Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Avrupa’daki Türk boyları, beşinci yüzyıldan yedinci yüzyıla kadar İdil, Kafkasya ve aşağı Tuna arasındaki bozkırı elinde tutan, Türk dilli ya da Türk önderliğindeki halklardı.[1] Dalgalar hâlinde geldiler.[1] Ogur halkları 463 dolaylarında geldi. Altıncı yüzyılda Utigurların ve Kutrigurların Hun birlikleri Azak Denizi kıyısındaki ülkeyi elinde tuttu.[2] Sabirler Kuzey Kafkasya’yı tuttu. Avarlar 550’li yıllarda Göktürklerden kaçarken buradan geçti.[3] 560’lı yıllardan itibaren bu halkların çoğu Göktürklerin hegemonyası altındaydı.[4] 576’da bir Göktürk ordusu, Utigur tebaasıyla birlikte Kırım’daki Roma şehri Bosporos’u aldı.[5] Yedinci yüzyılda Göktürklerin batıdaki gücü kırılınca, yerini Bulgarlar ve Hazarlar aldı.[6]

463 dolaylarındaki göç

463 dolaylarında Saragurlar, Ogurlar ve Onogurlar Doğu Romalılara elçiler gönderdi.[7] Priscus’a göre bu halklar, Sabirlerle yaptıkları bir çarpışmada yurtlarından sürülmüştü. Sabirleri de sırası gelince Abarlar kovmuştu.[8] Abarlar da Okyanus kıyısından gelen halklar tarafından yerlerinden edilmişti. Bu halklar deniz sislerinden ve sayısız grifondan kaçıyordu.[8] Grifonlar Herodotos’tan alınmış bir ayrıntıdır.[7] Yerinden edilme zinciri İç Asya’dan Pontus bozkırına uzanıyordu. Zinciri, 450 dolaylarında War-Hunların savaşları ve Rouranların yayılışı başlattı.[9]

Yeni gelenler, runik yazıtların Türkçesinden belirgin biçimde ayrılan bir Türk dili konuşuyordu.[10] Bu Ogur dilleri bugün yalnızca Çuvaşçada ve İdil ile Tuna Bulgarcasının kırıntılarında yaşar.[10] Bazı araştırmacılar Ogur boylarını Dinglinglere bağlar. Çin kaynakları Dinglinglere sonradan Tiele der. Buna göre Sabirler Ogur boylarını Kazak bozkırından itmiştir.[10] Altıncı yüzyılın ortasına ait Süryanice bir halklar listesi Onogur, Ogur, Sabir, Bulgar, Kutrigur, Avar ve Saragur’un her birini kendi adıyla sayar.[11]

Ogurlar

Ogurlar, adını ötekilerin de paylaştığı halktır. Onogur, Saragur, Utigur ve Kutrigur adlarının hepsi Ogur ile kurulmuş bileşikler olarak açıklanmıştır.[12] Ad, r ile z arasındaki düzenli denklik uyarınca Oguz’a karşılık gelir. Bu, iki halkı bir yapmaz.[13] 463’ten sonra Ogurların adı yalnızca Avar ve Göktürk fetihlerinin anlatımlarında yeniden geçer.[14]

Roma elçisi Zemarkhos, 570 dolaylarında İstemi’nin yanından dönerken Emba’yı, Yayık’ı ve İdil’i geçti ve Ugurlara vardı.[15] Menandros’a göre Ugurların reisi “orada Dizaboulos’un, yani İstemi’nin gücünü sürdürüyordu”. Reis Romalılara çölü geçmek için su tulumları verdi.[5] Bazı araştırmacılar bu Ugurları İdil’in batısındaki Ogurlar sayar. Bu durumda onların hükümdarı, kağanın oradaki naibiydi.[16] Eski bir düzeltme bu pasajda bunun yerine Utigurları okur.[17]

Onogurlar

Onogurlar Kafkasya’nın kuzeyine ve Azak Denizi kıyısına yerleşti. Ravennalı coğrafyacı orada hâlâ bir patria Onogoria biliyordu.[18] Jordanes onları Hunuguriler olarak tanıyordu: sansar postu ticaretinin kaynağı olan halk.[19] Bazı araştırmacılar Onogur’u, Bulgarları, Utigurları ve Kutrigurları içine almış on boylu bir federasyon sayar.[20] Başkalarına göre Onogurların Bulgarlara ne zaman ve nasıl katıldığına dair doğrudan bir kanıt yoktur. Sonraki Bizans yazarları iki halkın adını Onogundur-Bulgarlar olarak birleştirir.[21] Başkaları Onogurları Türkçe adlı bir Ugor halkı sayar.[22]

Onogurlar, Ogurlarla birlikte önce Avarların, sonra Göktürklerin egemenliğine girdi.[23] Bazı araştırmacılar onları, Turxanthos’un 576’da köleleri saydığı halklar arasında bulur.[16] Dindorf’un bastığı metinde o yerde Utigurlar geçer.[24]

Saragurlar

“Ak Ogurlar” olan Saragurlar, Ogurlar ve Onogurlarla birlikte batıya geldi.[11] 467 dolaylarında Akatzirlere ve eski Hun birliğinin öbür halklarına saldırdılar.[11] Priscus’a göre Saragurlar daha sonra Akatzirler ve başka halklarla birleşip İran’a karşı bir ordu yürüttü.[25] Hazar kapılarını bir İran garnizonunun tuttuğunu gördüler. İberya’ya saptılar, orayı yakıp yıktılar ve Ermenistan şehirlerine akınlar yaptılar.[25] Saragurlar büyük olasılıkla daha güçlü birlikler içinde, belki de Sabirler içinde eridi.[11]

Utigurlar

Utigurlar, Azak Denizi’nin doğusundaki bozkırı elinde tutuyordu.[26] Önderleri Sandilkhos, Justinianos’a Kutrigurların kendi halkıyla aynı dili konuştuğunu, aynı çadırlarda yaşadığını ve aynı giysileri giydiğini söyledi. Kutrigurlar onların akrabasıydı.[5] Justinianos yine de Utigurları Kutrigurlara karşı kışkırttı. İki halk birbirini kırdı.[14]

Bir süre Avarların egemenliğinde kaldıktan sonra Utigurlar Göktürk egemenliğine girdi.[14] 576’da hükümdarları Anagay bir Göktürk kuvvetiyle Bosporos önünde duruyordu. Turxanthos şehri almak için komutan Bokhan’ı ikinci ve çok büyük bir orduyla gönderdi.[5] Anagay o ülkenin İskitlerinin başına Akkagas adlı bir kadın koymuştu.[5] Bosporos kuşatması Göktürk devletini batı sınırı olan Kırım’a getirdi.[27]

576'da Karadeniz bozkırı haritası: Bosporos, Utigurlar ve Alanlarla Azak Denizi'nden Aral Gölü'ne Göktürk Kağanlığı, Don'un batısında Avarlar ve nüfuz alanları
Yak. 576: Göktürkler Azak Denizi'nden doğuya uzanan bozkırı tutar ve Bosporos'u alır. Utigurlar ve Alanlar onlara bağlıdır. Don'un batısında Avarlar ve nüfuz alanları uzanır. Modern harita, batı sınırları yorumdur.
© Emre-E Yavuz 2026

Kutrigurlar

Kutrigurlar Azak Denizi’nin batısındaki bozkırı elinde tutuyordu. 551’de Khinialon, 558’de Zabergan önderliğinde Roma Balkanlarına akınlar yaptılar.[28] Sonra Avarların egemenliğine geçtiler. 568’de Avar kağanı Bayan, on bin “Kutrigur Hunu”nu Sava’nın ötesine, Dalmaçya’ya gönderdi.[5] Avarlar Göktürklerin önünden batıya kaçtığında Kutrigur unsurlarını da yanlarında Pannonya’ya götürdü.[14] 598’de bir Göktürk kağanı, Tarniakh ile Kotzagerlerin Göktürklerden kaçarak Avrupa’daki Avar kağanının halkına sığındığını yazdı.[29] Bazı araştırmacılar Kotzagerleri Kutrigurlar sayar.[30]

Sabirler

Sabirler, 463 dolaylarında Ogur boylarını batıya süren halktı.[8] 515’e gelindiğinde Kuzey Kafkasya’yı elinde tutuyorlardı. Sabir paralı askerleri hem Roma’ya hem İran’a hizmet ediyordu.[31] Kökenleri ve dilleri tartışılır. Öneriler Ortak Türkçeden ve Ogurcadan Ugorcaya kadar uzanır.[32] Menandros’un kaydettiğine göre Avarlar 558’de Sabirleri yıktı. Yine de Sabirler 570’li yıllarda Kafkasya’nın güneyinde hâlâ Roma ve İran için savaşıyordu.[5] Bölgenin Göktürkler tarafından fethinden sonra Sabir birliği büyük olasılıkla, başında Hazarlar olmak üzere yeniden örgütlendi.[33]

Bulgarlar

Bulgarlar ilk kez 480’de, imparator Zenon’un müttefikleri olarak görünür.[32] Adları, karıştırmak ya da bulandırmak anlamına gelen bir Türkçe fiilden türetilerek “karıştıranlar” diye yorumlanır.[32] Kökenleri belirsizdir.[34] Göktürk örgütlenmesi altına alınan halklar arasında Bulgar unsurları da vardı. Göktürk egemenliğinin onlar üzerinde ne kadar ileri uzandığı ve ne kadar sürdüğü belirsizdir.[4]

En batıda Onogur ve Bulgar unsurları büyük olasılıkla yedinci yüzyılın başında Göktürk egemenliğine karşı çıkan büyük Tiele ayaklanmasına katıldı.[35] Göktürk gücünün orada çözülmesi, Kubrat’ın Kuban’daki Bulgar devletinin ortaya çıkış koşullarından biriydi.[36] 635 dolaylarında Kubrat Avarların üst egemenliğini üzerinden attı ve Herakleios ile ittifak kurdu.[37]

Avarlar

Avarlar, Pontus bozkırına 557 dolaylarında Göktürklerden kaçan sığınmacılar olarak geldi.[38] Rouran devletinin soylularından yirmi bin kadar kişi, devletin düşüşünden sonra batıya kaçtı. Avarların kağanları ve yönetici soyluları büyük olasılıkla bunların arasından çıktı.[39][40] 568’de Konstantinopolis’teki Göktürk elçileri, egemenliklerinden kaçan Avarları yirmi bin kadar saydı.[5] İstemi’nin kendisi, Avarların Göktürk kılıçlarından havada kaçacak kuşlar ya da denizin altında kaçacak balıklar olmadığını söylemişti. Eftalitlerle savaşı biter bitmez Avarların üzerine yürüyeceğini de söylemişti.[5]

Üstte iki delikli, altta yuvarlak çift topuzlu küçük bir gümüş aplik
Gümüş kemer süsü, Avar ya da Bizans işi, 575 dolayları. Metropolitan Museum of Art, New York, 17.191.179, CC0.

Pontus bozkırında Avarlar Sabirleri, Utigurları, Kutrigurları ve Antları yendi ya da boyun eğdirdi. 567 ve 568’de Gepidleri Pannonya’dan çıkardılar.[38] Theophylaktos, Barsiltlerin, Onogurların ve Sabirlerin yeni gelenleri gerçek Avarlar sandığını bildirir. Ona göre Avrupa Avarları bu adı haksız yere üstlenmişti.[41] Avrupa Avarlarının karma bir kökenden geldiği, öbür önerilerden biridir.[41] 576’da Turxanthos Avarları Göktürklerin kaçak köleleri diye andı. Onları atlarının toynakları altında çiğnemekle tehdit etti.[5]

Alanlar

Alanlar bir Türk halkı değildi.[42] İranlı göçebelerdi. Birinci yüzyıldan itibaren batı bozkırının İranlı göçebelerine hâkim olmuşlardı. Osetler büyük olasılıkla onların torunlarıdır.[42] Göktürk elçiliklerinin Roma’ya giden kara yolu onların ülkesinden geçiyordu. 558 Avar elçiliği Romalılara Alan hükümdarı Sarosios aracılığıyla ulaştı. Maniah’ın 568 elçiliği Alanların topraklarını geçti.[43] Zemarkhos dönerken Alan hükümdarı Sarodios, Göktürk elçilerini ancak silahlarını bıraktıktan sonra kabul etti.[5] 576’da Turxanthos, Göktürklere direnmiş ve şimdi onlara köle olarak hizmet eden halklar arasında Alanları ilk sırada saydı.[5]

Batıda Göktürk düzeni

560’lı yıllara gelindiğinde Göktürkler, batı bozkırının göçebeleri üzerinde hegemonyalarını kurmuştu.[4] 570 dolaylarında İdil’in ötesinde Ugurların reisi ülkeyi İstemi adına elinde tutuyordu. Yakınlarındaki Alanlar ve Oromuskhoylar ise hâlâ bir ölçüde bağımsızlıklarını koruyordu.[16] 576’ya gelindiğinde Utigurlar ve Alanlar tebaa olmuştu ve Göktürk devleti sekiz paya bölünmüştü. Bunlardan birini yöneten Turxanthos, güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar bütün yeryüzünün kendisine boyun eğdiğini ileri sürüyordu.[5] Dediğine göre Dinyeper’in, Tuna’nın ve Hebros’un nereden aktığını ve Avarların Roma topraklarına nereden geçtiğini de biliyordu.[5]

Roma ile ittifak bu halkların çevresinde dönüyordu. Turxanthos’un 576’daki başlıca şikâyeti, imparatorun Avarlarla antlaşma yapmış olmasıydı.[5] Ardından Bosporos kuşatması geldi. Menandros Valentinos elçiliğinin anlatımını açık savaşla bitirir.[5] Bazı araştırmacılara göre Göktürkler daha sonra Kherson’u kuşattı ve Kırım’ı 598’e kadar elde tuttu.[44] 598’de bir Göktürk kağanı imparator Maurikios’a, bütün Ogorları boyun eğdirdiğini yazdı. Tarniakh ile Kotzagerlerin de ondan kaçıp Avarlara sığındığını yazdı.[45]

Bazı araştırmacılar bunu, doğuda Kırgızlardan batıda Ogurlara ve Bulgarlara kadar bütün Türk halklarının ilk kez tek bir sancak altında durduğu an sayar.[46]

Hazar ardıllığı

Hazar kağanlığı, Kafkasya’nın kuzeyindeki Göktürk düzeninden doğdu.[47] Bazı araştırmacılara göre kağanlık, Sabirlerin düşüşünden sonra Göktürk üst egemenliği altında ortaya çıktı.[47] Başkalarına göre egemen Sabir birliği, Göktürk fethinden sonra başında Hazarlar olmak üzere yeniden örgütlendi. Bu görüş, Mesudî’nin Hazarlara Türkçede Sabir dendiği yolundaki sözünü anar.[33] Romalılar Hazarlarla ilk karşılaştıklarında onlara “doğudan gelen Türkler” dedi.[48] Bir başka görüşe göre Tong Yabgu ile Börü Şad 627’de Kafkasya’daki fetihleriyle sonraki Hazar devletinin temelini attı.[49]

463’te batıya gelen Ogur halkları, Göktürk düzeni ortadan kalktıktan sonra Bulgarlarda yaşamayı sürdürdü. O düzenin Kafkasya’nın kuzeyindeki ardılı ise Hazar kağanlığı oldu.

Notlar

  1. ^ a b Golden 1992, p. 92-111
  2. ^ Golden 1992, p. 92-100
  3. ^ Golden 1992, p. 105-111
  4. ^ a b c Golden 1992, p. 128
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p Menander Protector
  6. ^ Golden 1992, p. 134-135,236
  7. ^ a b Golden 1992, p. 92
  8. ^ a b c Priscus; Müller 1851, fr. 30, p. 104
  9. ^ Golden 1992, p. 93
  10. ^ a b c Golden 1992, p. 95
  11. ^ a b c d Golden 1992, p. 97
  12. ^ Golden 1992, p. 97,99
  13. ^ Golden 1992, p. 96
  14. ^ a b c d Golden 1992, p. 100
  15. ^ Golden 1992, p. 129-130
  16. ^ a b c Golden 1992, p. 130
  17. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 55
  18. ^ Marquart 1903, p. 42-44
  19. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 37, p. 60
  20. ^ Yavuz 2025, p. 105,137
  21. ^ Golden 1992, p. 102-103
  22. ^ Marquart 1903, p. 44-45
  23. ^ Golden 1992, p. 101
  24. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 87
  25. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 37, p. 107
  26. ^ Golden 1992, p. 99
  27. ^ Yavuz 2025, p. 321
  28. ^ Golden 1992, p. 99-100
  29. ^ Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 248
  30. ^ Marquart 1903, p. 504
  31. ^ Golden 1992, p. 105-106
  32. ^ a b c Golden 1992, p. 104
  33. ^ a b Golden 1992, p. 236
  34. ^ Golden 1992, p. 103
  35. ^ Golden 1992, p. 134-135
  36. ^ Golden 1992, p. 135
  37. ^ Golden 1992, p. 245
  38. ^ a b Golden 1992, p. 111
  39. ^ Golden 2013, p. 62–63
  40. ^ al. 2022, e6
  41. ^ a b Golden 1992, p. 109
  42. ^ a b Golden 1992, p. 50,53
  43. ^ Golden 1992, p. 111,128
  44. ^ Yavuz 2025, p. 321,388
  45. ^ Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 247-248
  46. ^ Yavuz 2025, p. 389
  47. ^ a b Marquart 1903, p. 46
  48. ^ Marquart 1903, p. 47
  49. ^ Yavuz 2025, p. 363

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Peter B. Golden, Some Notes on the Avars and Rouran (2013)
  • Guido Alberto Gnecchi-Ruscone et al., Ancient Genomes Reveal Origin and Rapid Trans-Eurasian Migration of 7th Century Avar Elites (2022)
  • Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • anonymous, Chronicle of Pseudo-Zachariah Rhetor (ca. 568/569)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Turkic Tribes in Europe.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/turkic-tribes-in-europe/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026