Batı Göktürklerinin kağanı Tong Yabgu’yu baba tarafından amcası öldürdü. Amca, Moheduo Hou Quli Sibi Kağan adıyla kendini kağan yaptı.[1] Tong Yabgu 630’da öldü. Zizhi tongjian cinayeti 628’in sonuna koyar.[2] Batı boyları bu gaspçıyı kabul etmedi.[3] Tong Yabgu’nun oğlunu rakip kağan olarak yükselttiler. İkisi, Bağatur 630’un sonunda öldürülene kadar savaştı.[4] Bu yıllarda batı kağanlığına hizmet etmiş halklar ondan koptu.[3]

Kağan

Tong Yabgu cesur ve iyi bir stratejistti.[1] Kuzeyde Tieleleri egemenliği altına aldı, batıda İran’ı durdurdu, güneyde Jibin’e ulaştı.[1] Yüzbinlerce okçusu vardı ve Batı Bölgelerini yönetiyordu. Sarayını Bin Pınar’a taşıdı. Bin Pınar, Çaç’ın kuzeyindedir.[1] Batı Bölgelerinin krallarına ilteber unvanını verdi ve her birinin başına vergi toplaması için bir tudun koydu.[5] Jiu Tang Shu, batı halklarının hiç bu kadar güçlü olmadığını söyler.[3]

Tang ile evlilik görüşmeleri

620’de Tong Yabgu, doğu Göktürklerine karşı bir müttefik arayan Tang’a haraç gönderdi. Kışın 622’de saldıracağına söz verdi.[1] Doğu kağanı İlig Kağan korktu ve onunla barış yaptı. İkisi de ötekine saldırmayacağına söz verdi.[3] Sonra Tong Yabgu bir Tang prensesi istedi.[3] İmparator Gaozu’ya, İlig’i yıldırmak için evliliği kabul etmesi önerildi: uzaktakiyle dost ol, yakındakine saldır.[6] Jiu Tang Shu, Tongdian ve Xin Tang Shu öneriyi yapan kişi olarak Feng Deyi’yi gösterir. Zizhi tongjian ise Pei Ju’yu gösterir.[7] Gaozu, Gaoping prensi Li Daoli’yi Tong Yabgu’ya gönderdi, o da çok sevindi.[3]

627’de Tong Yabgu Zhenzhu tong irkin’i Li Daoli ile geri gönderdi. Elçi, geline gitmek için on bin çivili altın bir kemer ve beş bin at getirdi.[8] İlig bu evliliği istemiyordu.[3] Çin’e tekrar tekrar akın etti. Ayrıca Tong Yabgu’ya, bir Tang prensesinin kendi ülkesinden geçmesi gerekeceğini bildirdi.[8] Tong Yabgu tedirgin oldu ve evlilik hiç yapılmadı.[3]

Cinayet

Jiu Tang Shu, düşüşünün nedenini verir.[3] Tong Yabgu gücüne güvendi ve halkına iyilik göstermedi. Hepsi ona içerledi, Karlukların birçoğu ayaklandı.[1] Amcası onu öldürdü ve kendini kağan yaptı.[1] Jiu Tang Shu, Tongdian ve Zizhi tongjian katile babasının ağabeyi der. Xin Tang Shu ona baba tarafından amca der.[9] Bağatur daha önce Göktürk boylarının bir kısmını küçük kağan olarak yönetmişti.[3] Kendine büyük kağan deyince halk onun ardından gitmedi.[5]

Bir modern anlatım amcayı Nuşibi boylarından biri olarak adlandırır.[10] Aynı anlatım katilin Tong Yabgu’nun kendi oğlu olduğu görüşünü de aktarır.[10] Tong Yabgu’nun hükümdarlığını 618’den 628’e kadar tarihler.[11]

Yıl üç biçimde verilir.[12] Birincisi 628’dir. Zizhi tongjian cinayeti o yılın sonuna koyar. Jiu Tang Shu’nun Tiele bölümü, Yabgu Kağan’ın Zhenguan’ın ikinci yılında, 628’de öldüğünü ve devletinin büyük bir karışıklığa düştüğünü söyler.[13] İkincisi 627’dir. Cefu yuangui cinayeti ve Taizong’un yasını Zhenguan’ın ilk yılı altında anlatır.[14] Üçüncü bir hesap Xuanzang’ın kağanın sarayını ziyaretini 630’a tarihler ve o yıl tahtta bir halef bulur. Cinayeti, hacının oradan geçmesinden kısa süre sonraya koyar.[15] Aynı türden ikinci bir anlatım Tong Yabgu’yu 630’da gücünün doruğunda gösterir. Bu anlatımda Karlukların önderliğindeki boylar sonradan ona karşı ayaklanıp onu öldürür.[16]

İki kağanın savaşı

628'de Avrasya haritası: iki kağanın savaşındaki batı Göktürk kağanlığı, Altay'dan doğuya ilerleyen Yinan başkanlığındaki Xueyantuo, İlig Kağan'ın doğu kağanlığından kopan Hangay ile Selenga arasındaki Tieleler, Jebu Xak'an'ın Tiflis'e ikinci yürüyüşü, Tang, Tibet, Sasani İranı ve Bizans
628: Batıda Tong Yabgu amcası tarafından öldürülür ve iki kağan ülke için savaşır. Yinan, Xueyantuo'yu Altay'dan doğuya götürür. Doğuda Tieleler İlig Kağan'dan kopar ve Töles Tang'a boyun eğer. Kafkasya'da Jebu Xak'an 628 ya da 629'da Tiflis'i alır. Modern harita. Bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

Nuşibi boyları Nişu Bağa Şad’ı kağan olarak öne sürdü, o da reddetti.[1] Tong Yabgu’nun oğlu tegin Dieli, Bağatur’dan Kangju’ya kaçmıştı.[4] Nişu onu getirip Yipi Boluo Si Yabgu Kağan olarak yükseltti.[4] Xin Tang Shu iki kağanın ülkeyi aralarında paylaştığını söyler.[17] Durmaksızın birbirleriyle savaştılar.[4]

İki kağan da Chang’an’a elçi gönderip bir Tang prensesi istedi.[4] İmparator Taizong ikisini de reddetti.[3] Ülkelerinin karışıklık içinde olduğunu, hükümdarın da tebaanın da huzursuz olduğunu söyledi. Evlilikten söz etmenin zamanı değildi ve her biri kendi topraklarında kalmalıydı.[4] Xin Tang Shu Bağatur’un talebini 630’a tarihler.[17] Batı Göktürklerine hizmet etmiş Batı Bölgelerinin devletleri ve Tieleler hep koptu. Ülke tükendi.[4]

Si Yabgu eski hükümdarın oğluydu ve halkı kazandı. Bağatur’un başbuğlarının birçoğu ona geldi.[4] Bağatur’a saldırıp onu ağır biçimde yendi.[3] Bağatur Altın Dağ olan Jinshan’a kaçtı ve Nişu onu orada öldürdü.[4] Boylar bunun üzerine Si Yabgu’yu büyük kağan olarak yükseltti.[4] Zizhi tongjian onun zaferini 630’un sonuna koyar.[2] Altın Dağ, Altay’dır.[18]

Haberin yurtdışına ulaşması

Taizong, Tong Yabgu’nun ölümünü duyunca yas tuttu.[19] Tong Yabgu’nun öldüğü yerde adak olarak yakılmak üzere yeşim ve ipek gönderdi. Elçiler, ülke karışıklık içinde olduğu için geri döndü.[5]

Batıda haber Romalılara ulaştı.[20] Bir modern anlatıma göre Herakleios, Tong Yabgu’ya kızı Eudoxia Epiphania’nın elini vaat etmişti.[21] Patrik Nikephoros, Herakleios’un kızı Eudokia’yı, nişanlandığı Türklerin efendisine doğru yola çıkardığını yazar.[20] Türkün öldürüldüğü anlaşılınca kızın geri dönmesini emretti.[20]

Kafkasya Albanlarının Ermeni tarihi, haberin Kafkasya’daki kuzey ordusuna ulaştığını anlatır ve bu orduya Hazarlar der. Ordu az önce Sevan Gölü yakınında bir Pers kuvvetini yok etmişti.[22] Jebu Xak’an, ordusunu oraya getiren Šat’a haber gönderdi. Haydutların kendisine saldırdığını ve Šat’ın artık yüzünü görmeyeceğini söyledi.[23] Šat’a, çevresindeki halkı yok etmek için kalmamasını, olanları duymadan onlardan kurtulmasını söyledi.[23] Jebu Xak’an ile Nikephoros’taki Türklerin efendisinin Tong Yabgu olup olmadığı tartışmalıdır. Bir modern anlatım, Tong Yabgu öldürüldüğü için Göktürklerin Kafkasya’dan bozkıra çekildiğini söyler.[10]

Sonuçlar

Aynı anlatım, birleşik batının sonunu bu cinayette görür.[24] Tong Yabgu’dan sonra yabgu ya da kağan unvanlı adamlar hâlâ vardı. Gerçek güç ise on boya geçti. Bunlar On Ok, yani On Ok Boyları’dır.[24] Cinayetten itibaren Batı Göktürkleri bir bütün olarak hareket etmedi.[24]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 199
  2. ^ a b Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  3. ^ a b c d e f g h i j k l Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  4. ^ a b c d e f g h i j Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  5. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  6. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 191
  7. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 199; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 191
  8. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 192
  9. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 199; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  10. ^ a b c Yavuz 2025, p. 371
  11. ^ Yavuz 2025, p. 359
  12. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193; Cefu yuangui, juan 974
  13. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193; Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 473
  14. ^ Cefu yuangui, juan 974
  15. ^ Chavannes 1903, p. 195
  16. ^ Sinor 1990, p. 309
  17. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  18. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 473
  19. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Cefu yuangui, juan 974
  20. ^ a b c Nikephoros
  21. ^ Yavuz 2025, p. 370
  22. ^ Movsēs Dasxurancʿi, book II
  23. ^ a b Movsēs Dasxurancʿi, book II
  24. ^ a b c Yavuz 2025, p. 372

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Kişiler
Baghatur Khan · Nishu Bagha Shad · Si Yabgu Khan · Zhenzhu Tong Irkin
Kurumlar ve Unvanlar
Great Khan

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Murder of Tong Yabgu (630).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/murder-of-tong-yabgu-628/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026