Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Koʻk turklarning Ipak yoʻli boʻylab kengayishi xoqonlikning gʻarbiy qanotining 553 dan 629 gacha Oltoydan Amudaryo, Kaspiy va Kavkazgacha olgʻa siljishi edi. Asoschi Buminning ukasi Istami uni 553-yil bahorida boshladi.[1] Bir oʻn yillik ichida u Fors bilan birga Hayotillar davlatini yoʻq qildi.[2] Sogʻdiyonaning sogʻdlari, bir paytlar hayotillarning fuqarolari, koʻk turklarning fuqarolariga aylandi. Ularning savdogarlari xoqonlikning xom ipagini gʻarbda sotish uchun yoʻlga chiqdi.[3] Xuddi shu gʻalaba koʻk turklarni Amudaryo boʻyida Sosoniylar Eronining qoʻshnisi qildi.[4] Ipak savdosi ustidagi janjal keyin sheriklarni dushmanga aylantirdi.[5]

Sogʻd Maniax keyingi elchilikni Fors atrofidan Konstantinopolga boshladi.[5] 570-yilga kelib koʻk turk elchilari Yustin IIni Forsga bir tomondan hujum qilishga undadi, ular esa uni boshqa tomondan.[6] Mojaro Istamidan uzoqroq davom etdi. Uning oʻgʻli Tardush hukmronligida koʻk turk qoʻshini 588-yilda Amudaryodan oʻtdi va Bahram Chobin tomonidan magʻlub etildi.[7] Bir avloddan keyin Istamining evarasi Tong Yabgʻu Vizantiya imperatori Irakliyga qoʻshildi va Forsga Kavkaz orqali zarba berdi.[8]

Istamining gʻarbiy qoʻmondonligi

Bumin 552-yilda vafot etdi. Davlat boʻlindi.[9] Xoqonlikning gʻarbi, Jungʻoriya, Balxash koʻli va Issiqkoʻl yurtlari bilan, Istamiga tushdi.[9] U uni davlatning ikkinchi unvoni yabgʻu sifatida egalladi.[10] Yabgʻuning oʻz qoʻshinlari bor edi va oʻz tashqi siyosatini yurita olardi. U sharqdagi xonga rasman boʻysunuvchi boʻlib qoldi.[10]

553-yil yoziga kelib Istami Yettisuvga, hozirgi janubi-sharqiy Qozogʻistonning Jetisuga, yetgan edi.[1] Uning qoʻshini uchun yuz ming jangchi raqami uzoq vaqtdan beri takrorlanadi. Bir baholash uni boʻrttirma deb hisoblaydi va kuchni oʻttiz bilan ellik ming oraligʻiga qoʻyadi.[11] Xuddi shu hisobga koʻra uning qoʻshini Balxash koʻliga faqat 555-yilda yetdi.[12] Shu ikki yilda u gʻarbiy dashtning har bir qabilasini va har bir kichik davlatini, kuch kerak boʻlgan joyda kuch bilan, koʻk turklar hukmronligi ostiga oldi.[12]

Jungʻoriya va Tarim havzasi

Taxminan shu paytda koʻk turklar Tarim havzasi voha shaharlarini oldi.[13] Ular oʻzlarini avvalgi xoʻjayinlari boʻlgan jujanlarning vorislari deb hisobladi. Shuning uchun jujanlar bir paytlar boshqargan har bir yerga huquqli deb oʻylashdi.[13] Ularning yoʻli Oltoyning janubidagi Telening qadimiy yurti Jungʻoriyadan Jungʻor darvozasi orqali oʻtardi. Bu yoʻlak Jungʻor Olatovi bilan Tarbagʻatoy oʻrtasida taxminan sakson kilometr kenglikda.[14]

Istamining gʻarbi bilan Issik va keyin Mukanning sharqi oʻrtasidagi chegara Oltoydan Jungʻoriya orqali shu darvozagacha borardi.[15] Koʻk turklar Kucha va havzaning boshqa shahar-davlatlarini nazorat ostiga oldi. Ular ichki ishlarni oʻz hukmdorlariga qoldirdi.[16] Tarim va Yettisuv qoʻlda boʻlgach, xoqonlik Sirdaryo boʻyida hayotillar bilan chegaradosh boʻldi.[17]

Xitoy tarixnomalaridagi zabt

«Zhou shu»ning aytishicha, Buminning oʻgʻli va sharqdagi xon Mukan gʻarbda hayotillarni majaqladi. U kidanlarni sharqqa haydadi va shimolda Qigularni qoʻshib oldi.[18] Matn uning davlati Liao dengizidan gʻarbiy dengizgacha oʻn ming li yetganini qoʻshadi.[18] «Sui shu» hayotillar ustidan gʻalabani Mukan nomi bilan takrorlaydi.[19] Ikkala tarix ham Istamini nomlamaydi.[18] Bir oʻqish sukutni tushuntiradi. Mukan oliy xon edi va uning hukmronligining har bir muvaffaqiyati unga tegishli deb hisoblangan, uni shaxsan qozongan boʻlsa ham, boʻlmasa ham.[20]

«Jiu Tang shu» gʻarbiy asoschini keyingi bir gʻarbiy shahzodaning shajarasida nomlaydi.[21] Parchaga koʻra Istami chanyuga ergashdi. U oʻnta buyuk boshliq va yuz ming askarni boshqardi va gʻarbiy oʻlkalarning Hu shohliklarini tinchitish uchun bordi. U oʻzini xon qildi va xalqini oʻn urugʻ qabilalari deb atadi.[21] Zamonaviy bayonlar parchadagi chanyuni Bumin deb hisoblaydi. Ular parchani sharq va gʻarbga boʻlinish ikki aka-uka davridan beri amalda mavjud boʻlganini koʻrsatadi, deb oʻqiydi.[22] «Xin Tang shu» Istamining oʻgʻli Tardush xon sharqiy koʻk turklardan alohida Wusunlarning qadimiy yurtini ushlagan birinchi kishi boʻlganini qoʻshadi.[23]

Xusrav I bilan ittifoq

Hayotillar Sogʻdiyonani garnizonlar orqali boshqardi. Ularning eng katta garnizoni Buxoroda turardi.[24] Bir bayon Buxoro yozuvlariga tayanadi. U yetti sogʻd shohi shaharda uchrashib, Istamiga hayotillarni yurtlaridan haydab chiqarishni soʻrab yuborganini aytadi.[25]

Forsning Xusrav Ining hayotillar bilan oʻz hisob-kitobi bor edi. Ular uning bobosi Peroʻzni oʻldirgan edi.[26] Tabari Xusrav hayotillarga qarshi yurishdan oldin xoqon bilan nikoh orqali ittifoq tuzganini aytadi. U xoqonga rejasini bildirdi va uni ham ularga qarshi yurishga chaqirdi.[26] Xusrav keyin ularning shohini oʻldirdi va butun xonadonini yoʻq qildi. U Balxdan nariga bordi va qoʻshinlarini Fargʻonada joylashtirdi.[26] Bir oʻqish Xusrav daryoning narigi tomonidagi yurtni hech qachon egallaganiga shubha qiladi. Bu oʻqishga koʻra, Istami shimoldan hujum qilganda u taxminan Balx va Toxaristongacha yetgan boʻlsa kerak.[27]

Tabari nikohdan tugʻilgan bolani ham nomlaydi. Xusrav oʻzining vorisi qilib, onasi xoqon va xotunning qizi boʻlgan Hormizdni tanladi.[28] Arman yozuvchisi malikaning ismini Kaien deb beradi shekilli.[29] Nikoh qachon tuzilgani bahsli. Bir qayta qurish ittifoq va toʻyni 554-yilga, urushdan oldinga, qoʻyadi. U toʻy gʻalabadan keyin boʻlgan ikkinchi variantni qayd etadi.[30] Uchinchi bayon nikohni urushni tugatgan shartnomaga qoʻyadi. U kelinni Kayan deb nomlaydi va Hormizd IV ni ehtimol uning oʻgʻli qiladi.[31]

Hayotillarning qulashi

Tabarining hayotil urushi bayoni gʻalabani xoqonga beradi.[32] Xoqon koʻk turklarning eng jasur va eng qudratlisi edi va eng koʻp qoʻshini bor edi. U hayotillar shohi Warzni qoʻshinining katta qismi bilan birga oʻldirdi.[32] U ularning boyligi va yerini, Xusrav qoʻliga tushgan qismlardan tashqari, oldi.[32] Tabari uni Sinjibu deb ataydi, Menandr esa Silziboulos yoki Dizaboulos. Ismlar bir deb, odam esa Istami deb hisoblanadi.[33] Menandr Istamining shu yillardagi lofini saqlaydi.[34] U avarlar na qush, na baliq ekanini aytdi. Hayotillarga qarshi urushi tugagach, ularga ham hujum qiladi.[34]

Koʻk turklar Sogʻdiyonaga 557 yoki 560-yilda kirdi.[35] Bir qayta qurishda yakuniy jang Buxoro jangi edi, u yerda Istami qoʻshinlari hayotil hukmdori Ghadfar garnizonini magʻlub etdi.[36] Janglar, aytilishicha, yetti kecha-kunduz davom etdi. Sakkizinchi kuni koʻk turklar yorib oʻtdi.[36] Hayotil qoʻmondoni Faganish janubga, Baqtriyaga qochdi. Ghadfar forslarga panoh topdi.[36] Hech qanday manbani keltirmaydigan eskiroq bayon koʻk turk gʻalabasini oʻrniga Nasafga qoʻyadi.[37]

Fors qoʻshini keyin Amudaryoda Xusravning oʻzi boshchiligida paydo boʻldi. Jang boʻlmadi.[38] Istami va Xusrav urushni oʻzaro yashirin rejalashtirgan edi.[38] Koʻk turklar shimoli-sharqdan, forslar janubi-gʻarbdan hujum qilgan edi.[2] Ikki shoh qayerda va qanday kelishgani qayd etilmagan.[38]

Hayotillar qulashining sanasi

Qulash yili bahsli. Bir hisob uni taxminan 560-yilga qoʻyadi, Buxoro jangi uning oxiri sifatida.[2] Ikkinchisi hayotil davlatining yoʻq qilinishini 557-yilga qoʻyadi.[39] Uchinchisi uni 563 bilan 567 oraligʻiga qoʻyadi.[40] Bu uchinchi hisob Menandrning ikki parchasiga tayanadi. Birida Istami hayotil urushi tugagach avarlarga hujum qilishni vaʼda qiladi. Ikkinchisida 568-yilgi elchilar hayotillar butunlay boʻysundirilganini xabar qiladi.[40] Birinchi parcha yil bermaydi.[34] U ajratilgan maksimalar orasida saqlanib qolgan va uning 562-yil voqealaridan keyingi oʻrni nashr etuvchining tartibidir. Boshqa hisoblar 557, 558, 563 va 565-yillarni beradi.[41] Yana bir bayon fors imkoniyatini xuddi shu yillarga, 563 dan 567 gacha, bogʻlaydi. Xusrav I hayotillar imperiyasini yoʻq qilishni xohlagan va dushmanlari kengayayotgan koʻk turk davlati bilan urushda ekanida imkoniyat topgan. Bu bayonga koʻra 567-yildan keyin hayotillarning Amudaryo shimolidagi yerlari koʻk turklar nazoratiga oʻtdi va Xusrav janubni katta jangsiz oldi.[42] Xitoy yilnomalari hayotil elchiligini oxirgi marta 558-yilda qayd etadi va Fors hayotillarga kamida 545-yilgacha xiroj toʻladi.[42]

Menandr fors daʼvosini ham qayd etadi.[43] 562-yilgi sulh muzokaralarida fors elchisi Xusrav hayotillar kuchini agʻdarganini maqtandi.[43] 568-yilga kelib Konstantinopoldagi koʻk turk elchilari Yustin II ga hayotillarni xirojga boʻysundirganini ayta oldi.[44] Hayotillarning butun kuchini olganmisiz, deb soʻralganda, ular javob berdi: butunlay.[44]

Amudaryodagi boʻlinish

Gʻoliblar hayotil yerlarini boʻlishdi.[45] Amudaryoning shimoli va sharqi hamma narsa koʻk turklarga, gʻarbi hamma narsa Forsga tegdi, Buxoro ularning oʻrtasida.[45] Koʻk turk xoqonligi birinchi marta Sosoniylar Eroni bilan toʻgʻridan-toʻgʻri chegaradosh boʻldi.[4] Buxoroning janubi-sharqidagi kichik tuman na bir, na boshqa tomonga tegdi va keyinchalik ishqalanish nuqtasi boʻldi.[4] Daryoning shimolidagi Temir darvoza dovoni ikki imperiya oʻrtasidagi chegarani belgilab turdi.[37]

Fors va arab tarixchilari Forsga kattaroq ulushni beradi.[46] Dinavariy variantida Xusrav Toxariston, Zobulistan, Kobulistan va Chagʻoniyonni oldi. Istami Chach, Fargʻona, Samarqand, Kesh va Nasafni Buxorogacha oldi.[27] Dinavariy Xusravning oʻgʻli Hormizd keyinchalik xoqonni hammasidan haydab chiqarganini qoʻshadi.[27] Bir oʻqish bu qoʻshimchani rad etadi, chunki Menandrda sogʻdlar hayotillar qulagandan keyin koʻk turklarga boʻysungan.[27] Ikkinchi qayta qurish boʻlinish shartnomasini 566 yoki 571-yilga sanalaydi.[47] U Xusravga Amudaryoning janubidagi barcha sobiq hayotil yerlarini, koʻk turklarga esa Sogʻd, Shosh, Fargʻona va sharqiy Turkistonni beradi.[47]

Chegara darhol hal qilinmadi. Istami hayotil qoldigʻini taʼqib qilmadi. U unga shartnoma taklif qildi. Hayotil zodagonlari Baqtriyada shoh qilib tojlagan Faganish Istamining vassaliga aylandi.[48] Hayotil jangchilari Istami qoʻshiniga olindi va kichik shohona unvonlarini saqlab qoldi.[48] Bir bayonga koʻra 560-yilda koʻk turk kuchi Fors ichida, Kaspiy boʻyidagi Gurganda paydo boʻldi.[49] Xusrav u yerga yurib, Istami bilan shaxsan uchrashdi. Istami urush istamasligini eʼlon qildi.[49] Oʻsha uchrashuvda Istami Faganishni Forsga topshirdi. Hayotillarning bir qismi shunda Sosoniylarning mijoziga aylandi.[49] Evaziga ikki hukmdor chegarani Orol dengizidan boshlab Amudaryo boʻylab belgiladi. Ular Istamining qizi bilan Xusravning nikohi bilan tasdiqlangan hujum qilmaslik shartnomasini tuzdi.[50]

Koʻk turklar hukmronligi ostidagi Sogʻdiyona

Sogʻdiyonaning yagona shohi yoʻq edi.[4] Har bir shaharning oʻz shohi yoki malikasi bor edi.[4] Koʻk turklar yurtning yangi xoʻjayinlariga aylandi. Ular uning barcha shaharlarini, Buxoro va Samarqandni ham, oʻz himoyasiga oldi.[4] Ashina zodagonlari Buxoroda joylashdi va u yerda koʻk turk garnizoni qoldi. Qoʻshinning koʻp qismi dashtga qaytdi.[51] Keyingi yillarda koʻp koʻk turklar Ipak yoʻli boʻyidagi shaharlarda, Toshkent va Samarqand ham, joylashdi. U yerda ular sogʻdlar bilan yaqin aloqada boʻldi.[52] Istami davrida oʻnlab yillik urushlarda shikastlangan kanallar taʼmirlandi. Toshkent vohasining kulollari va shisha ustalari hunarini yaxshiladi.[53]

Sogʻd shaharlari xoqonlik ostida katta mustaqillikni saqlab qoldi. Sogʻd tili uning rasmiy tillaridan biri boʻlib xizmat qildi.[54] Bir oʻqish 560-yilgi zabtdan keyin sogʻdlar va koʻk turklarning haqiqiy qorishuvi haqida gapiradi.[55] VII asr oxirida Panjakent shohlaridan biri koʻk turk edi.[55] Toshkent vohasi Chach boʻlinishning har bir variantida koʻk turklarga tushdi. U keyinchalik Tong Yabgʻu saroyi yonida turdi.

Sogʻdlar boshidanoq koʻk turk saroyida edi.[56] Gʻarbiy Wei Buminga 545-yilda yuborgan birinchi elchi Jiuquanlik sogʻd An Nuopantuo edi.[57] Sogʻdlar xoqonlikning tijorat manfaatlarini boshqardi. Ular xoqonlikni Konstantinopolga, koʻk turklar Xitoydan tortib olgan ipakning yakuniy bozoriga, undadi.[58]

Ipak Xitoydan kelgan.[18] «Zhou shu» nikoh ittifoqidan keyin Zhou saroyi koʻk turklarga har yili yuz ming bogʻ ipak berganini qayd etadi. Xuddi shu matnga koʻra, Qi shuni qilish uchun xazinasini boʻshatdi.[18] Imperiyaning sogʻdlari koʻk turk shahzodalariga bu ipakdan foydani ikki baravar oshirish yoʻlini, ortiqchasini gʻarbga olib borishni, taklif qildi.[59] Sogʻd savdo tarmogʻining butun gʻarbiy oʻsishi shu taklifdan chiqdi.[59]

Fors elchiliklari

Gʻarbiy bozorga birinchi yoʻl Fors orqali oʻtardi.[3] Menandr yozadiki, koʻk turklar kuchi katta boʻlganda, bir paytlar hayotillarning, endi esa koʻk turklarning fuqarolari boʻlgan sogʻdlar oʻz shohidan forslarga elchilik yuborishni soʻradi.[3] Ular mediyaliklarga xom ipak sotmoqchi edi.[3] Istami rozi boʻldi va Maniax boshchiligida sogʻd elchilarini yubordi.[60] Bir bayon Ktesifonga elchiliklarni 568-yilga sanalaydi.[53] U sogʻd savdogarlar gildiyalari boshliqlari Istamidan Xusravdan Fors orqali savdo qilish huquqini izlashga ruxsat soʻraganini aytadi. Istami istamaygina rozi boʻladi.[61]

Menandr aytadiki, Xusrav savdoni istamadi, chunki bu koʻk turklarga fors hududiga erkin kirish berar edi.[60] U elchilarni kundan-kunga kechiktirdi va keyin maslahatlashdi. Uning maslahatchisi Katulph, oʻz xalqini koʻk turklarga xiyonat qilib, keyin forslar tomoniga oʻtgan hayotil edi.[60] Katulph shohga ipakni narxida sotib olib, elchilar koʻz oldida yoqishni maslahat berdi. Shoh shunda ularga zulm qilgandek koʻrinmaydi va koʻk turklardan ipak istamayotgani ravshan boʻladi.[60] Ipak yoqildi va elchilar norozi holda uyga qaytdi.[60] Bir bayonda mollar ochiq koʻchada yoqildi, shunda Xusrav fors manfaati bilan harakat qilganini koʻrsata olardi.[62]

Ikkinchi elchilik keldi, bu safar koʻk turklardan.[60] Xusrav, uning amaldorlari va Katulph koʻk turklar bilan doʻstlikni butunlay fors manfaatiga zid deb hisobladi, «chunki skif irqi ishonchsiz».[63] U elchilarni zaharlatdi. Menandrda ularning uch-toʻrttasidan tashqari hammasi ovqatiga aralashtirilgan zahardan oʻldi. Forslar shimollik kishilar Fors quruq issigʻiga chidamaydi, deb tarqatdi.[5] Bir bayonda elchilikning bir qismi kechki ovqatda zaharlandi va faqat bir necha koʻk turk omon qoldi.[64] Menandr aqlli va topqir deb ataydigan Istami elchilari oʻldirilganini tushundi.[5] «Shundan forslar bilan koʻk turklarning dushmanligi boshlandi», deb yozadi Menandr.[5]

Bir oʻqish gulxanni blokadadan koʻra chegara siyosati deb hisoblaydi. Sosoniylarning oʻz savdogarlar sinfi bor edi va xorijiy savdogarlarni chegara bozorlarida ushlab turardi.[65] Umumiy gʻalabadan keyin fors saroyi koʻk turklarni har qanday yoʻl bilan jilovlashga qaror qildi.[66] Birinchi qadam koʻk turklar kengayishining eng ramziy mevasi, ipakdan foydalanishdan mugʻrur voz kechish edi. Uni musodara qilish oʻrniga yoqish koʻk turklarga urush uchun bahona bermadi.[66]

Maniax keyin Istamiga boshqa har qanday xalqdan koʻproq ipak ishlatadigan rimliklarga yaqinlashishni maslahat berdi. U oʻzi ularga borishni taklif qildi.[5] U Kavkazdan oʻtdi va Konstantinopolga Yustin II ning toʻrtinchi yili boshida yetdi.[3] Bir hisob uning kelishini 568-yil yoziga qoʻyadi.[67] U yerda koʻk turk elchilari tinchlik va harbiy ittifoq soʻradi. Ular Rimning dunyoning oʻz qismidagi har bir dushmaniga qarshi urush qilishni taklif qildi.[68]

Xusravning mustahkamlashlari va Istami Sulda

Xusrav shimoliy chegarasini mustahkamladi. Tabari Sul hududida Gurgandan qazib olingan tosh bilan shaharlar, qalʼalar va devorlar koʻtargani, shunda aholi kutilmagan hujumdan panoh topishi mumkinligini xabar qiladi.[69] U Sul darvozasini va shimoldan dushman yurishi kerak boʻlgan yoʻllar va dovonlarni mustahkamladi.[70] Sul, bir oʻqishda, Gurgandagi, Kaspiyning janubi-sharqidagi joy edi.[71] Xuddi shu oʻqish Tabari Gurgan devorlarini Kavkaz devorlari bilan aralashtirishini aytadi. U shuningdek xoqonning maqsadi Gurgan devorlari himoya qilgan Xuroson qismi edi, deb hisoblaydi.[33]

Tabari keyin Istamini darvoza oldiga olib keladi.[32] Xoqon abxazlarni, bangarlarni va balangarlarni oʻz tomoniga oʻtkazdi. Ular unga fors shohlari ularni doim toʻlovlar bilan sotib olgani aytdi.[32] U yuz oʻn ming jangchi bilan yoʻlga chiqdi va Sulga yaqinlashdi.[72] U oʻziga pul va uch xalq uchun eski toʻlovlarni talab qildi. Rad etilsa, yurtni bosib olish bilan tahdid qildi.[72] Xusrav rad etdi.[70] Sul darvozasi mustahkamlangan edi va besh ming kishi Armaniston chegarasini ushlab turardi.[70] Istami mustahkamlashlar qanchalik kuchli ekanini eshitgach, xalqi bilan uyiga qaytdi.[70]

Tabari talabga yil bermaydi. Bir oʻqish koʻk turklar va forslar faqat hayotillar davlati qulagandan keyin toʻqnash kelishi mumkin edi, deb hisoblaydi. U xoqonning Forsga qarshi 569 yoki 570-yildagi jasoratli yurishini qayd etadi.[33]

Istamining Forsga yurishi, 569

Yustin II Kilikiyalik va shu paytda sharqiy shaharlar generali Zemarxosni Maniax bilan qaytarib yubordi.[68] Elchilik Konstantinopoldan avgust boshida, Yustin hukmronligining toʻrtinchi yili oxirida, yoʻlga chiqdi.[68] Yustinning 565-yil noyabridagi taxtga chiqishidan hisoblasak, bu 569-yil avgusti. Eskiroq hisob joʻnashni 568-yil avgustiga qoʻyadi.[73] Istami elchilikni Ektag deb ataladigan togʻda, chodirda, ikki gʻildirakli oltin kursida oʻtirgan holda qabul qildi.[74]

Zemarxos hali saroyda ekan, Istami uni forslarga qarshi yurishiga olib ketishga qaror qildi.[75] Zemarxos yigirma xizmatkor va hamrohi bilan unga ergashishi kerak edi. Boshqa rimliklar Kholiatai yurtida kutish uchun yuborildi.[75] Yurishda ular Talas deb ataladigan joyda qarorgoh qurdi. Istami bilan u yerda fors elchisi uchrashdi.[76] Istami ikkala elchini ziyofatga taklif qildi va rimliklarga kattaroq hurmat joyini berdi.[77] U forslardan koʻrgan zulmlaridan uzoq shikoyat qildi va shu sababli urushga ketayotganini aytdi.[77] Fors elchisi dasturxon boshidagi sukut odatini buzdi. U shunchalik qizgʻin javob berdiki, hozir boʻlganlar uning gʻazabiga hayron qoldi.[77] Keyin ular ajraldi. Istami forslarga qarshi yurishni tayyorladi.[77]

Bir oʻqish yurishni kichikroq talonchilik bosqini deb hisoblaydi. U elchining shiddatli gaplari Istamining hujum qilish qarorini mustahkamladi, deb aytadi.[78] U Istamining Forsga yurishini 569-yilga sanalaydi.[79] Menandr yurish qanday kechganini aytmaydi. U Zemarxosni vafot etgan Maniax oʻrniga yangi koʻk turk elchisi Tagma Tarxon bilan uyiga yuboradi.[77]

Keyingi xabar Rim tomonidan, 570-yil ostida keladi.[80] Menandr Rim bilan Fors oʻrtasidagi urushning koʻp sabablari orasida koʻk turklar Yustinni eng koʻp qoʻzgʻagani aytadi.[6] Ular Mediyaga bostirib kirib, yurtni vayron qilgan edi. Ular Yustinni forslarga qarshi ular bilan urushga tortish uchun elchilik yubordi.[6] Rimliklar bir tomondan, koʻk turklar boshqa tomondan hujum qilganda, deb dalil keltirdi elchilar, fors davlati oʻrtada yoʻq qilinadi.[6] Bu umidlar Yustinni ruhlantirdi. U fors kuchini osongina agʻdarishini oʻyladi va koʻk turklar bilan doʻstlikni mustahkam saqlash uchun qoʻlidan kelgan hamma narsani qildi.[6]

Forsga qarshi Vizantiya bilan ittifoq

Keyingi Rim–fors urushi yigirma yil, 571 dan 590 gacha, davom etdi.[81] Bir oʻqish koʻk turk fitnalarini uning asosiy sababi deb hisoblaydi.[81] Ikkinchi oʻqish rimliklar koʻk turklarni tinimsiz qoʻzgʻagan, deb hisoblaydi va buni yigirma yillik urush sabablari orasida sanaydi.[33] Yustin II bilan ittifoq birinchi kundan Forsga qaratilgan edi. Koʻk turk–vizantiya ittifoqi davom etgan ekan, shu yoʻnalishni saqladi.

576-yilda Rim elchisi Valentinos Istamining oʻgʻli Turxantosga shartnomani yangilash uchun keldi.[82] U unga shartlarni eslatdi: Zemarxos birinchi marta kelganda ota rimliklarning doʻsti uning doʻsti, ularning dushmani uning dushmani boʻladi, deb eʼlon qilgan edi.[83] Rimliklar oʻshanda forslar bilan urushda boʻlgani uchun Valentinos Turxantosni forslarga ham toʻgʻri paytda hujum qilishga undadi.[83] Ota, dedi Valentinos, oʻz xohishi bilan forslarning emas, rimliklarning doʻsti boʻlishni tanlagan edi.[84]

Valentinos Turxantosni endigina vafot etgan otasi uchun motamda topdi. Rim elchilari koʻk turk motami talab qilganidek, yuzlarini xanjarlari bilan tilishi kerak edi.[85] Turxantos Rimni aldovda va oʻzining qochoq qullari avarlar bilan shartnomada ayblab chiqdi.[86] Elchilik koʻk turklarning Qrimdagi Bosporosga hujumi bilan tugadi. Shu bilan gʻarbiy janjal koʻk turklarning Yevropaga kengayishi va Yevropadagi turkiy qabilalarga oʻtdi.[87]

Birinchi buyuk Koʻk turk–fors urushi, 588–589

Istamining oʻgʻli Tardush otasi vafotidan keyin gʻarbni oʻz zimmasiga oldi.[88] Suy imperatorining 580-yillar boshidagi farmoni Tardush Jiuquanga hujum qilganidan keyin Xoʻtan, Fors va hayotillarning uch davlati bir vaqtda ajralib chiqqanini aytadi.[19] Bir oʻqish farmondan Tardush ularni avval boʻysundirib turgan degan xulosa chiqaradi.[89]

588-yilda mojaro Amudaryoda ochiq urushga aylandi.[90] Tabari bosqinni Hormizd IV ning on birinchi yiliga sanalaydi. Koʻk turklarning oliy shohi Šāba unga qarshi uch yuz ming kishi bilan yurib, Badgʻis va Hirotga yetdi.[91] Shu bilan birga, Tabari bayonida Rim imperatori Suriya sahrosiga kirdi. Xazarlar shohi Derbentga keldi.[92] Hormizd sarkarda Bahram Chobinni Šābaga qarshi oʻn ikki ming kishi bilan yubordi.[93] Muzokaralar va janglardan keyin Bahram Šābani oʻq bilan oʻldirdi.[94]

Šābaning oʻgʻli Parmudha keyin keldi.[95] Bahram uni yengdi va qalʼalaridan birida qamab qoʻydi. U taslim boʻlguncha uni siqdi. Keyin uni qalʼa xazinasi bilan asir qilib Hormizdga yubordi.[95] Thaʿalibiy variantida qalʼa Buxorodan bir kunlik yoʻl uzoqlikdagi Baykanddir. Bu Poykand savdo shaharchasi.[96] Bir oʻqish Baykand Šāba xazinasini saqlagan qalʼa edi, deb xulosa qiladi.[97]

Šāba kim ekani bahsli. Bir qayta qurish yetakchini Bagha, kichik xon sifatida bostirib kirgan, deb hisoblaydi. Amudaryodan oʻtgach, Bagha Balx, Hirot, Talaqon va Badgʻisni oldi. U Girkaniyaga bordi.[7] Bahram uni 588-yil aprelida Girkaniya qoyasida kutib oldi va yengdi. U koʻk turklarni Amudaryogacha taʼqib qildi.[98] Bahram koʻk turk yetakchisini oʻz oʻqi bilan oʻldirgani haqidagi hikoya, bu oʻqishga koʻra, fors hikoyachiligining tipik toposidir.[99] Ikkinchi oʻqish Šābani Tardushning oʻgʻli deb hisoblaydi va uning magʻlubiyatini 589-yilda Hirotga qoʻyadi.[100] Uchinchi oʻqish Šāba bilan oʻgʻlini koʻk turklarga boʻysungan kichik sogʻd sulolasi shahzodalari deb hisoblaydi.[97] Uning dalili ism. U ismni Zhaowu deb oʻqiydi, xitoy tarixnomalaridagi Amudaryo davlatlari bir necha shahzodasining familiyasi.[101]

Vizantiya oʻsha yillarda Fors bilan urushda edi. Bir oʻqish bosqinni gʻarbiy koʻk turklar, Vizantiya va uning arab ittifoqchilarining kelishilgan saʼy-harakatining bir qismi deb koʻradi.[102] Theophylact koʻk turklar ustidan gʻalabani Hormizdning oʻziga beradi. Bahram turk yurishida ajralib turgan edi. U keyin Suaniyaga bosqin qildi va uning oʻljasini shohga yubordi, rimliklar uni Albaniyada yengguncha.[103] 589-yilda Bahram sharqqa yurib, Hirotni qaytarib oldi va Buxoro yurtiga yetdi.[99] Koʻk turklar Amudaryo boʻyidagi aholi punktlarini yoʻqotdi. Bular keyinroq ularga qaytdi.[104] 588–589-yillardagi urush koʻk turklar bilan Fors oʻrtasidagi birinchi buyuk urush edi.

Koʻk turklar orasida Bahram Chobin

Bahram Hormizdga qarshi koʻtarildi va oʻzini shoh qildi. U keyingi fuqarolar urushida vizantiyaliklar qoʻllab-quvvatlagan yosh Xusrav II ga yutqazdi.[99] Tabari bayonida magʻlub Bahram Xurosonga qochdi va koʻk turklarga bordi.[105] U ularning shohi saroyida yuksak hurmatda yashadi. Keyin Xusrav qimmatbaho javohir bilan agent yubordi. Agent xotunni, shohning xotinini, oʻziga ogʻdirdi va u Bahramga qotillarni yubordi.[106] Bir bayon uni Suyabda hurmatli sarkarda qiladi, u yerda fors agenti uni zaharlashidan oldin Ashina ichidagi fitnani fosh qildi.[99]

Koʻk turklarni dalada yengib chiqqan fors sarkardasi bir-ikki yil keyin ular orasidan panoh topdi. Bir oʻqish bundan ikki xalq orasida haqiqiy madaniy dushmanlik boʻlmagan degan xulosa chiqaradi.[107]

590-yildan keyingi Amudaryo yurtlari

Arman tarixchisi Sebeos fors sarkardasi Smbat Bagratunining kushonlar va hayotillarga qarshi yurishlarini hikoya qiladi.[108] Kushonlar shohlari shimoliy yurtlar shohi buyuk xoqonni chaqirdi.[109] Uch yuz minglik lashkar Amudaryodan oʻtdi, fors yordamchi kuchini yengdi va Rey va Isfahongacha bosqin qildi.[110] Xoqonning buyrugʻi bilan u daryodan qayta oʻtib, uyiga qaytdi.[111] Smbat keyin Balx, Hirot, Badgʻis, Toxariston va Talaqonni vayron qildi va Marv yaqinida qarorgoh qurdi.[112] Bir oʻqish yurishni 597 va 598-yillarga sanalaydi.[113] Ikkinchi oʻqish uni 614 va 615-yillarga qoʻyadi. Bu oʻqishda koʻk turklar faqat birinchi mavsumda ishtirok etadi.[114] Birinchi oʻqish 598-yilga kelib Toxariston, Balx, Badgʻis, Hirot va Talaqonni koʻk turk oliy hukmronligini tan olgan, baʼzilari ehtimol hayotil nasldan boʻlgan kushon shahzodalari boshqargan, degan xulosa chiqaradi.[115]

Uchinchi bayon 606 va 607-yillardagi yana bir urushni sanaydi.[116] Koʻk turklar Forsga Ray va Isfahongacha chuqur kirdi. Keyin gʻarbiy yabgʻu Shegui nomaʼlum sabablarga koʻra qoʻshinni Markaziy Osiyoga olib chiqdi.[116] Bagratuni xonadonidan bir sarkarda keyin hali koʻk turklarning vassali boʻlgan hayotillarni Balx yaqinida yengdi.[116] Sakkiz yildan keyin, xuddi shu bayonga koʻra, Tong Yabgʻu Baqtriyani qaytarib oldi.[116] 625-yilda u hukmronligini faqat qisman tan olgan hayotillarga qarshi yurish qildi. U Hind daryosigacha bordi.[117]

Tong Yabgʻu va Kavkaz yurishi

Tong Yabgʻu Tardushning nabirasi edi. U gʻarbda akasi Sheguiga vorislik qildi.[23] «Jiu Tang shu» uning shimolda Teleni qoʻshib olgani, gʻarbda Fors bilan urushgani va janubda Jibinning qoʻshnisi boʻlgani aytadi.[118] «Xin Tang shu» uning Fors va Jibinni kamsitganini va bir necha yuz ming kamonchiga qoʻmondonlik qilganini aytadi. U saroyini Shining shimolidagi Ming buloqqa koʻchirganini aytadi.[23] Shi — Toshkent shohligi, Chach yurti.[119] U gʻarbiy mamlakatlar shohlariga elteber unvonini berdi va ularni nazorat qilish hamda soliq yigʻish uchun har birining ustiga tudun qoʻydi.[23]

Kavkazdagi yurish uchun imperator Irakliy koʻk turklarni ittifoqchi qilishni xohladi.[8] Uning rejasi Forsni qisqich bilan olish, oʻzi gʻarbdan, koʻk turklar shimoldan, edi.[8] Movsēs Dasxurancʿi tuzgan Kavkaz albanlarining arman tarixi aytadiki, Irakliy Andre ismli zodagonni shimolga yubordi. Andre ulkan xazina vaʼdalarini olib bordi. Uning vazifasi Čołning darvozalarini ochish edi.[120] Javob bergan shimol shohining noibi, hukmronlikda undan keyingi ikkinchi, edi. Uni Jebu Xakʼan deb atardi.[120] U imperatorning qasosini dushmanlaridan olishni vaʼda qildi. U shartnomani muhrlash uchun elchi bilan birga taxminan ming tanlangan otliq kamonchini qaytarib yubordi.[120]

Xusrav II ning oʻttiz sakkizinchi yilida, uning oʻldirilgan yilida, Jebu Xakʼan oʻgʻli va sanoqsiz kuchlar bilan keldi.[121] Fors shohlari Kavkaz bilan Kaspiy oʻrtasidagi dovonlar boʻylab katta xarajat bilan qurgan devorlar boshida poydevorigacha vayron qilindi.[121] Shimoliy qoʻshin va imperator keyin birga Tiflisni Rim muhandislari yasagan qurollar bilan qamal qildi.[122] Theophanes Confessor shimoliy qoʻmondonni xoqondan keyingi darajadagi ikkinchi Ziebel deb nomlaydi.[123] Ziebel Tiflis oldida Irakliy bilan uchrashdi. U oʻgʻlini taqdim etdi va unga qirq ming tanlangan kishini berdi.[123] Sentyabrdan ular imperator bilan Forsga yurdi. Qish yaqinlashganda ular hammasi uyga ketmaguncha birin-ketin sirgʻalib ketdi.[124]

Bir bayon qoʻmondonlarni Tong Yabgʻu va uning jiyani Boʻru shad bilan tenglashtiradi, u 627-yilda Derbent oldida manbalar xazar deb ataydigan qoʻshin bilan paydo boʻldi.[125] Bu bayonga koʻra Irakliy va Tong Yabgʻu Tiflisdagi Narikala qalʼasi oldida shaxsan uchrashdi.[126] Ikki oydan keyin Tong Yabgʻu Suyabga chekindi va jiyanini shahar oldida qoldirdi.[127] U Irakliyning Ninevadagi gʻalabasidan keyin qaytdi. Tiflis olindi va talon-taroj qilindi.[127]

Jebu Xakʼan va Ziebel Tong Yabgʻuning oʻzi edimi, bu uzoq yillik bahs. Josef Markvart (1903) gruzin Gibghuni, arman tarixidagi Jebu Xakʼanni va Theophanesdagi Ziebelni oʻsha paytdagi gʻarbiy koʻk turklar xoni Tong Yabgʻu bilan tenglashtirdi.[128] Édouard Chavannes (1903) tenglashtirishni jozibali deb topdi va rad etdi.[129] Chavannes Theophanes ham, arman tarixi ham odamni xazarlar boshligʻi deb atashini taʼkidladi. Xazarlar gʻarbiy koʻk turklarga qaram boʻlishi mumkin edi, ammo ularni ular bilan adashtirib boʻlmasdi.[129] Jozibadorlik Tong Yabgʻuga Forsga takroriy hujumlarni tegishli deb hisoblagan xitoy yozuvida edi.[129]

«Xin Tang shu» Tong Yabgʻu hikoyasini uning amakisi Moheduo tomonidan oʻldirilishi bilan tugatadi.[23] Gʻarbiy xoqonlik keyingi yillarda parchalanib ketdi. Kavkazning shimolidagi yurt xazarlarga oʻtdi.[117]

Fors bilan toʻqnashuvlar ketma-ketligi

Amudaryodagi boʻlinish bilan Tong Yabgʻuning oʻlimi oʻrtasida koʻk turklar va Fors qurol bilan yoki qurol yoqasida koʻp marta uchrashdi. Bir qayta qurishda 560-yilda koʻk turk kuchi Gurganda turdi. Uchrashuv shartnoma bilan tugadi.[49] Tabari Istamini Sul darvozasiga yurgizadi va jangsiz qaytaradi, u bermagan yilda.[70] Istamining 569-yilgi Forsga yurishi va Menandr 570-yilga qayd etgan Mediyaga bosqin ipak ustidagi uzilishdan keyin keldi.[6] Birinchi buyuk Koʻk turk–fors urushi 588 va 589-yillarda boʻldi. Bir bayon 606 va 607-yillardagi ikkinchi urushni sanaydi. Tong Yabgʻuning yurishlari seriyani 625-yilda va Kavkazda 627 va 628-yillarda yopdi.[116]

588-yildan boshlanadigan bir hisob Forsga qarshi uchta urushni, 588, 606 va 627-yillarda, beradi.[130] Shu uch urushda, xuddi shu hisobga koʻra, koʻk turklar Sogʻdiyonaning qolgan qismini, Baqtriya va Kavkazning katta qismlarini qoʻlga kiritdi, garchi forslar ularni deyarli har safar orqaga haydagan boʻlsa ham.[130] Menandr dushmanlikning oʻzini elchilarning zaharlanishidan sanaydi.[5]

Ahamiyati

Kengayish dashtni voha shaharlarining savdosi bilan bogʻladi. Koʻk turk imperiyasi Yevrosiyo boʻylab tijorat koʻprigiga aylandi. Pax turcica mollarning sharq bilan gʻarb oʻrtasida erkin harakatlanishiga imkon berdi.[131] Uning quroli sogʻdlar edi.[58] Maniax Fors va Konstantinopolga elchiliklarni boshqardi va uning oʻgʻli Istami saroyida uning darajasini meros qilib oldi.[132] Uning narxi 560-yillardagi ipak elchiliklaridan 628-yildagi Tiflis qamaligacha, uzun tanaffuslar bilan, davom etgan Fors bilan mojaro edi.

Bir oʻqish ipak savdosi iqtisodiyotini birinchi oʻringa qoʻyadi. Jujanlar ustidan gʻalabadan keyin koʻk turklar Xitoy bilan Vizantiya oʻrtasidagi ipak savdosi yoʻllarini nazorat qildi. Ular ipakni Vizantiyaga toʻgʻridan-toʻgʻri, fors vositachilarisiz, sota oldi va bu Fors bilan urushga olib keldi.[133] Koʻk turklarga gʻarbiy mijozlari uchun Xitoy ipagi ham kerak edi va xuddi shu oʻqishga koʻra bu ularning Xitoy chegarasidagi koʻp urushlarini tushuntiradi.[134]

Amudaryodagi boʻlinish ikkala tomonga chegara berdi. Har bir keyingi urush uning orqali olib borildi. Istami davrida boshlangan koʻk turklar bilan sogʻdlar oʻrtasidagi doʻstlik Yunonistondan Moʻgʻulistongacha yetdi va uygʻurlar davrigacha davom etdi.[48]

Izohlar

  1. ^ a b Yavuz 2025, p. 260
  2. ^ a b c Yavuz 2025, p. 89
  3. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 45
  4. ^ a b c d e f Yavuz 2025, p. 274
  5. ^ a b c d e f g Menander Protector; Dindorf 1871, p. 47
  6. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 68–69
  7. ^ a b Yavuz 2025, p. 323–324
  8. ^ a b c Yavuz 2025, p. 361
  9. ^ a b Yavuz 2025, p. 252–253
  10. ^ a b Yavuz 2025, p. 444
  11. ^ Yavuz 2025, p. 260–261
  12. ^ a b Yavuz 2025, p. 261–262
  13. ^ a b Yavuz 2025, p. 262–263
  14. ^ Yavuz 2025, p. 263
  15. ^ Yavuz 2025, p. 265
  16. ^ Yavuz 2025, p. 265–266
  17. ^ Yavuz 2025, p. 267
  18. ^ a b c d e Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  19. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  20. ^ Chavannes 1903, p. 227
  21. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Chavannes 1903, p. 38
  22. ^ Chavannes 1903, p. 38
  23. ^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  24. ^ Yavuz 2025, p. 268–269
  25. ^ Yavuz 2025, p. 269–270
  26. ^ a b c Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
  27. ^ a b c d Nöldeke 1879, p. 159
  28. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 252
  29. ^ Nöldeke 1879, p. 264
  30. ^ Kurbanov 2010, p. 185–186
  31. ^ Yavuz 2025, p. 279
  32. ^ a b c d e Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
  33. ^ a b c d Nöldeke 1879, p. 158
  34. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 9
  35. ^ Yavuz 2025, p. 270–271
  36. ^ a b c Yavuz 2025, p. 272
  37. ^ a b Chavannes 1903, p. 229
  38. ^ a b c Yavuz 2025, p. 272–273
  39. ^ Golden 1992, p. 83
  40. ^ a b Chavannes 1903, p. 226
  41. ^ Kurbanov 2010, p. 187–188
  42. ^ a b Kwanten 1979, p. 22
  43. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 17
  44. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 48
  45. ^ a b Yavuz 2025, p. 273
  46. ^ Chavannes 1903, p. 228
  47. ^ a b Kurbanov 2010, p. 189
  48. ^ a b c Yavuz 2025, p. 275
  49. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 278
  50. ^ Yavuz 2025, p. 278–279
  51. ^ Yavuz 2025, p. 273–274
  52. ^ Yavuz 2025, p. 276
  53. ^ a b Yavuz 2025, p. 280
  54. ^ Golden 1992, p. 144–145
  55. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 200
  56. ^ Golden 1992, p. 122
  57. ^ de la Vaissière 2005a, p. 204
  58. ^ a b Golden 1992, p. 128
  59. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 210
  60. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46
  61. ^ Yavuz 2025, p. 280–281
  62. ^ Yavuz 2025, p. 282
  63. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46–47
  64. ^ Yavuz 2025, p. 282–283
  65. ^ de la Vaissière 2005a, p. 231
  66. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 232
  67. ^ Yavuz 2025, p. 285
  68. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 49
  69. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 157–158
  70. ^ a b c d e Tabari; Nöldeke 1879, p. 159–160
  71. ^ Nöldeke 1879, p. 123
  72. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 159
  73. ^ Yavuz 2025, p. 290
  74. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 50–51
  75. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 52
  76. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 52–53
  77. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 53
  78. ^ Yavuz 2025, p. 292
  79. ^ Yavuz 2025, p. 388
  80. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 68
  81. ^ a b Chavannes 1903, p. 239
  82. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 84–86
  83. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 86
  84. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 88
  85. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 89
  86. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 87
  87. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 89–90
  88. ^ Yavuz 2025, p. 294
  89. ^ Chavannes 1903, p. 49
  90. ^ Yavuz 2025, p. 323
  91. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269
  92. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269–270
  93. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 270–271
  94. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 271
  95. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 272
  96. ^ Chavannes 1903, p. 242
  97. ^ a b Chavannes 1903, p. 243
  98. ^ Yavuz 2025, p. 324
  99. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 325
  100. ^ Golden 1992, p. 132
  101. ^ Nöldeke 1879, p. 269
  102. ^ Golden 1992, p. 133
  103. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 80-83
  104. ^ Yavuz 2025, p. 332
  105. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 287
  106. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 289
  107. ^ Yavuz 2025, p. 326
  108. ^ Sebeos, ch. 28
  109. ^ Sebeos, ch. 28
  110. ^ Sebeos, ch. 28
  111. ^ Sebeos, ch. 28
  112. ^ Sebeos, ch. 28
  113. ^ Chavannes 1903, p. 251
  114. ^ Howard-Johnston 1999, p. 184
  115. ^ Chavannes 1903, p. 252
  116. ^ a b c d e Yavuz 2025, p. 359
  117. ^ a b Yavuz 2025, p. 372
  118. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Chavannes 1903, p. 24
  119. ^ Chavannes 1903, p. 24
  120. ^ a b c Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 87
  121. ^ a b Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 83
  122. ^ Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 85
  123. ^ a b Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 447
  124. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 448
  125. ^ Yavuz 2025, p. 362
  126. ^ Yavuz 2025, p. 368
  127. ^ a b Yavuz 2025, p. 370
  128. ^ Marquart 1903, p. 394
  129. ^ a b c Chavannes 1903, p. 256
  130. ^ a b Yavuz 2025, p. 428
  131. ^ Golden 1992, p. 153
  132. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46–53
  133. ^ Kwanten 1979, p. 39
  134. ^ Kwanten 1979, p. 39–40

Manbalar

Adabiyot

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
  • R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)

Bogʻliq

What links here7

Persons
Istemi
States
First Göktürk Khaganate
Conflicts
Göktürk Expansion into Europe · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Battles & Events
Smbat Bagratuni's war with the khan
Peoples
History of the Turkic peoples
Institutions and Titles
Trade Routes of the Steppe

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Koʻk turklarning Ipak yoʻli boʻylab kengayishi.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-expansion-along-the-silk-road/

Last revised: 8 November 2026