261, p. 126
  102. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 221–227
  103. ^ Werner 1956, p. 47–48
  104. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 13
  105. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 251
  106. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 204–205
  107. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 210, p. 109
  108. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 201
  109. ^ Thompson 1948, p. 48
  110. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 213
  111. ^ Yavuz 2025, p. 94
  112. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 364–366
  113. ^ Werner 1956, p. 14
  114. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 366
  115. ^ Werner 1956, p. 7, 16
  116. ^ Werner 1956, p. 7
  117. ^ Werner 1956, p. 8, 11
  118. ^ Ögel 1984, p. 93–94
  119. ^ Ögel 1984, p. 91–111
  120. ^ Ögel 1984, p. 103–105
  121. ^ Werner 1956, p. 13, 16
  122. ^ Werner 1956, p. 13, 17, 93
  123. ^ Werner 1956, p. 6, 15
  124. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 367
  125. ^ Werner 1956, p. 79
  126. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 325
  127. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 306, 318, 326–330
  128. ^ Werner 1956, p. 60
  129. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 326
  130. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 332, 337
  131. ^ Werner 1956, p. 59
  132. ^ Werner 1956, p. 58–60
  133. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 297–306
  134. ^ Werner 1956, p. 63, 66
  135. ^ Werner 1956, p. 62–64, 66
  136. ^ Werner 1956, p. 86–88
  137. ^ Werner 1956, p. 87, 91
  138. ^ Werner 1956, p. 2, 84–85
  139. ^ Werner 1956, p. 46, 95
  140. ^ Werner 1956, p. 47, 49
  141. ^ a b Werner 1956, p. 56
  142. ^ Werner 1956, p. 50–53
  143. ^ Werner 1956, p. 53–54
  144. ^ Werner 1956, p. 25, 83–84
  145. ^ Werner 1956, p. 49–50
  146. ^ Werner 1956, p. 55, 78
  147. ^ Werner 1956, p. 20–24
  148. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 70
  149. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 70–71
  150. ^ Savelyev 2020
  151. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 265–266, p. 127
  152. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 272, p. 129–130
  153. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 39, p. 108–109
  154. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 167–168
  155. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 301, p. 138
  156. ^ Sinor 1990, p. 199–200
  157. ^ Sinor 1990, p. 201
  158. ^ Golden 1992, p. 92
  159. ^ Golden 1992, p. 103
  160. ^ Thompson 1948, p. 214
  161. ^ Yavuz 2025, p. 104–105
  162. ^ Golden 1992, p. 112
  163. ^ Maenchen-Helfen 1973, xxiv

Булактар

Адабият

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
  • John C. Rolfe, Ammianus Marcellinus, with an English Translation, vol. III: Books XXVII–XXXI (1939)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • J. B. Bury, History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I to the Death of Justinian, vol. I (1923)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Friedrich Hirth, Ueber Wolga-Hunnen und Hiung-nu (1899 (printed 1900))
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 匈奴西移年表：附・フンネン＝匈奴に關する再考察 (1936)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（下） (1938)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • János Harmatta (Turkish translation: Hicran Akın), Doğu Avrupa’da Türk Oyma Yazılı Kitabeler (1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983))

Байланыштуу

What links here72

Persons
Aetius · Anagastes · Attila · Balamber · Basich · Bleda · Charaton · Chelchal · Dengizich · Gaiseric · Galla Placidia · Hermanaric · Kursich · Octar · Rua · Theodoric I · Theodosius II · Thorismund · Uldin · Valamir · Valentinian III · Zercon
States
Byzantium · Hunnic Empire · Western Roman Empire · Xiongnu
Conflicts
Han campaigns against the Northern Xiongnu · Hunnic conquest of the Goths · Hunnic invasion of 395
Battles & Events
Siege of Naissus · Treaty of Margus
Places
Aquileia · Balanjar · Cherson · Derbent · Margus · Naissus · Samandar · Viminacium · Volga
Peoples
Alans · Eurasian Nomads · Goths · History of the Turkic peoples · Hun (Tiele tribe) · Kutrigurs · Sabirs · The Great Empires of the Steppe · Turkic Tribes in Europe · Vandals
Institutions and Titles
Bone and Horn Working · Hunnic Cauldrons · Wagons of the Steppe Peoples
Religions
Göktürk Face-Cutting · Riding Round the Dead · Shamanism · Strava · Tengri · Turkic Mythology
Languages
The Turkic languages
Foods
Kamos · Kumys · Millet · Steppe Diet
Customs & Pastimes
Funeral Games of the Caucasian Huns · Wrestling
Sources
Ammianus Marcellinus · Issyk inscription · Jordanes · Sogdian Ancient Letters
Controversies
The Huns and the Xiongnu · The Turkic ethnogenesis debate

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Гундар.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/huns/

Last revised: 8 November 2026