Attila'nın Balkan savaşları

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Attila’nın Balkan savaşları, 440’larda Bleda ve Attila komutasındaki Hunların Tuna’nın güneyindeki Doğu Roma eyaletlerine yaptığı akınlardı. Bu akınlar Doğu imparatorluğunun sahra ordularını kırdı ve haracı eskisinin üç katına çıkardı. Bazı araştırmacılar bu sonucu Hunların kazandığı en büyük zafer sayar.^[1] Hunlar doğuda en yüksek askerî güç hâline gelmişti. Doğu imparatorluğunun kayıpları, Balkanları yüzyılın sonuna kadar barbar akınlarına açık bıraktı.^[2]

Savaşın başlangıcı

Margus Antlaşması’ndan sonra Doğu Roma hükümeti büyük olasılıkla haracın hiçbirini ödemedi, kaçak boyları da asker olarak elinde tuttu.^[3] 440’ta büyük bir Roma donanması Vandallara karşı Sicilya’ya yelken açtı. Aynı yıl İranlılar Ermenistan’a saldırdı.^[4]^[5]

441’de Hunlar, Tuna’da kalabalık bir pazar kurulmuşken bir orduyla saldırdı. Çok sayıda Romalıyı öldürdüler.^[6]^[7] Roma elçileri itiraz etti. Hunlar yalnızca haksızlıkların öcünü aldıklarını söyledi. Margus piskoposu kendi topraklarına geçip kraliyet hazinesini soymuştu, Romalılar da kaçakları hâlâ elinde tutuyordu. İkisi birden geri verilmezse savaş olacaktı.^[6] Yunanca metin, piskoposun kraliyet mezarlarını soyduğu anlamında da anlaşılabilir. Öyleyse Hunlar kuşkusuz haklıydı.^[8]^[9] Hunlar Tuna’yı geçti, kıyıdaki kasabalara ve kalelere zarar verdi. Viminacium’u aldılar. Şehir, Justinianos zamanına kadar ıssız kaldı.^[10]^[9] Margus piskoposu kendisinin teslim edileceğinden korktu. Hunlara gitti ve kralları kendisini ödüllendirirse şehrini ihanetle teslim edeceğine söz verdi. Barbar bir kuvvetle geri döndü ve geceleyin Margus’u onlara açtı. Priscus şöyle yazar: “Ve o zamandan sonra barbarların işleri günden güne büyüdü ve düzeldi.”^[10]

Singidunum ve Sirmium izledi. Sirmium, Tuna savunmasının tamamının menteşesiydi. Düşüşü 441’e yerleştirenler vardır.^[11] Priscus, Sirmium kuşatması sırasında piskoposun Attila ile Bleda’nın bir sekreterine kilisenin altın kaplarını verdiğini duymuştu. Bu kaplar, şehir düşerse piskoposun ya da vatandaşların fidyesini ödemek içindi.^[12] Komutanlar Anatolius ile Aspar bir yıllık ateşkes yaptı.^[13]

Ratiaria, Naissus ve Kersonesos

Attila güçlerini topladı ve imparatora yazdı. Kaçaklar ile savaş bahanesiyle ödenmeyen haraç hemen gönderilecekti. Gelecekteki haracı belirlemek için elçiler gelecekti. Romalılar oyalanır ya da savaşa hazırlanırsa, İskit kalabalığını artık tutamazdı. İmparator kaçakları vermeyi reddetti. Attila Roma topraklarını kasıp kavurdu ve kaleleri yıktı. “Büyük ve kalabalık bir şehir” olan Ratiaria’ya saldırdı.^[14] Ratiaria, Dacia Ripensis’in başkenti ve Tuna donanmasının üssüydü.^[15]

Hunlar oradan Morava boyunca Konstantin’in doğduğu yer olan Naissus’a çıktı. Sardika’yı, Philippopolis’i ve Arkadiopolis’i aldılar.^[16] Hunların artık koçbaşları ve başka kuşatma makineleri vardı, bunları bol bol kullandılar. Naissus, Sofya ve Lüleburgaz büyük bir çaba gerektirmeden düştü.^[5] Makineleri Attila’nın ordusundaki Romalı esirler ya da firariler yaptı.^[17] 449’da Priscus Naissus’u ıssız buldu. Kiliselerin harabelerinde yalnızca birkaç hasta kalmıştı. Nehir kıyısı ölülerin kemikleriyle doluydu.^[18]

Hunlar art arda gelen çarpışmalarda generaller Aspar, Areobindus ve Arnegisclus’u yendi ve onları Gelibolu Yarımadası olan Kersonesos’a doğru geri püskürttü. Son Roma ordusu orada kırıldı. Hunlar Kallipolis ve Sestos’ta denize ulaştı.^[19]^[5] Kersonesos’taki muharebeden sonra imparator barış yapmak için Anatolius’u gönderdi. Anatolius Barışı uyarınca Romalılar kaçakları geri verdi. Geciken 6.000 libre altını ödediler ve yıllık haracı 2.100 libreye çıkardılar.^[20] Asemus halkı savaş boyunca Hunlara direnmişti. Attila, esirlerini geri verene kadar barışı onaylamadı.^[21]

447 istilası

Kronikçi Marcellinus, 447 savaşını ilkinden daha büyük sayar. Ona göre Attila neredeyse bütün Avrupa’yı toza çevirdi.^[22]^[23] Ardaric komutasındaki Gepidler ve Valamir komutasındaki Ostrogotlar onunla birlikte yürüdü.^[24] 27 Ocak 447’de, gece yarısından sonraki ikinci saatte, bir deprem Konstantinopolis’in kara surlarını yıktı. Elli yedi kule de bunların arasındaydı.^[25]^[26] Pretoryum valisi Flavius Constantinus, sirk partilerinin yardımıyla surları yeniden yaptırdı. Mart sonunda surlar yeniden ayaktaydı.^[25]^[26]

Dacia Ripensis’teki Utus Irmağı yakınında, Markianopolis’ten çıkan Roma ordusu Attila ile karşılaştı. Komutanı Arnegisclus her şeyi tek bir muharebeye bağladı. Atı altında öldürüldü. Çok sayıda düşman öldürdükten sonra cesurca savaşarak düştü.^[27]^[28] Zafer Attila’nındı. Kayıpları ise ağırdı. Bu, Attila’nın Romalılara karşı son zaferi olabilir.^[29] Markianopolis düştü ve Justinianos’a kadar ıssız kaldı. Hunlar güneye, Yunanistan’a doğru ilerledi. Yalnızca Thermopylai’de durdurulabildiler.^[29] Bir grupları Boğaziçi’ne ulaştı. Orada hastalık onu durdurdu.^[30] 452 tarihli Galya vakayinamesi, yıkılan şehirleri en az yetmiş olarak sayar. Yalnızca Adrianopolis ile Trakya’daki Herakleia kurtuldu. Keşiş Hypatios’un Yaşamı yüzden fazlasından söz eder.^[31]^[2]

Kronoloji

Priscus birkaç tarih verir. Parçalarının sırası tartışmalıdır. Bir hesaba göre 441 ve 442’de bir savaş vardı, 443’te savaş olmadı, 447’de tek bir büyük istila yaşandı. Bu istila aynı yılın sonbaharında Anatolius Barışı ile sona erdi. Bu görüşe göre Attila’nın mektubu ile Ratiaria saldırısı 447’nin başlangıcına aittir.^[32] İkinci hesapta savaş 441’den 443’e kadar sürer. Ratiaria, Naissus ve Kersonesos 443’te yer alır. Birinci bir Anatolius Barışı savaşı o yıl bitirdi. 447’de ikinci bir istila geldi, 448 ve 450’de başka antlaşmalar yapıldı.^[33] Üçüncü bir hesap Anatolius Barışı’nı 443’e tarihler.^[34] Kaynaklar, Hunların 447’de barışı neden bozduğunu söylemez.^[24]

Notlar

^ Maenchen-Helfen 1973, p. 124–125
^ a b Yavuz 2025, p. 97
^ Thompson 1948, p. 77
^ Thompson 1948, p. 79
^ a b c Yavuz 2025, p. 95
^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 2, p. 72–73
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 116
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 110
^ a b Thompson 1948, p. 80
^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 2, p. 73
^ Thompson 1948, p. 80–81
^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 84
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 110–111
^ Priscus; Müller 1851, fr. 3, p. 73
^ Thompson 1948, p. 83
^ Thompson 1948, p. 83–84
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 201
^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 78
^ Thompson 1948, p. 84
^ Priscus; Müller 1851, fr. 5, p. 74
^ Priscus; Müller 1851, fr. 5, p. 75
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 119
^ Thompson 1948, p. 94
^ a b Thompson 1948, p. 90
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 120–121
^ a b Thompson 1948, p. 91–92
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 119–120
^ Thompson 1948, p. 92–93
^ a b Thompson 1948, p. 93
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 123
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 123, 456
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 115–119, 124
^ Thompson 1948, p. 78–98, 218–219
^ Bury 1923, p. 275

Kaynaklar

Priscus
Jordanes (after Priscus and Ammianus Marcellinus)

Literatür

Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
J. B. Bury, History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I to the Death of Justinian, vol. I (1923)
Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)