Göktürk-Bizans ittifakı, İstemi’nin elçilerinin 568’de Konstantinopolis’te, Doğu Romalıların imparatoru II. Justinos ile ant içerek kurduğu dostluk ve İran’a karşı savaş antlaşmasıydı.[1] Ardından oldukça düzenli bir elçilik alışverişi sürdü. Bu alışveriş, Göktürklerin 576’da Roma şehri Bosporos’u almasına kadar devam etti.[2] Yarım yüzyıl sonra Herakleios ittifakı yeniden kurdu. Bir Göktürk ordusu Kafkasya’da Romalıların yanında İran’a karşı savaştı.[3]

Kökenler

İttifak ipek ticaretinden doğdu.[1] Göktürkler Eftalitleri boyunduruk altına aldıktan sonra, Soğdlu tebaaları İran’da ipek satmak istedi. İstemi onları, başlarında Maniah olmak üzere, Ktesifon’a giden elçiliklerle oraya gönderdi.[1] I. Hüsrev ipeği satın aldı ve elçilerin gözü önünde yaktı. Göktürklerden oluşan ikinci bir elçiliğin de çoğunu zehirletti.[1] Menandros’un yazdığına göre İranlılar ile Göktürklerin düşmanlığı bundan başladı. Maniah, İstemi’ye ipeği her halktan çok kullanan Romalılara yönelmesini öğütledi.[1]

568 andı

Justinos’un saltanatının dördüncü yılının başında Maniah, ipek armağanları ve İskit yazısıyla yazılmış bir mektupla Konstantinopolis’e ulaştı.[1] Elçilik imparatordan Romalılar ile Göktürkler arasında barış ve bir askerî ittifak istedi. Elçilik, dünyanın kendi bölgelerinde Roma gücünün her düşmanına savaş açmayı önerdi.[1] Maniah ve yoldaşları ellerini kaldırıp en büyük andı içti. Yalan söylüyorlarsa kendilerini, İstemi’yi ve bütün ulusu lanetlediler.[1] Menandros’un yazdığına göre Göktürkler böylece Romalıların dostu oldu.[1]

Antlaşma hem savunma hem saldırı ittifakı olarak nitelenmiştir. Göktürk tarafında bunun için üç güdü bulur: ticaret, İran ile savaş ve Avarlar.[4] Bizans’ın ihtiyatlı olmak için nedenleri vardı.[5] Bizans kendi ipeğini üretmeye başlamıştı. Bir Göktürk ittifakı ayrıca Avarlara ödeme yaptığı düzeni tehdit ediyordu. Bu yüzden imparatorluk büyük bir aceleyle karşılık vermedi.[5]

Elçilikler, 569’dan 576’ya

Justinos, Ağustos 569’da Konstantinopolis’ten ayrılan Zemarkhos elçiliğiyle karşılık verdi.[1] Zemarkhos ilk geldiğinde İstemi ile Justinos antlaşmaları yaptı. İstemi, Romalıların dostunun kendi dostu, düşmanlarının da kendi düşmanı olacağını bildirdi.[1] İstemi, Zemarkhos’u İran seferine yanında götürdü. Onu, unvanı Tarkan olan Tagma adlı yeni bir elçiyle birlikte ülkesine gönderdi.[1] Göktürk elçiliğinin Konstantinopolis’e 571’de ulaştığı anlaşılıyor.[2]

570 dolaylarında Göktürkler Medya’yı istila etti. Justinos’a bir elçilik gönderdiler ve onu, İran ikisinin arasında ezilsin diye kendileriyle birlikte İran’a savaş açmaya çağırdılar.[6] Menandros bunu Justinos’un İran ile savaşının başlıca nedeni sayar.[1] Romalılar Göktürkleri durmadan kışkırtıyordu. Bu, 572’de başlayan Roma ile İran arasındaki yirmi yıllık savaşın nedenlerinden biriydi.[7]

Menandros ardından gelen elçilerin adlarını verir: Anankastes, Eutykhios, Herodianos, Kilikyalı Paulos ve iki kez giden Valentinos.[1] Bazı araştırmacılar 576’ya kadar İstemi’nin hükümdarlık merkezine beş Roma elçiliği daha sayar. Bu okumaya göre hepsi yolda İranlı paralı askerlerin saldırısına uğradı.[8] 576’ya gelindiğinde, halkları tarafından farklı zamanlarda gönderilmiş 106 Göktürk Konstantinopolis’te yaşıyordu.[1] Aynı araştırmacılar bunların çoğunu tüccar sayar.[9]

Bosporos, 576

576’da Caesar Tiberios, Valentinos’u İran’a karşı ittifakı yenilemek üzere gönderdi.[2] Az önce ölmüş olan İstemi’nin oğullarından Turxanthos onu sitemlerle karşıladı.[1] Turxanthos’a göre Romalılar on dille konuşuyor ama tek bir aldatmaca güdüyordu. Göktürklerin kaçak köleleri olan Avarlarla antlaşma yapmışlardı. Turxanthos’un elçilerini ise onu topraklarından uzak tutmak için Kafkasya üzerinden götürüyorlardı.[1] Valentinos ona, babasının Romalıları İranlılara kendi isteğiyle tercih ettiğini hatırlattı.[1]

Turxanthos, Valentinos’u Tarduş’a gönderdi ve aynı zamanda Bosporos’a bir ordu yolladı.[1] Menandros’a göre şehir, elçiler Göktürklerin arasındayken alındı. O zaman Göktürklerin Romalılarla savaşa girdiği anlaşıldı. Turxanthos elçileri bırakmadan önce alıkoydu ve alaya aldı.[1] Başkaları durumu başka türlü anlatır. Ona göre Bizans ile savaş olmadı. Tarduş, ittifakın hâlâ geçerli olduğu konusunda Valentinos ile anlaştı ve Göktürkler Kırım’ı elde tuttu.[10] Bosporos kuşatmasının tarihi iki türlü hesaplanır. Bir hesaplama kuşatmayı ve şehrin düşüşünü 576’ya koyar.[10] İkincisi şehrin düşüşünü 579 dolaylarına tarihler.[11]

580 dolaylarında imparator Göktürkleri hâlâ bir tehdit olarak kullanıyordu. Avar elçilerine, Göktürklerin Kherson çevresinde konakladığını söyledi.[1] 598’de bir Göktürk kağanı, imparator Maurikios’a zaferlerini anlatan bir mektupla elçiler gönderdi.[12]

Herakleios döneminde yenilenme

Bazı araştırmacılara göre ittifak, iki gücün 627’de yeniden birlikte savaşmasından yaklaşık otuz yıl önce bozulmuş görünüyordu.[13] Tong Yabgu Bizans ile ilişkileri yeniledi. 602’den beri süren Bizans-İran savaşına da müdahale etti.[14] Avarlar, Slavlar ve İranlılar 626’da Konstantinopolis’i kuşattığında Herakleios, batı Göktürkleriyle ittifakını kurmuş bulunuyordu.[15]

Kafkas Albanlarının Ermenice tarihi, ittifakın nasıl kurulduğunu anlatır.[16] Herakleios, Andre adlı bir soyluyu muazzam hazine vaatleriyle kuzeye gönderdi. Tarihin Jebu Xak’an dediği hükümdar, imparatorun öcünü düşmanlarından alacağını ve ona bizzat yardıma geleceğini bildirdi.[16] Hükümdar, seçme bin kadar atlıyı geri gönderdi. Bu atlılar imparatorla ant içti, her biri kendi yasasına göre.[16]

627’de Börü Şad Derbent önüne geldi. Müttefikler Tiflis’i kuşattı.[17] Kalenin önünde Göktürk hükümdarı imparatorun omzunu öptü.[18] Herakleios ona oğlum dedi, kendi tacını onun başına koydu ve ona kızını vaat etti.[18] İttifakın kuzeydeki savaşı, 627’den 629’a kadar süren Kafkasya seferiydi. Bu sefer Roma zaferine ve Sasani devletinin çöküşüne önemli ölçüde katkıda bulundu.[19] Savaştan sonra Göktürk gücü tükenmişti. Roma ve İran gücü de tükenmişti.[20]

İttifak iki seferde de İran’a karşı kuruldu. İran, iki ortağın da sınır komşusu olan tek güçtü.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Menander Protector
  2. ^ a b c Golden 1992, p. 130
  3. ^ Yavuz 2025, p. 359-361
  4. ^ Yavuz 2025, p. 288-289
  5. ^ a b Golden 1992, p. 129
  6. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 68-69
  7. ^ Nöldeke 1879, p. 158
  8. ^ Yavuz 2025, p. 293
  9. ^ Yavuz 2025, p. 290
  10. ^ a b Yavuz 2025, p. 321
  11. ^ Golden 1992, p. 131
  12. ^ Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 246
  13. ^ Yavuz 2025, p. 361
  14. ^ Yavuz 2025, p. 359
  15. ^ Golden 1992, p. 112
  16. ^ a b c Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 87
  17. ^ Yavuz 2025, p. 361-368
  18. ^ a b Yavuz 2025, p. 368-370
  19. ^ Golden 1992, p. 135
  20. ^ Yavuz 2025, p. 372

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler18

Kişiler
Anankhast · Heraclius · Istemi · Justin II · Tagma Tarkhan · Valentinos
Devletler
Byzantium · Sasanian Persia
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Embassy of Valentinos (576) · Istemi's campaign against Persia, 569 · Khosrow's gift of maidens (573) · Maniakh's embassy to Constantinople, 568 · Meeting of Heraclius and Ziebel (627) · Siege of Bosporos, 576
Halklar
Turkic Tribes in Europe

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Göktürk–Byzantine alliance.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/gokturk-byzantine-alliance/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026