Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Türk Şahiler, Hindukuş’un güneyindeki vadilerde Kapisa, Gandhara ve Kabil’in kralları idi. Modern araştırma onlara bu adı verir ve onları soyca Türk sayar.[1] 719’dan itibaren Tang, Jibin krallarına Türkçe tegin unvanını verdi.[2] Bu krallar genellikle Türk Şahilerle özdeşleştirilir.[3] Hanedanın egemenliği, Brahman bir hanedan olan Hindu Şahilerin dokuzuncu yüzyılda Kabil’i almasıyla sona erdi.[4] Anlatılar Türk hanedanın ne zaman başladığı konusunda anlaşmaz. Tarihler 625 dolaylarından 719 dolaylarına uzanır.[5][6][7]

Ad ve kaynaklar

Hanedanın hiçbir kroniği günümüze ulaşmadı. Tang tarihleri ülkeye Jibin der, Xuanzang ise Kapisa.[8] Türk Şahi adı Biruni’den gelir. Biruni, Kabil’de oturan, Tibet kökenli oldukları söylenen Türk krallardan söz eder. Onları Brahman bir hanedan izlemiştir.[1][9] Sikkeler krallara şahi der, bu da şah unvanının Baktriya ve Sanskrit biçimidir.[3] Hanedan dönemine ait yazılı kanıtın çoğu Çincedir. Arapça anlatılar ve Biruni’nin Hindistan’ı daha sonradır.

Göktürklerden önce Kapisa

Xuanzang Kapisa’ya 630 dolaylarında geldi.[10] Ülkenin çevresini dört bin li olarak verir, kuzeyinde kar dağları, öteki sınırlarında Kara Sıradağlar vardır. Ülke iyi at yetiştirirdi ve birçok diyardan mallar orada toplanırdı.[10] Halk altın, gümüş ve küçük bakır sikkelerle ödeme yapardı. Yazıları Toharistan’ınkine çok benzerdi.[10] Kral bir Kşatriyaydı, zeki ve cesurdu, otoritesi on ülkeden fazlasına ulaşıyordu.[10] Üç Mücevheri onurlandırırdı. Ülkede yüzden fazla manastır ve altı bin kadar rahip vardı, çoğu Mahayana öğrencisiydi.[10] Bazı araştırmacılara göre Xuanzang’ın anlatısı, Gandhara’nın kraliyet soyunun tükendiğini ve Gandhara’nın Kapisa’ya geçtiğini söyler.[11]

Göktürk üstünlüğü

Jiu Tang Shu, Tong Yabgu’nun ülkesinin güneyde Jibin’e komşu olduğunu ve Jibin’in onun altına girdiğini söyler.[12] Xin Tang Shu onun İran’ı ve Jibin’i boyunduruk altına aldığını söyler.[13] Bazı araştırmacılar batı Göktürklerinin İndus’a ilerleyişini 625 dolaylarına tarihler.[14][15] Buna göre Eftalit kralı II. Narendra Gandhara’yı elinde tuttu ve yabguyu üstün hükümdar olarak tanıdı. Kapisa batı Göktürk prenslerinden birine verildi, o da Narendra’nın ölümünden sonra iki krallığı birleştirdi.[5] Tang tarihleri 658’de Kapisa kralının adını Hexieji olarak verir.[16] Bazı araştırmacılar bu adı Türkçe bir Qarγïlacï biçiminden türetir ve onu hanedanın soyadı sayar.[5]

718’de Toharistan yabgusunun kardeşi Puluo, Kapisa kralını ağabeyinin emrindeki krallar arasında saydı.[17] Ona iki yüz bin asker ve atlı verdi.[17] Bu sayı dilekçe sahibinin kendi sözüdür.

Tang ve Jibin kralları

Tang tarihleri Jibin krallarını hanedanın ilk yıllarından itibaren izler. 619’da bir elçi mücevherli bir kemer, altın bir kilit ve billur getirdi.[18] Zhenguan yıllarında krallık ünlü atlar gönderdi. Taizong, subay Hechuluoba’yı zengin armağanlarla yolladı. O varınca kral yüzü doğuya dönük iki kez eğildi ve elçileri Hindistan’a götürmek için kılavuzlar verdi.[18] 642’de Jibin yılan yiyen bir sıçan gönderdi.[19] 653’te Cefu yuangui, Jibin ile Cao’nun her birinde yeni bir halefin tahta çıktığını ve elçi gönderdiklerini kaydeder.[20]

Jibin halkı Tang’a, kralın ilk atasının Xinnie adını taşıdığını ve iktidarın babadan oğula on iki kuşak boyunca kral Hexieji’ye geldiğini söyledi.[16] 658’de Tang ülkeyi Xiuxian Bölge Komutanlığı yaptı.[21] Longshuo’nun ilk yıllarında kralı on bir vilayetin komiseri ve Xiuxian valisi atadı.[21]

719’da Jibin bir astronomi metni ve gizli ilaçlar gönderdi.[22] Xin Tang Shu, imparatorun kralını Geluodazhi tegin olarak atadığını yazar.[18] Tang Huiyao atamayı ertesi yıla tarihler.[23] Bazı araştırmacılar Geluodazhi’yi Zabulistan’ın adı sayar.[24] Bu durumda Zabulistan’ın tegini Kapisa kralı oldu.[24] 739’da yaşlanmış olan kral Wusan Tegin Sa, oğlu Fulin Jipo’nun kendisinden sonra geçmesini istedi ve imparator kabul etti.[25] 745’te imparator kralın oğlu Bofuzhun’u, Jibin ve Oḍḍiyāna demek olan Wuchang tahtlarının varisi atadı.[2][26] Tang tarihlerindeki son elçilik 758 tarihlidir.[25]

Unvanlar ve soy

Tang tarihlerinin Jibin bölümleri krallara Göktürk demez. Verdikleri unvanlardan ikisi Türkçedir: tegin ve Wusan Tegin Sa’daki sa, ki bazı araştırmacılar onu şah sayar.[24]

Üç tanık daha fazlasını söyler. Hacı Huichao bu topraklardan 723 ile 729 arasında geçti.[27][28] Gandhara, Kapisa ve Zabul’un krallarının ve askerlerinin Göktürk olduğunu söylediği aktarılır.[27][28] Göktürk kralının babasının halkıyla, askerleriyle ve atlarıyla Jibin kralına teslim olduğunu anlatır. Göktürk gücü büyüyünce Jibin kralını öldürdü ve ülkenin efendisi oldu.[27][28][29] Biruni hanedanın kurucusuna Barhatakin adını verir. Barhatakin’in bir mağarada saklandığını, halkın önüne olağanüstü bir varlık olarak çıktığını ve böylece iktidara geldiğini anlatır.[29] Bazı araştırmacılar mağarada Göktürk köken efsanesinin bir yankısını görür.[29] Aynı araştırmacılar adı da Türkçe okur: Baγa tegin, Barha ise Sanskritleştirilmiş bir Baha.[3] Gümüş sikkeler tacın üzerinde bir kurt başı ekler, bu da Türk bağlantısının işareti sayılır.[1]

Zabul kolu

Xin Tang Shu, Zabulistan’ı Toharistan’ın güneybatısında gösterir.[18] Göktürkler, Jibin halkı ve Toharistanlılar orada karışık yaşardı ve Jibin kralı Araplara direnmek için onların gençlerini alırdı.[18] Metin 710 ya da 711’de bir elçilik kaydeder, sonra Jibin’i nesne alan 臣 (chen) fiilini kullanır.[18] Pasajın Fransızca çevirisi bunu Kapisa’nın Zabulistan tarafından fethi olarak verir.[30] Aynı bölüm bu fiili Tibet’e boyun eğen devletler için de kullanır, bu da ters okumayı, yani Zabulistan’ın Jibin’e bağlı olduğunu destekler.[18]

Huichao, Zabul kralının Kapisa ve Gandhara hükümdarının yeğeni olduğunu söyler.[27][7] Arapça kaynaklar Zabul krallarına zunbil unvanını verir. Bazı araştırmacılar bu unvanın aynı ailenin bir koluna ait olduğunu söyler. Bu kol, kral ile kardeşi arasındaki bir anlaşmazlıktan sonra 670 dolaylarında Kabil krallarından ayrılmıştır.[29]

Üç tarihleme

Anlatılar Türk egemenliğinin başlangıcını üç farklı yıla koyar.

  • 625 dolayları. Yabgunun ordusu İndus’a gelince batı Göktürk prenslerinden biri Kapisa’yı aldı ve soyu onu elinde tuttu.[5]
  • 666 dolayları. Arapça kroniklerin ilk Zunbil’i o yıl görünür. Onlara göre Barhatakin onun kardeşiydi ve Kabil hanedanını aynı sıralarda kurdu.[6]
  • 711 ile 719 dolayları. Barhatakin, Zabulistan’ın 711’den sonra otoritesini Kapisa üzerine uzattığı sırada iktidara geldi.[7] Oğlu Tegin Şah 719’da onun yerine geçti.[3]

Sikkeler

Kapisa ve Gandhara kralları birkaç yazıyla sikke bastı. Bazı araştırmacılar tek hilalli bir taç ve Pehlevice nyčky yazısı taşıyan bir sikke türünü 630 dolaylarından 720 dolaylarına kadar tarihler.[31] Ardından üç hilalli bir tacın bulunduğu yeni bir portre gelir, üzerinde Baktriya yazısıyla “Zat-ı Âlileri Kral” ve Brahmi yazısıyla śrī ṣāhi yazar. Bunlar bu türü Barhatakin’e atfeder.[3]

Tegin Şah’ın sikkeleri saltanat yıllarına, Geç Kuşan çağına ve Yazdgird çağına göre tarihlenir. Yazıları Pehlevice, Baktriya ve Brahmi yazılarıdır.[32] Bir sikke Hintli kraliçesinin adını verir. Bir başkası Geç Kuşan çağının 494. yılına, yani 725 ya da 726’ya tarihlenir.[33] Bir üçüncüsü Yazdgird çağının 77. yılını taşır, bu da 729’dur.[34] Buna göre 739’dan 746’ya hüküm süren Fromo Kesaro’nun sikkeleri Geç Sasani ve Arap vali sikkelerinin modellerini izler.[35][36] Vahitigina adlı bir hükümdarın gümüş sikkeleri, kurt başlı bir taç ve arka yüzde II. Hüsrev sikkelerindeki gibi bir tanrı gösterir.[1] Bazı araştırmacılar Vahitigina’yı Barhatakin’le özdeşleştirir.[1]

Araplarla savaşlar

Muʿāwiya zamanında ʿAbd al-Raḥmān ibn Samura, Zabul ile Rukhkhaj’ı aldı ve Kabil’e ulaştı. Kabil hükümdarı haraç ödemek zorunda kaldı, ama kısa sürede Arapları kovdu.[37] Bazı araştırmacılara göre bu, Ibn Samura’nın 670 ya da 671’deki ölümünden sonra oldu: Kabil kralı Arapları topraklarından çıkardı ve kardeşi Zabulistan ile Rukhkhaj’ı aldı.[29] Arapların 697 ve 698’de Kabil’e yaptığı sefer geri püskürtüldü.[37] 710 ve 711’de vali Kuteybe, Zabulistan’a vergi toplamak için bir sefer gönderdi.[38] Bazı Arap valilerinin sikkelerinin kenarına basılmış bir Baktriya yazısının, Fromo Kesaro’nun Arapları yendiğini ve onlara vergi yüklediğini söylediği anlaşılır.[36] Kabil’in Türk Şahi hükümdarı bir dönem Horasan’ın Arap valisine yılda iki bin köle haracı ödedi.[39]

795’te Müslümanlar Zabul’a girdi ve Kabil’e ilerledi.[37] Memun zamanında Kabil hükümdarı esir alındı ve Müslüman oldu.[37] Araplar bölgeye ancak 870’te, Saffari Yaʿqūb ibn Layth Belh ve Bamiyan üzerinden Kabil’e girdiğinde sağlam biçimde yerleşti.[37]

Son

Bir yeniden kurgu Türk Şahiler için 177 yıl sayar ve Kabil’deki egemenliklerinin sonunu yazıtlara dayanarak 843’e tarihler.[40] Arapça kaynaklardaki Zunbillerden oluşan batı kolları, Yaʿqūb ibn Layth’in Kabil’i aldığı 870’e kadar Rukhkhaj’ı biraz daha elinde tuttu.[40] Başka araştırmacılar değişimi 860’a ya da sonrasına tarihler.[41] Bu durumda Hindu Şahilerin kurucusu Brahman Lalliya, bir Gurjara-Pratihara kralının yardımıyla Gandhara ve Kabil’i Türk Şahilerden aldı.[41] Üçüncü bir anlatı yalnızca, Hindu Şahilerin dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında, eski efendisi olan Kabil’in Türk hükümdarını tahttan indiren Lalliya tarafından kurulduğunu söyler.[4]

Kayıtlarda adı geçen krallar

Çin metinleri Jibin’in şu krallarını anar.

  • Hexieji, 658’de kral, soyunun on ikincisi.[21]
  • Wusan Tegin Sa, 739’da kral ve o zaman yaşlı.[25] Bazı araştırmacılar onu 719 ya da 720’de atanan kral sayar.[24]
  • Fulin Jipo, yaşlı kralın 739’da halef olarak önerdiği oğul.[25] Bazı araştırmacılar son heceyi düzeltir ve adı Frōm Kēsar, Roma Sezar’ı olarak okur.[35]
  • Bofuzhun, 745’te varis atandı.[18]

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Tang619 – 758

    • Elçilik619 – 758elçilikler ve Jibin kralı unvanıyla atama

  2. Emevi Halifeliği671 – 698

    • Savaş671 – 698Araplar'ın Kabil'e akınları ve haraç

Notlar

  1. ^ a b c d e f Litvinsky 1996, p. 383
  2. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
  3. ^ a b c d e Litvinsky 1996, p. 368
  4. ^ a b Minorsky 1970, p. 254
  5. ^ a b c d Litvinsky 1996, p. 365
  6. ^ a b Litvinsky 1996, p. 174–175
  7. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 367–368
  8. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221; Record of the Western Regions, juan 1
  9. ^ Marquart 1901, p. 296
  10. ^ a b c d e Record of the Western Regions, juan 1
  11. ^ Chavannes 1903, p. 130
  12. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  13. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  14. ^ a b Litvinsky 1996, p. 362
  15. ^ a b Yavuz 2025, p. 372
  16. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
  17. ^ a b Chavannes 1903, p. 200–201
  18. ^ a b c d e f g h i Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  19. ^ Cefu yuangui, juan 970; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  20. ^ Cefu yuangui, juan 970
  21. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  22. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99
  23. ^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99
  24. ^ a b c d Chavannes 1903, p. 132
  25. ^ a b c d Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99
  26. ^ Chavannes 1903, p. 213–214
  27. ^ a b c d 慧超 ca. 727
  28. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 363
  29. ^ a b c d e Litvinsky 1996, p. 367
  30. ^ Chavannes 1903, p. 161
  31. ^ Litvinsky 1996, p. 366
  32. ^ Litvinsky 1996, p. 369–371
  33. ^ Litvinsky 1996, p. 369
  34. ^ Litvinsky 1996, p. 370
  35. ^ a b Litvinsky 1996, p. 372
  36. ^ a b Litvinsky 1996, p. 374
  37. ^ a b c d e f Litvinsky 1996, p. 466
  38. ^ Litvinsky 1996, p. 373
  39. ^ Litvinsky 1996, p. 177
  40. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 175
  41. ^ a b Litvinsky 1996, p. 176
  42. ^ Litvinsky 1996, p. 376

Kaynaklar

Literatür

  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Josef Marquart, Ērānšahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenacʿi (1901)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Hyecho 慧超, 往五天竺國傳 Wǎng Wǔtiānzhúguó Zhuàn (ca. 727)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Halklar
Nezak Shahs

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Turk Shahi of Kabul and Kapisa.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/turk-shahi/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026