630’da İlig Kağan’ın düşüşünün ardından bir ferman, sınırın nasıl güvenceye alınacağını Tang divanına sordu.[1] İlig’in halkından bir kısmı Xueyantuo’ya ya da Batı Bölgeleri’ne kaçmıştı. Çok büyük bir kısmı ise Tang’a teslim olmuştu.[1] Divan, bu insanların nerede yaşayacağına ve nasıl yönetileceğine karar vermek zorundaydı.[1] İmparator Taizong, Sekreterlik müdürü Wen Yanbo’nun planını benimsedi. Wen Yanbo, Göktürk boylarını Çin için bir kalkan olarak sınırın güneyinde bütün halinde tutacaktı.[1][2] En sert karşıtı İmparatorluk Kütüphanesi müdürü Wei Zheng’di. Wei Zheng, Göktürkleri Sarı Nehir’in kuzeyine geri gönderecekti.[1] Tartışma, Tang’ın teslim olan doğu Göktürklerini ilk başta nasıl yöneteceğini belirledi.

Soru

Tongdian, teslim olan Göktürklerin çoğunun o sırada Shuofang bölgesinde olduğunu söyler. On bine yakın hane başkente taşınmıştı.[3] Wei Zheng, teslim olanların sayısını yüz bine yakın olarak verdi.[1][4] Xin Tang Shu yüz binden fazla der. Zizhi tongjian ise yüz bin kişi der.[5]

Çoğunluk

Memurların çoğu Göktürklerin dağıtılmasını istiyordu.[1][6] Onlara göre Göktürkler uzun zamandır güçlerine güvenip Çin’i rahatsız etmişti. Şimdi Gök onları yok etmişti. Göktürkler ihtiyaçtan gelmişti, doğruluk sevgisinden değil.[1] Boyları parçalanmalı ve esir olarak Sarı Nehir’in güneyindeki Yan ve Yu eyaletlerine yerleştirilmeliydi. Vilayetlere ve ilçelere dağıtılmalıydılar.[1][6] Toprağı sürmeyi ve dokumayı öğrenen bir milyon yabancı Çin tebaası olacaktı.[1] Çin hane kazanacaktı. Sınırın ötesindeki toprak ise sonsuza dek boş kalacaktı.[1] Tongdian, Yan ile Yu yerine Yan ile Xu’yu sayar.[3]

Wen Yanbo ile Wei Zheng

Wen Yanbo, Han’dan bir emsalle karşılık verdi.[1][7] Jianwu yıllarında Han, teslim olan Asya Hunlarını Wuyuan’da sınırın güneyine yerleştirmişti.[1][8] Göktürklere de aynı şekilde davranılmalıydı. Boyları bir kalkan olarak bütün tutulmalı, âdetleri kendilerine bırakılmalıydı.[1] Bu, boş toprağı doldururdu ve Tang’ın hiçbir kuşku beslemediğini gösterirdi. Onları Yan ve Yu’ya göndermek ise doğalarına aykırı düşerdi.[1] Wen Yanbo, 625 seferinden sonra kendisi de bir Göktürk esiri olmuştu.[9]

Wei Zheng ona karşı konuştu.[1][8] Göktürkler hiç bu kadar tümüyle kırılmamıştı, dedi. Gök onları kesip atmıştı.[1] Nesiller boyunca Çin’e akın etmişlerdi ve halk onlardan nefret ediyordu. İmparator onları yok etmeyecekse, kendi topraklarına, nehrin kuzeyine geri göndermeliydi.[1] İnsan yüzlü ve canavar yüreklilerdi, Çinlilerden değillerdi. Güçlüyken akın eder, zayıfken boyun eğerlerdi. İyilik onlar için hiçbir şey ifade etmezdi.[1] Qin ile Han, nehrin güneyindeki toprağı onlardan alıp idari bölgelere (komutanlıklara) çevirmişti.[1] Şimdi yüz bine yakın kişi içeri girmişti. Birkaç yıl içinde başkentin yakınında, yüreğe oturmuş bir hastalık gibi, kat kat çoğalacaklardı.[1]

Wen Yanbo, Göğün Oğlu’nun, örten Gök ve taşıyan Yer gibi, ona gelen her şeyi beslemesi gerektiğini söyleyerek karşılık verdi.[1] Boyun eğmeye gelmiş kırık bir halkı geri çevirmek, dört yöndeki bütün halkların yolunu kapatmak olurdu.[1] Onları nehrin güneyine yerleştirmek ölüye can, yitiğe yurt vermekti. İyiliği unutmayacaklar ve asla isyan etmeyeceklerdi.[1]

Wei Zheng, Jin hanedanının örneğine başvurdu.[1] Yabancı boylar, Wei döneminden beri başkentin yakınındaki idari bölgelere yerleştirilmişti.[1] Jin, Wu’yu fethettikten sonra Guo Qin ile Jiang Tong, İmparator Wu’yu onları sınırın ötesine sürmeye çağırdı. İmparator dinlemedi ve birkaç yıl sonra yabancı boylar Luoyang’ı yıktı.[1] Wen Yanbo’yu izlemek, dedi Wei Zheng, bir canavar beslemek ve tehlikeyi kendine saklamaktı.[1] Xin Tang Shu ona bir kaplan dedirtir.[10]

Son sözü Wen Yanbo söyledi.[1] Bilgenin yolu her yere ulaşır, dedi. Öğretide insan sınıfları yoktur.[1] Tang, Göktürklerin kalıntısını kabul edecek, onlara ayinleri ve yasayı öğretecekti. Birkaç yıl içinde hepsi çiftçi olurdu.[1] Reisleri saray muhafızlığında görev alabilirdi.[1] Guangwu imparatoru, Güney Şanyu’yu Han’ın siperi olarak iç idari bölgelere yerleştirmişti ve o çağın sonuna dek isyan olmamıştı.[1]

Öteki sesler

Zizhi tongjian ile Xin Tang Shu başka konuşmacıları da kaydeder.[11] Sekreterlik müdür yardımcısı Yan Shigu, Göktürklerin ve Tiele’nin hiçbir önceki hanedanın tebaası olmadığına dikkat çekti.[12][6] Hepsinin nehrin kuzeyine yerleştirilmesini, kendi reisleri altında bölünmesini ve her reisin kendi boyuna önderlik etmesini istedi.[12] Ayinler Kurulu başkan yardımcısı Li Baiyao, Göktürklerin ancak adı itibarıyla tek bir devlet olduğunu söyledi. Devlet, her biri kendi reisine sahip boylardan oluşuyordu.[12][13] Her reis kendi boyuna hükmetmeli, hiçbiri bir ötekine tabi olmamalıydı. Aşinalar bile, kalacaklarsa, yalnızca kendi klanlarına hükmetmeliydi.[12] Bölünmüş bir devlet zayıftı ve tutması kolaydı. Dingxiang’daki bir koruyuculuk bölgesi onları gözetebilirdi.[12] Xin Tang Shu bu ikisine Du Chuke’yi ekler ve planlarına uzaktan, uzun bir dizginle denetleme yolu der.[10]

Xiazhou genel valisi Dou Jing, bozkır halklarının ne cezayla yıldırılabileceğini ne de iyilikle eğitilebileceğini savundu. Yurtlarını unutmayacaklardı.[12][7] Reislerine kral ve lord unvanları ile imparatorluk hanedanından eşler verilmesini öğütledi. Ayrıca zayıf kalsınlar diye topraklarının ve boylarının bölünmesini öğütledi.[12]

Tongdian, tartışmanın yanına Liangzhou genel valisi Li Daliang’ın bir takririni koyar.[3] Takrire göre içeri gelen reislerin hepsi general rütbesi taşıyordu. Beşinci rütbe ve üstünde olanlar yüzden fazlaydı, bu da divanın neredeyse yarısı ediyordu. Yalnızca Zhejie gelmemişti ve onları çağırmak için bir ferman gönderildi.[3] Li Daliang bu çabayı boşuna buldu.[3] Yeni teslim olan her adam beş top ipek ve bir cübbe aldı. Reisler ise yüksek makam ve zengin maaş aldı.[3] Çin’in vergileri, diye yazdı, sayıları yalnızca artan eski bir düşmanı besliyordu.[3]

Karar

Wen Yanbo hatipti ve emsal üstüne emsal sıraladı. İmparator onun planını benimsedi.[1][14] Shuofang bölgesinde, Youzhou’dan Lingzhou’ya kadar, dört genel valilik kuruldu: Shun, You, Hua ve Chang.[1][15] İlig’in kendi toprağı, solda Dingxiang komutanlığı, sağda Yunzhong komutanlığı altında altı vilayete bölündü.[1] Zizhi tongjian, dört genel valiliğin Töles’in hükmettiği topraktan kurulduğunu söyler.[12] Töles’in kendisi Shunzhou genel valisi oldu ve halkına önderlik etmesi için gönderildi.[5] Sonuna kadar İlig’in yanında kalan Aşina Simo, İlig’in eski boyları üzerine atandı.[16]

İçeri gelen reisler general ve saray görevlisi yapıldı.[1] Jiu Tang Shu beşinci rütbe ve üstünde yüzden fazla kişi ile Chang’an’a taşınan birkaç bin hane sayar.[1] Zizhi tongjian aynı yüzü, divanın neredeyse yarısını ve on bine yakın haneyi sayar.[12] Xin Tang Shu, general ve saray görevlisi yapılan beş yüz reis, divana katılan yüze yakın kişi ve Chang’an’a kaydedilen birkaç bin hane sayar.[10]

Bir modern anlatım, bu yerleşimi realpolitik diye niteler.[17] Taizong kendini boyları İlig’in zulmünden kurtaran biri olarak sundu. Anlatıma göre gerçekte bütün Göktürk boylarını birbirinden ayırdı ve merkezî otoritelerini elinden aldı.[17] Aynı anlatıma göre Taizong, Aşinaların büyük bölümünü kuzeybatı Çin’e, Sarı Nehir’in ve surların güneyine yeniden yerleştirdi.[18] Başka bir yerde anlatım, kuzey Çin’e zorla yeniden yerleştirilen binlerce Aşina’dan söz eder. Öbür Türk halkları ise Çin koruyuculuk bölgelerine girmiştir.[19]

Geri dönüş

Yerleşim dokuz yıl dayandı. 639’da Töles’in kardeşi Jieshe Shuai, kırktan fazla adamla Taizong’un gezici sarayına saldırdı.[1] Jiu Tang Shu’ya göre imparator o günden sonra bu düzenden kaygı duymaya başladı. Birçok takrir, Göktürkleri Çin’in içinde tutmanın akılsızlık olduğunu savundu.[20] Göktürkler nehrin kuzeyine taşındı ve Aşina Simo kağanları yapıldı.[1] Tang böylece Wei Zheng’in öğütlediğini kısmen, dokuz yıl geç yaptı. Ara dönem ve gevşek dizgin vilayetleri 630 kararından doğdu.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ Taşağıl 1999, p. 20–24
  3. ^ a b c d e f g Tongdian, juan 197
  4. ^ Taşağıl 1999, p. 20, 23
  5. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  6. ^ a b c Taşağıl 1999, p. 21
  7. ^ a b Taşağıl 1999, p. 22
  8. ^ a b Taşağıl 1999, p. 22–23
  9. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 191
  10. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  11. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  12. ^ a b c d e f g h i Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  13. ^ Taşağıl 1999, p. 21–22
  14. ^ Taşağıl 1999, p. 23–24
  15. ^ Taşağıl 1999, p. 24
  16. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  17. ^ a b Yavuz 2025, p. 379
  18. ^ Yavuz 2025, p. 380
  19. ^ Yavuz 2025, p. 386
  20. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 197

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. II (1999)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler6

Savaşlar
Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630
Muharebeler ve olaylar
The Göktürk Campaign of 625
Yerler
Lingzhou · Shanyu Protectorate · Youzhou · Yunzhong

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Court Debate of 630.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/events/court-debate-of-630/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026