Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Tielelar VI asr dashtidagi turkiy tilli aholining eng kattasi edi. Ular koʻchmanchi guruhlarning federatsiyasi edi, bir hisobga koʻra qirqqacha, ular Oltoydan gʻarbda Jungʻoriya boʻylab va undan nariga yurar edi.[1] Ular Ashinalar kabi jujanlar (Rouran) hukmronligi ostida edi.[1] Ular jujanlarga qarshi takror-takror qoʻzgʻolon koʻtardi va takror-takror magʻlub boʻldi. Soʻng, 546-yilda, Bumin ularning qoʻzgʻolonini toʻsib qoʻydi va ularning ellik ming kishisi unga boʻysundi. Shu daqiqadan Ashinalar endi temirchilar oilasi emas, kuch edi.[2] Koʻk turk davlati tiele inson kuchi ustiga qurildi. Tielelar bu rolni hech qachon toʻliq qabul qilmadi.

Nomlar

Xitoy tarixnomalari ularni uch nom bilan biladi. «Wei shu» ularni Gaoche, «baland aravalar», deb ataydi, ular koʻchib yuradigan baland, koʻp gʻildirakli aravalar sharafiga. U ularni jujanlar kabi moʻyna kiyib, goʻsht yeb, qoramol va qoʻy boqadigan deb tasvirlaydi.[1] Suy va Tan tarixnomalari ularni Tiele deb ataydi.[3] Ikkala nom ham bitta turkiy asl nomni ifodalaydi deb qaraladi. Bu asl nom nima ekani hal qilinmagan. Tegreg qayta tiklangan shakli taklif qilingan, mongolcha arava soʻzi telegen unga yaqin turishi kuzatilgan.[4] Ikkala nomning ortida uchinchisi turadi. Xan davri xitoy matnlari miloddan avvalgi III asrdan boshlab xunnlar (Xiongnu) shimolida Dingling degan xalqni joylashtiradi. Tielelarning Dinglingdan kelib chiqishi odatda qabul qilinadi. «Wei shu» undan ham uzoqqa borib, ularni Zhou davridagi Qizil Di xalqidan keltirib chiqaradi, bu ularning tarixini miloddan avvalgi VII asrgacha olib borar edi. Bu xitoy nasabnomaviy daʼvosi, topilma emas.[1] «Sui shu» esa tielelarning ajdodlarini xunnlar avlodlari qatoriga qoʻshadi.[3] Bir talqin tielelarni qadimgi xunn qabilalari va Markaziy Osiyoning butun turkiy aholisi deb hisoblaydi.[5] Koʻk turklar va xunnlar haqidagi munozara bu yorliqni koʻrib chiqadi.

Koʻk turklarning oʻz soʻzi bor edi. VIII asr Oʻrxun yozuvlari Tölis degan xalqni nomlaydi. Asoschilar Tölislarni Tarduš bilan birga «tartibga solgan» va ularga yabgʻu bilan shad bergan.[6] Töles va Tiele — bitta xalqning bitta nomi. 1893-yilda yozuvlarni oʻqigan Vilhelm Thomsen bu ikkisini birinchi boʻlib bogʻladi. VI asr voqealari xitoycha Tiele shaklida yetkazilgan. Töles — yozuvlar shakli.

VIII asrga kelib bu nom ikkinchi, torroq maʼnoda ham qoʻllandi. Töles va Tarduš tiklangan xoqonlikning ikki qanoti, sharqiy va gʻarbiy edi. Yozuv mansablarni ularni egallaydigan xalqlar bilan bir nafasda joriy qiladi.[6] Qanotlar nomini olgan qabilalardan tuzilgan.

Xususiyati va yashash hududi

Tielelar toʻla koʻchmanchi edi, Ashinalardagi Oltoydagi mustahkam tayanch ularda yoʻq edi. Ularning yashash hududi asrlar davomida sharqdan gʻarbga siljidi. VI asr boshiga kelib u aniq Oltoydan gʻarbda, Jungʻoriyada va undan nariga joylashgan edi. «Sui shu» taxminan ellikta tiele guruhini hudud boʻyicha sanaydi.[3][5] U nomlagan joylar orasida Baykal koʻlining shimolidagi va Tolaning shimolidagi yurt, Tyan-Shanning shimoliy etagi, Oltoyning janubi-gʻarbi va Sirdaryo qirgʻoqlari bor.[3][5] Ular turkiy tilda gapirgan va Ashinalar kabi Tangriga sigʻingan. Ularni Ashinalardan ajratgan narsa koʻlam va tuzilma edi. Tielelar koʻp va boʻshashgan edi: harakat qilishdan oldin yigʻilishi kerak boʻlgan guruhlar federatsiyasi. Ashinalar oz va bitta edi.

Bu farq 546-yilda hamma narsani hal qildi. Keng dasht kamariga sochilgan federatsiya avval yigʻilmasdan zarba bera olmaydi. U yigʻilayotganda uni koʻrish mumkin.

Jujanlar ostida

Tielelar Gobining gʻarbidagi yurtda jujanlarning tobe qabilalari edi. Jujan xonlari kuchining katta qismini ularni bosib turishga sarfladi.[4] Jujanlar Töleslarni 460-yilda boʻysundirdi va ularni qiyinchilik bilan tutib turdi.[4] Tielelar bir necha marta qoʻzgʻolon koʻtarib, bir necha marta muvaffaqiyatsiz boʻldi, ular orasida Fufuluo deb ataladigan kichik guruh ham bor edi.[1] Fufuluo boshligʻi Afuzhiluo 487-yilda yuz mingdan ortiq chodirni xoqonlikdan olib chiqib, Gaochangning shimoli-gʻarbida qirollik tuzdi. Ajralib chiqish haqida alohida maqola bor.[1] 508-yilda ular muvaffaqiyatli qoʻzgʻolon koʻtardi. Jujan xoni Tahan ularni bir marta yengdi. Ikkinchi jangda ularning yetakchisi Mietu uni yengib oʻldirdi. Bir oʻn yil tielelar ozod edi.[1] Ular bu oʻn yillikdan jujan yurtiga surilib kirish uchun foydalandi. Soʻng Anagui jujanlar fuqarolar urushidan chiqib, safarbarlik eʼlon qildi, gʻarbga yurdi va ularni Jungʻoriyada hal qiluvchi tarzda magʻlub etdi. «Wei shu»da zarba oldinroq va boshqa qoʻldan tushadi. Chounu 516-yilda Gaochelarni majaqlab, ularning shohi Mietuni oʻldirdi.[1] Hayotillar tiklagan Yifu jujanlarni bir marta yengdi va akasi uni oʻldirgunga qadar oʻzi ham yengildi.[1] Ularning qoʻshnilari Ashinalar ikki tomonda ham ishtirok etmadi.

Tielelar Olti garnizon urushida ikkala tomonda ham turdi. 525-yilda gʻarbiy tielelar boshligʻi Mieliehe oʻttiz mingdan ortiq xonadon bilan Vey qoʻmondoni Yuan Shen tomoniga oʻtdi. Poliuhan Baling ularga tashlanib, ularni oldi. Vey pistirmasi ularni qaytarib oldi.[7] 526-yilda gʻarbiy Chile qabilasidan Hulü Luoyang Sangganda qoʻzgʻolon koʻtarib, Sariq daryoning gʻarbidagi chorvadorlarga qoʻshildi. Erzhu Rong uni magʻlub etdi.[8] Markaziy dasht xalqlari bir-biridan ajralgan emas edi. Tielelar ham, Ashinalar kabi, 540-yillarga kelib oʻz hukmdori haqida aniq tasavvurga ega edi.

Buminga boʻysunish (546)

546-yilda tielelar jujanlarga qarshi harakat qilishga tayyorlandi.[2] Bir hisobga koʻra, bu uchinchi marta edi. Bumin jujan saroyiga harakat haqida xabar bilan elchi yubordi. Elchi hali yoʻlda ekan, Bumin Oltoydan Jungʻoriyaga yurib, tielelar yigʻilmasdanoq ularga tashlandi. U ularni magʻlub etdi va ellik mingdan ortiq kishi unga boʻysundi.[2] Bu raqam xonadonlar yoki chodirlarni sanaydi. Umumiy aholiga aylantirish zamonaviy ekstrapolyatsiyalar boʻlib, ular besh baravargacha farq qiladi.

Bumin hech bir tiele yerini olmadi va hech bir tiele yetakchisini siqib chiqarmadi. Ular unga shaxsan boʻysundi va ularning izdoshlari uning oʻz izdoshlariga qoʻshildi. U oʻz xoʻjayiniga qarshi qoʻzgʻolonni soʻralmagan holda bostirdi va ishtirokchilarni oʻzida saqlab qoldi. «Zhou shu» ular nega tarqalib ketish oʻrniga boʻysunganini aytmaydi. Eng yaxshi talqinga koʻra, bu tanlov masalasi edi. Buminning rejasi bilan tielelarning rejasi bir reja edi. Ularni magʻlub etib, soʻng jujanlarga qarshi oʻzining ketidan borishga chaqirgan yetakchi ularga qoʻzgʻolon koʻtarishda izlagan narsani taklif qildi. Olti yildan keyin ular jujanlarni yoʻq qilgan uning qoʻshinida edi. U tuzgan xoqonlik ular bilan birga tiele yurtining koʻp qismini gʻarbda Alakoʻl koʻligacha egalladi.

Koʻk turk xoqonligida

Tielelar Buminga boʻysungan edi, Ashinalarga emas. U bir yil ichida vafot etgach, rishta uzildi. Istami 553–555-yillarda Yettisuvga yetish uchun ikki yil sarfladi. Bu yillar, ehtimol, gʻarbiy tielelarni guruhma-guruh yana Ashinalar hukmronligi ostiga olishga sarflangan. Keyingi sakson yil shunday tartib davom etdi. Tielelar gʻarbiy qanotning harbiy tayanchi va uning eng bezovta fuqarolari edi. Yuqoridagi har bir zaiflik ular uchun imkoniyat edi. Ular 583-yilgi Suy urushi paytida, Koʻk turk qoʻshini Changʼan qarshisida turgan daqiqada Tardushga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, uni gʻarbga qaytishga majbur qildi. Ular 587-yildan keyin butun xoqonlikni tutib turishga uringanda yana qoʻzgʻolon koʻtardi. Ularning qoʻzgʻoloni uni 603-yilda surgunga haydadi.[3] 605-yil atrofida ular gʻarbdagi vorisiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Yangi soliq va ularning bir necha yuz boshligʻini bitta yigʻinda qatl etish ularni qoʻzgʻatgan edi. Ular Qibidan oʻzlarining xonini koʻtardi.[3] Qoʻzgʻolon Koʻk turk hukmdorini Jungʻoriyadan Ili vodiysiga haydab yubordi.[4]

Sharqda bir tiele guruhi xoqonlik tugashining quroliga aylandi. Turkiy tilda Sır Tarduš deb ataladigan Xueyantuolar 628-yilda Tanning ragʻbatlantirishi bilan Koʻk turklardan ajraldi. Ular oʻzlarini xoqonlik deb eʼlon qildi. 630-yilda sharqiy saroy qulagach, ular uning sobiq hududini bir oʻn yil boshqardi, toki Tan ularni oʻz navbatida yoʻq qilgunga qadar.

Keyingi tarix

Dashtning keyingi tarixi asosan tiele guruhlari tarixi edi. Yozuvlardagi Tokuz Oguz, Toʻqqiz oʻgʻuz, tielelar edi. Ulardan 744-yilda oxirgi Koʻk turk xonidan Oʻrxunni olgan va Uygʻur xoqonligiga asos solgan uygʻurlar chiqdi. Kül Tegin yozuvi asoschilarning motamiga kelgan xalqlarni va tiklangan davlatning har tomonida turgan dushmanlarni sanaydi. U Toʻqqiz oʻgʻuzni dushmanlar orasida nomlaydi va ularni shu bilan bir nafasda «oʻz xalqim» deb ataydi.[6] Shunday qilib yozuv tielelarni ham dushman, ham Koʻk turklarning oʻz xalqi sifatida tasvirlaydi.

Bir talqin turkiy tilli qabilalar, umuman tele, deb u tielelarni ataydi, runik yozuvni gʻarbga Volga, Don va Dunaygacha olib borgan, deb hisoblaydi.[9] Bulgʻor maqolasi yozuvlarni beradi.

Izohlar

  1. ^ a b c d e f g h i Wei Shu, juan 103
  2. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  3. ^ a b c d e f Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ a b c d Yavuz 2025
  5. ^ a b c Kayra 1996, p. 150
  6. ^ a b c Kül Tegin inscription
  7. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 150
  8. ^ Wei Shu, juan 9
  9. ^ Vasilʼev 1993, p. 65–66

Manbalar

Adabiyot

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Osman Kemal Kayra, Orhun Anıtlarında Sıfatlar, Sıfat Tamlamaları ve Bunlara İlişkin Bazı Açıklamalar (1996)
  • D. D. Vasilʼev, Göktürk Yazı Kültürünün Asya’nın Merkezinden Doğu Avrupa’ya Yolu (1993)

Bogʻliq

What links here96

Persons
Afuzhiluo · Anagui · Bumin Khan · Chounu Khan · Futu Khan · Heshana Khan · Issik Khan · Niri Khan · Pei Ju · Poliuhan Baling · Shelun Khan · Shiboqu Azhan · Si Yabgu Khan · Sijie Irkin · Tardush · Tong Yabgu · Tulun Khan · Yukuk Shad
States
First Göktürk Khaganate · Gaoche · Rouran Khaganate · Uyghur Khaganate · Western Göktürk Khaganate · Western Wei · Xueyantuo Khaganate (Syr Tardush)
Conflicts
Gaoche secession (487) · Rouran civil war (520–521) · Rouran Domination of the Turkic Peoples · Taiwu's campaign against the Rouran (429) · The Göktürk Civil War · The Turkic War of Independence
Battles & Events
Banquet of the Wine Fountain (647) · Battle of Baidao (583) · Battle of Dzungaria, 552 · Battle of Zhoupan (582) · Defeat of the Tiele, 546 · Embassy of Cui Junsu (608) · Fall of Tardush (603) · Kirghiz embassy of 648 · Murder of Tong Yabgu (630) · Revolt of the Tiele (627) · Rise of Anagui Khan · Submission of Ishbara (585) · The Göktürk–Wei alliance · The Great Sacrifice of the Gaoche · The khan's letter to Maurice · The Rouran Marriage Refusal (546) · Tiele Revolt (605) · Yang Su's Northern Campaign (601–602)
Places
Anbei Protectorate · Beihai · Dzungaria · Qikou · Tanhan Mountain · Thousand Springs · Xihai · Yiwu
Peoples
Abusi · Bayirku · Bulgars · Dingling · History of the Turkic peoples · Ogurs · Onogurs · Pechenegs · Qibi · Rouran · Saragurs · Toquz Oghuz · Turkic Tribes in Europe · Uyghurs · Yueban
Lineages
Fufuluo
Institutions and Titles
Baga · Drums and Banners for the Khans · Iron of the Bayegu · Skull Cup · Tölis and Tardush · Wagons of the Steppe Peoples
Religions
Gaoche Thunder Rite · Horse Sacrifice · Riding Round the Dead
Foods
Ayran · Bread · Grape Wine in Central Asia · Kumys · Millet · Millet Beer · Steppe Diet
Customs & Pastimes
Mounted Archery · The Chile Song · The Gaoche Wedding · Wooden Horses
Sources
Tongdian · Zhou Shu (Book of Zhou)
Controversies
The origin of the Avars

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Tiele.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/tiele/

Last revised: 8 November 2026