Yirmi Sekiz Rütbe

Yirmi sekiz rütbe, Çin tarihlerinin anlattığı hâliyle Göktürk kağanlığının makamlar düzenidir.^[1] Zhou Shu büyük makamları yabgudan başlayarak sayar. Küçük makamlarla birlikte toplam yirmi sekiz derece bulunduğunu ve her birinin kalıtsal olduğunu söyler.^[2] Tarihlerin hiçbiri yirmi sekizin hepsini adlandırmaz.^[1]

Zhou Shu ile Sui Shu’daki sıra

Zhou Shu beş büyük makamı sırayla verir: önce yabgu, sonra şad, sonra tegin, sonra silifa, sonra tutunfa. Bunlardan sonra küçük makamlar gelir.^[2] Aktarılan metin şadın yerine mo, 沒 yazar. Basım bunu she, 設 diye düzeltir.^[2] Sui Shu ile Bei Shi aynı beş makamı aynı sırayla verir. Yirmi sekiz sayısını da aynı biçimde verirler.^[3]

Tang eserlerindeki sıra

Tongdian ile Jiu Tang Shu sırayı farklı kurar.^[4] İki grubu ayrı tutarlar. Birinci grup, tegin denen kağanın oğulları ve küçük kardeşleridir. İkinci grup, şad denen, ayrı birliklerin askerlerine komuta eden adamlardır.^[4] Büyük makamlar tek bir sırada arkadan gelir: önce Külüg Çor, sonra apa, sonra xielifa, sonra tudun, sonra irkin.^[4] Yabgu bu listede yer almaz.^[4]

Jiu Tang Shu sayı vermez.^[5] Makamların kuşaktan kuşağa geçtiğini, sahiplerinin sayısının belli olmadığını söyler. Baba ya da ağabey ölünce yerine oğul ya da küçük kardeş geçerdi.^[5]

Xin Tang Shu kağanın altında on bir unvan sayar: şad, tegin, yabgu, Külüg Çor, apa, silifa, tudun, irkin, yanhongda, xielifa ve dagan.^[6] Yirmi sekiz sayısına döner. Makamların kalıtsal olduğunu ve sahiplerinin sayısının belli olmadığını ekler.^[6] Listesinde hem Zhou Shu’nun yazımı silifa hem Jiu Tang Shu’nun yazımı xielifa bulunur.^[7]

Tongdian’ın on derecesi

Tongdian ikinci bir sayım verir. Ona göre başlangıçta yüksek ve alçak unvanlar on dereceydi.^[8] Adlarını bedenden, yaştan, renkten, sakaldan ve saçtan, şaraptan ve etten ya da hayvan adlarından almışlardı.^[8]

Örnekler şöyledir. Cesur ve güçlüye shiboluo, bir de yinghefu denirdi.^[8] Şişmana, kısa ve kalın bir şarap kabının adıyla daluobian denirdi. Bu makam özellikle soyluydu ve yalnızca oğullar ile küçük kardeşler tutardı.^[8] Göktürkçede yaşlı, at, kara ve saç sözcüklerinden Geli Daguan, Helan Suni Que, Keluo Chuo ve Suoge Tudun çıktı.^[8] Şaraptan, haksızlığı gözeten ve sıralamanın düzenini koruyan Funi Rehan çıktı. Etten, hanenin işlerini yürüten Anchan Juni çıktı.^[8] Zaman zaman kurdun adını taşıyan bir Fulin Kağan çıkarılırdı.^[8] Evlerinde yaşayan büyük aileler birbirine yi kağan, yani ev kağanı derdi.^[8]

Shiboluo ile yinghefu bir sayılırsa, örnekler ilk cümlenin verdiği sayıya, ona ulaşır. Pasaj bunların on derece olduğunu söylemez.^[8] Zhou Shu, Sui Shu, Bei Shi ve iki Tang tarihinde bu pasaj yoktur.^[9] Hiçbir kaynak on dereceyi yirmi sekizin yanına koymaz.^[10]

Düzen içinde kağanlar

Kağan düzenin üstünde dururdu, ama bu unvanı taşıyan tek adam o değildi. Tongdian bazı kağanların yabgunun altında yer aldığını söyler.^[8] Sui Shu örnekler verir. Tahtı İşbara’ya bırakan Anluo ikinci kağan diye anılırdı. Batıda o sırada Chuluo Kağan denen Heshana, halkının bazı bölümlerini yönetmeleri için iki küçük kağan atadı.^[11]

Batının makamları

Batı Göktürkleri için Sui Shu iki danışma makamı anar: sifa ve yanhongda. Sahipleri devlet işlerini görüşürdü.^[11] Öteki makamları, Sui Shu’ya göre, doğu devletindeki gibiydi.^[11] Bei Shi bunu tekrarlar.^[12]

Tang eserleri batı listesini daha ayrıntılı verir.^[13] Tongdian yabgu, şad ve tegini, hep kağanın oğulları, küçük kardeşleri ve akrabalarının tuttuğu makamlar olarak anar. Jiu Tang Shu yabgu ile tegini aynı biçimde anar.^[13] İkisi de sonra yanhongda, xielifa, tudun ve sijin gibi başka makamları sayar. Hepsinin miras yoluyla geçtiğini söylerler.^[13]

Düzeni anlatan her hanedan tarihi, rütbelerinin kalıtsal olduğunu söyler.^[9]