Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

732 жылы Білге хан Орталық Моңғолиядағы Орхон аңғарында бір жыл бұрын қайтыс болған інісі Күлтегінге арнап орнатты.[1] Үш жағында түркі тілі руна жазуымен жазылған. Төртінші жағында Таң сарайының қытайша көңіл айту мәтіні тұр.[2] Бүкіл мәтін бойы сөйлеуші Білге хан. Ол інісін жерлеп жатыр және осы сәтті өз халқына екінші жақта бір рет мемлекетін қалай жоғалтқанын және оны тағы қалай жоғалтуы мүмкін екенін айту үшін пайдаланады.

Бұл Бумын мен Істемі туралы айтатын түркі тіліндегі ең ерте мәтін. Сондай-ақ бұл көктүріктердің өз мемлекетін қалай түсінгенін айтқан ең толық мәлімдеме: ол қайдан шықты, неге жоғалды, қандай шартпен қалпына келді және неге сүйенеді. Бұл жылнама емес. Оны Екінші қағанат ол ашатын оқиғалардан екі ғасырға жуық уақыт өткенде, негізін қалаушылар өзі айтқандай болғанын қажет еткен әулет үшін қашап жазған. Сегізінші ғасыр туралы айтқанын ол өз заманы туралы айтады. Алтыншы ғасыр туралы айтқанын ол екі жүз жыл қашықтықтан айтады. Оның Бумыны кейінгі әулет оның болуын қажет еткен негізін қалаушы.

Шығыс беттегі тарихи бөлім Білге хан жазбасында да дерлік сөзбе-сөз қайталанады. Ол жаратылысты, негізін қалаушыларды, құлауды, елу жылды және қалпына келуді қамтиды. Екі ескерткіш әрқайсысы өзі еске алатын адамның істеріне бұрылған жерде ерекшеленеді. Ортақ бөлімде олар бір мәтін. Сондықтан екеуін де келтіру бір куәні екі рет келтіру болып табылады.[3]

Ескерткіш

Ескерткіш әктас немесе мәрмәрден жасалған, биіктігі 3,75 метр төрт қырлы жалғыз блок.[4] Ол мәрмәр тасбақаның үстінде тұр, онда да зақымдалған бірнеше жол мәтін бар.[5] Шығыс бетте түркі тілінде 40 жол, ал солтүстік және оңтүстік беттерде 13 жолдан бар.[4] Батыс бетте қытайша мәтін тұр. Оның қасында қатты зақымдалған қысқа түркі мәтіні тұр.[6] Оқуға болатын жолдарда Білге хан соғдылардың батыста көтерілгенін айтады. Ол Күлтегін еңбегі мен күшін бергенін және өзі Күлтегінге Інанчу Апа Жарған Тархан атағын бергенін айтады.[6]

Хөшөө Цайдамдағы ескерткіштер тобын 1889 жылы 18 шілдеде орыс ғалымы Н. М. Ядринцев тапты.[7][8] 1890 жылы фин экспедициясы, 1891 жылы Радлов бастаған орыс экспедициясы келді.[7] 1958 жылы чехословак-моңғол экспедициясы Күлтегін ескерткішін қазып, тағы бір ескерткіш тапты, сондықтан топта қазір бесеу бар.[9] Бестің үшеуі кіші және аты белгісіз адамдарға орнатылған. Екі үлкені Білге хан мен Күлтегінді еске алады.[10]

Қытайша мәтін Таң императорының жоқтау мәтіні.[11] Э. Х. Паркердің ағылшынша аудармасында ол Күлтегінді Құтлұқ ханның екінші ұлы және қазір билік етіп отырған Білге ханның інісі деп атайды.[12][13] Ол сондай-ақ Таң императорын әке ретінде көрсетеді, ал Білге хан оған ұл ретінде тұрады.[13] Мәтін Кайюань дәуірінің жиырмасыншы жылының жетінші айына жатады.[14] Есеп оның күнін юлиан күнтізбесі бойынша 732 жылғы 1 тамызға қояды.[15]

Колофонға сай, түркі мәтінін жазуға жиырма күн кетті. Сондықтан Текин басылымы тасты 732 жылғы 21 тамызда орнатылған деп санайды.[16] Сол басылым Күлтегіннің өлімін 731 жылғы 27 ақпанға, ал жерлеуін 731 жылғы 1 қарашаға ауыстырады.[16] Таң шежірелері өлімге әр жағдайда әртүрлі жыл береді. Цзю Тан шу оны Кайюаньның жиырмасыншы жылына, яғни 732 жылға жазады.[17] Синь Тан шу оны он тоғызыншы жылға, яғни 731 жылға жазады.[18] Бір оқу Цзю Тан шуда жыл қате деп санайды, өйткені императордың Білге ханға жазған көңіл айту хаты 731 жылғы 13 мамырға жатады.[19][20]

Ескерткіш Орхон маңында, Архангай аймағының Хашаат ауданында тұр.[21] 1950 жылдары найзағай төбесін сындырып кетті, және кейбір сынықтар әлі де оның етегінде жатыр.[21] Жапон мамандары 1982 жылы тастың бұзылып жатқанын көрді.[21] Орхон аңғарының ескерткіштері 1971 жылы мемлекет қорғауына алынып, қоршалды, ал 1998 жылдан бері оларды күзетшілер бақылайды.[22] Жапон-моңғол тобы 1997 жылы маусым мен шілдеде Күлтегін тасын тазалап, бекітті. Олардың есебі бұл жұмысты әр екі-үш жыл сайын қайталануы тиіс шұғыл шара деп атайды.[23]

Мәтін

Үш бет шығыс, солтүстік, оңтүстік ретімен берілген. Жол нөмірлері жұмыс аудармасы түзете алған жерде басылымдарды ұстанады және аударманың өз болжамы болған жерде ≈ белгісімен белгіленген. Транскрипция курсивпен әр үзіндінің алдында тұр. Руналық мәтін жұмыс транскрипциясымен сөзбе-сөз келісетін жерде руна жолы транскрипцияның үстінде тұрады. Ол Текин басылымының оқуын ұстанады, ол сол мәтінді латын транскрипциясымен береді.[24] Басқа үзінділерде руна жолы жоқ, өйткені руналық мәтін мен сол оқу онда келіспейді. Тастағы олқылықтар [ … ] деп белгіленген. Аударма түркі тілінде qaġan тұрған жерде қаған деп жазады. Yabgu, šad, tegin, balbal және басқа құрылымдық терминдер аударылмай қалдырылған, өйткені баламасы жоқ. Жас қазіргі есеппен берілген. Көне түркі тілі келе жатқан онжылдыққа қарай санайды, сондықтан altı yegirmi, «жиырмаға қарай алты», он алты болады.

Латын транскрипциясында өткен шақ жалғауы -mış деп жазылады. Тастағы сол жалғау s-белгісімен (𐰾) жазылған, және руна жолдары оны солай көрсетеді.[25] Оңғын, Күлтегін және Тоныкөк тастары оны s-белгісімен 120 рет, ал š-белгісімен 13 рет жазады.[25]

Шығыс бет

E1 — Әлем жаратылады, көктүрік мемлекеті де

𐰇𐰕𐰀: 𐰚𐰇𐰚: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰽𐰺𐰀: 𐰖𐰍𐰕: 𐰘𐰼: 𐰴𐰃𐰞𐰦𐰸𐰑𐰀: 𐰚𐰃𐰤: 𐰺𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰃𐰞𐰣𐰢𐰾: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰦𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰲𐰃𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐰉𐰆𐰢𐰣: 𐰴𐰍𐰣: 𐰃𐰾𐱅𐰢𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰯𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰭: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾

üze kök teŋri, asra yagız yer kılıntukda, ekin ara kişi oglı kılınmış. kişi oglınta üze eçüm apam bumın kagan, istemi kagan olurmış. olurupan türk bodunıŋ ilin törüsin tuta bermiş, iti bermiş.

Жоғарыда көк аспан, төменде қоңыр жер жаратылғанда, екеуінің арасында адам ұлдары жаратылды. Адам ұлдарының үстінде ата-бабаларым Бумын қаған мен Істемі қаған отырды. Таққа отырып, олар түрік халқының елін және төресін ұстап, реттеді.

{kommentar} İl — ел, мемлекетті және оның халқын да қамтитын сөз.[26] Törü — елді ұстап тұратын заң немесе салт.[27] Bodun — тайпаларды бірге халық ретінде алатын сөз.[28]

E2–E4 — Негізін қалаушылардың жаулап алулары

𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭: 𐰴𐰆𐰯: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰾𐰇: 𐰾𐰇𐰠𐰯𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭𐰑𐰴𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰴𐰆𐰯: 𐰞𐰢𐰾: 𐰴𐰆𐰯: 𐰉𐰕: 𐰴𐰃𐰞𐰢𐰾: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰜𐰦𐰼𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰕𐰠𐰏𐰏: 𐰾𐰇𐰚𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰴𐰑𐰺𐰴𐰣: 𐰘𐰃𐱁𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰚𐰃𐰼𐰇: 𐱅𐰢𐰺𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰸𐰆𐰦𐰺𐰢𐰾: 𐰚𐰃𐰤: 𐰺𐰀: 𐰃𐰓𐰃: 𐰆𐰴𐰽𐰕: 𐰜𐰇𐰚: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰨𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰞𐰯: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰞𐰯: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐱅𐰇𐰕: 𐰼𐰢𐰾: 𐰣𐰃: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰠𐰏: 𐰨𐰀: 𐱃𐰆𐱃𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰃𐰠𐰏: 𐱃𐰆𐱃𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰏: 𐰃𐱅𐰢𐰾: 𐰇𐰕𐰃: 𐰨𐰀: 𐰚𐰼𐰏𐰚: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾

tört buluŋ kop yagı ermiş. sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop almış, kop baz kılmış. başlıgıg yükündürmiş, tizligig sökürmiş. ilgerü kadırkan yıska tegi, kerü temir kapıgka tegi kondurmış. ekin ara idi oksuz kök türk ança olurur ermiş. bilge kagan ermiş, alp kagan ermiş. buyrukı yeme bilge ermiş erinç, alp ermiş erinç. begleri yeme bodunı yeme tüz ermiş. anı üçün ilig ança tutmış erinç. ilig tutup törüg itmiş. özi ança kergek bolmış.

Дүниенің төрт бұрышы түгел жау еді. Әскер бастап, олар төрт бұрыштағы әрбір халықты алып, бәрін бағындырды. Бастары барларды бас идірді, тізелері барларды тізе бүктірді. Шығысқа қарай халқын Қадырған орманына дейін, батысқа қарай Темір қақпаға дейін қоныстандырды. Ал екеуінің арасында Көктүріктер ешкімге бағынбай, мүлде еркін өмір сүрді. Олар дана қағандар еді, олар батыр қағандар еді. Олардың министрлері де дана еді, шынында да, батыр еді, шынында да. Бектер мен халық бір-біріне түзу еді. Сондықтан олар елді солай ұстады. Елді ұстап, төрені реттеді. Содан кейін олардың өздері қайтыс болды.

{kommentar} Басылымдар kök türk сөзін «көктүріктер» деп береді, ал kök «аспан» және «көк» деген екі мағынаны білдіреді.[29][30] Қадырған орманы шығыстағы Хинган жотасымен теңестіріледі, ал Темір қақпа батыста Балх пен Самарқанд арасындағы жолдағы шатқал.[31][32] Idi oksuz «мүлде еркін», «қожайынсыз және туысқансыз» немесе етістік қосылса «өте тәртіпсіз» деп оқылады.[33][34][35]

E4–E5 — Негізін қалаушылардың жерлеуі және одан кейінгі ұрпақтар

yogçı sıgıtçı öŋre kün togsıkda böküli çölgil, tabgaç, tüpüt, apar, purum, kırkız, üç kurıkan, otuz tatar, kıtañ, tatabı — bunça bodun kelipen sıgtamış, yoglamış. antag külüg kagan ermiş. anda kisre inisi kagan bolmış erinç, oglıtı kagan bolmış erinç. anda kisre inisi eçisin teg kılınmaduk erinç, oglı kaŋın teg kılınmaduk erinç. biligsiz kagan olurmış erinç, yablak kagan olurmış erinç. buyrukı yeme biligsiz ermiş erinç, yablak ermiş erinç.

Жоқтаушылар мен жылаушылар ретінде алдыңғы жақтан, күншығыстан Бөкли мен Чөлгіл келді. Сондай-ақ қытайлар, тибеттер, аварлар, римдіктер, қырғыздар, Үш Құрықан, Отыз Татар, Қидан және Татабы келді. Осынша халық келіп, жылап, жерлеу жасады. Олар осындай атақты қағандар еді.

Олардан кейін інілері қаған болды, ұлдары қаған болды. Бірақ інілері аға-бауырларына ұқсамады, ұлдары әкелеріне ұқсамады. Түсінбейтін қағандар таққа отырды, жаман қағандар таққа отырды. Және олардың министрлері де түсінбейтін және жаман болды.

{kommentar} Tabgaç — көктүріктердің Қытай мен қытайларды атайтын сөзі, ал tüpüt — Тибет.[36][27] Bökli Čölgil ат ретінде, «орман мен дала халықтары» немесе «жат құдіретті халықтар» ретінде оқылады, ал ол бір халықты ма, әлде екеуін бе атайтыны Бөкли пікірталасында талқыланады.[37][29][30] Құрықандар Байкал көлінің солтүстігіне орналастырылады, ал üç, «үш» саны олар бөлінген тайпаларды береді.[38]

E6–E8 — Мемлекет қалай жоғалды

𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐱅𐰇𐰕𐰾𐰕: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱅𐰋𐰠𐰏𐰃𐰤: 𐰚𐰇𐰼𐰠𐰏: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰺𐰢𐰴𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰤𐰠𐰃: 𐰲𐰃𐰠𐰃: 𐰚𐰃𐰭𐰾𐰇𐰼𐱅𐰜𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰋𐰏𐰠𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰞𐰃𐰍: 𐰖𐰆𐰭𐱁𐰆𐰺𐱃𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰃𐰠𐰠𐰓𐰜: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰃𐰲𐰍𐰣𐰆: 𐰃𐰑𐰢𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰑𐰸: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰣: 𐰘𐰃𐱅𐰼𐰇: 𐰃𐰑𐰢𐰾: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰴𐰀: 𐰋𐰏𐰠𐰚: 𐰆𐰺𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰤: 𐰴𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰾𐰃𐰠𐰚: 𐰶𐰃𐰕: 𐰆𐰍𐰞𐰤: 𐰚𐰇𐰭: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰀𐱃𐰃𐰤: 𐰃𐱃𐰃: 𐱃𐰉𐰍𐰲𐰍𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰀𐱃𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰯𐰣: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐰢𐰾

begleri bodunı tüzsüz üçün, tabgaç bodun tebligin kürlüg üçün, armakçısın üçün, inili eçili kiŋşürtükin üçün, begli bodunlıg yoŋaşurtukın üçün, türk bodun illedük ilin ıçgınu ıdmış, kaganladuk kaganın yitürü ıdmış. tabgaç bodunka beglik urı oglın kul boltı, silik kız oglın küŋ boltı. türk begler türk atın ıtı. tabgaçgı begler tabgaç atın tutupan tabgaç kaganka körmiş.

Бектері мен халқы бір-біріне түзу болмағандықтан. Қытайлар айлакер әрі зымиян болғандықтан. Олар алдамшы болғандықтан. Олар інісін ағасына қарсы қойып, бектер мен халықты бір-бірін жамандауға салғандықтан. Осы себептерден түрік халқы ел еткен елін жібіріп жіберді, қаған еткен қағанынан айырылды. Қытайларға бек болуға тиіс ұлдары құл болды, мінсіз қыздары күң болды. Түрік бектері түрік атағын тастады. Қытайға өткен бектер қытай атақтарын алып, қытай қағанының қарамағындағыларға айналды.

{kommentar} Kul және küŋ — ер және әйел құлды білдіретін сөздер, бірақ үзінді қозғалған адамдардың құқықтық мәртебесі қандай болғанын айтпайды.[39] Қытайлардың «айласы» мен «зымияндығы» деген сөздерді оқу қиын, және олардың берілген түрлері контексттен жасалған болжам.[40] Silik kız oglı «мінсіз қыздар» немесе eşilik ретінде «ханым болуға лайық қыздар» деп оқылады, ал екі сөз де бектердің қыздары туралы айтады.[41][42]

E8–E9 — Елу жыл қызмет

𐰠𐰏: 𐰘𐰃𐰞: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰜𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐰍𐰽𐰴𐰑𐰀: 𐰋𐰇𐰚𐰠𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰘𐰇: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰘𐰇: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐰞𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰴𐰺𐰀: 𐰴𐰢𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰠𐰏: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰢: 𐰃𐰠𐰢: 𐰢𐱃𐰃: 𐰴𐰣𐰃: 𐰚𐰢𐰚𐰀: 𐰃𐰠𐰏: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰆𐰺𐰢𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰢: 𐰴𐰣𐰃: 𐰤𐰀: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼𐰢𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾

elig yıl isig küçüg birmiş. ilgerü kün togsıkda böküli kaganka tegi süleyü birmiş, kurıgaru temir kapıgka tegi süleyü birmiş. tabgaç kaganka ilin törüsin alı birmiş. türk kara kamag bodun ança temiş: “illig bodun ertim, ilim amtı kanı? kimke ilig kazganur men?” tir ermiş. “kaganlıg bodun ertim, kaganım kanı? ne kaganka isig küçüg birür men?” tir ermiş.

Елу жыл бойы олар еңбегі мен күшін берді. Шығысқа қарай күншығысқа, Бөкли қағанына дейін оған жорық жасады, батысқа қарай Темір қақпаға дейін оған жорық жасады. Қытай қағанына олар елін және төресін берді.

Сонда бүкіл қарапайым түрік халқы былай деді: «Мен елі бар халық едім. Менің елім енді қайда? Кім үшін ел жеңіп жүрмін?» — олар солай деді. «Мен қағаны бар халық едім. Менің қағаным қайда? Қай қағанға еңбегімді және күшімді беріп жүрмін?»

{kommentar} Елу жыл — Таң үстемдігінің кезі, Шығыс қағанат Таңға бағынған 630 жылдан Ілтеріс тағына отырған 682 жылға дейін.[43][44]

E9–E11 — Аспан араласады

𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰯: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰯: 𐰃𐱅𐰤𐰇: 𐰖𐰺𐱃𐰆𐰣𐰆: 𐰆𐰢𐰑𐰸: 𐰖𐰣: 𐰃𐰲𐰚𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰜𐰏𐰼𐰇: 𐰽𐰴𐰣𐰢𐱃𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰇𐰼𐰘𐰃𐰤: 𐰆𐰺𐰍𐰽𐰺𐱃𐰖𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰆𐰴𐰑𐰆: 𐰉𐰺𐰃𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰇𐰕𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐱅𐰭𐰼𐰃𐰾𐰃: 𐱅𐰇𐰺𐰜: 𐰃𐰑𐰸: 𐰘𐰃𐰼𐰃: 𐰽𐰆𐰉𐰃: 𐰨𐰀: 𐱅𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰆𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰃𐰠𐱅𐰼𐰾: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰇𐰏𐰢: 𐰃𐰠𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐱃𐰆𐰣𐰍: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰇𐰯𐰾𐰃𐰦𐰀: 𐱃𐰆𐱃𐰯: 𐰘𐰇𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐱅𐰇𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨

ança tep tabgaç kaganka yagı bolmış. yagı bolıp itinü yaratunu umaduk yana içikmiş. bunça isig küçüg birtükgerü sakınmatı, “türk bodun ölüreyin, urugsıratayın” ter ermiş. yokadu barır ermiş. üze türk teŋrisi, türk ıduq yeri subı ança etmiş: “türk bodun yok bolmazun” teyin, “bodun bolçun” teyin, kaŋım iltiris kaganıg, ögüm ilbilge katunug teŋri töpüsinte tutup yügerü kötürmiş erinç.

Осылай айтып, олар қытай қағанына жау болды. Бірақ жау болып, олар өздерін ұйымдастыра алмады және реттей алмады, және қайтадан бағынды. Ал Қытай, оларға қанша еңбек пен күш берілгенін мүлде ойламай, былай деді: «Түрік халқын өлтірейін. Тұқымсыз қалдырайын». Түріктер жойылуға бет алды.

Сонда үстіндегі түрік Тәңірісі, түріктің киелі Жер-Суы былай істеді: «Түрік халқы жойылмасын», деді, «халық болсын», деді. Және Тәңірі менің әкем Ілтеріс қағанды, менің анам Ілбілге қатунды төбесінен ұстап, көтерді.

{kommentar} Ілтеріс хан мен Ілбілге қатун — сөйлеп тұрған Білге ханның және Күлтегіннің ата-анасы.[45] Iduq «киелі» дегенді білдіреді, ал жер мен су (yer sub) — елдің рухтары.[46][47] Ілтеріс пен Ілбілгені «төбесінен» ұстап, Тәңірі оларды қорғайды және халықтың басына қояды.[48]

E11–E13 — Он жеті адам

𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰘𐰃𐱅𐰃𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰼𐰤: 𐱃𐱁𐰚𐰢𐰾: 𐱃𐱁𐰺𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰚𐰇: 𐰾𐰓𐰯: 𐰉𐰞𐰶𐰑𐰴𐰃: 𐱃𐰍𐰶𐰢𐰾: 𐱃𐰍𐰑𐰴𐰃: 𐰃𐰤𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰼𐰠𐰯: 𐰘𐱅𐰢𐰾: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰜𐰇𐰲: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰜: 𐰇𐰲𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰋𐰇𐰼𐰃: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃𐰾𐰃: 𐰸𐰆𐰪: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰾𐰇𐰠𐰯: 𐱅𐰃𐰼𐰢𐱁: 𐰴𐰆𐰉𐰺𐱃𐰢𐱁: 𐰴𐰢𐰍𐰃: 𐰘𐱅𐰃𐰘𐰕: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾

kaŋım kagan yeti yegirmi erin taşıkmış. “taşra yorıyur” teyin kü esidip balıkdakı tagıkmış, tagdakı inmiş, tirilip yetmiş er bolmış. teŋri küç birtük üçün kaŋım kagan süsi böri teg ermiş, yagısı koñ teg ermiş. ilgerü kurıgaru sülep tirmiş, kubratmış. kamagı yeti yüz er bolmış.

Менің әкем қаған он жеті адаммен шықты. «Ол ана жерде жорыққа шығып барады» деген хабарды естіп, қалалардағылар тауға шықты, таулардағылар төмен түсті. Олар жиналып, жетпіс адам болды. Тәңірі күш бергендіктен, менің әкем қағанның әскері қасқырдай, жаулары қойдай болды. Шығысқа жорық жасап, батысқа жорық жасап, ол оларды жинап, біріктірді. Барлығы жеті жүз адам болды.

{kommentar} Топ он жеті адамнан жетпіске, одан жеті жүзге дейін өседі.[49] Тоныкөк жазбасы да аман қалғандар тобын жеті жүз деп көрсетеді.[50] Бір оқу жетілікті көктүріктердің қасиетті саны деп, ал сандарды санақ емес, әңгіме деп санайды.[51]

E13–E14 — Қайта құрылған мемлекет

𐰠𐰾𐰼𐰢𐰾: 𐰚𐰍𐰣𐰽𐰺𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰚𐰇𐰭𐰓𐰢𐰾: 𐰸𐰆𐰞𐰑𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰇𐰤: 𐰃𐰲𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰲𐰇𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰨𐰀: 𐰖𐰺𐱃𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰠𐰃𐰾: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰦𐰀: 𐱅𐰢𐰾: 𐰖𐰉𐰍𐰆𐰍: 𐱁𐰑𐰍: 𐰦𐰀: 𐰋𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰼𐰘𐰀: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰘𐰃𐰺𐰖𐰀: 𐰉𐰕: 𐰴𐰍𐰣: 𐱃𐰸𐰆𐰕𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰆𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰴𐰣: 𐰆𐱃𐰕𐱃𐱃𐰺: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾

elsiremiş, kagansıramış bodunug, küŋedmiş, kuladmış bodunug, türk törüsin ıçgınmış bodunug eçüm apam törüsinçe yaratmış, boşgurmış. tölis, tarduş bodunug anda itmiş. yabgug, şadıg anda birmiş. berye tabgaç bodun yagı ermiş. yırya baz kagan, tokuz oguz bodun yagı ermiş. kırkız, kurıkan, otuz tatar, kıtañ, tatabı kop yagı ermiş.

Елін жоғалтқан халық, қағанын жоғалтқан халық. Күңге және құлға айналған халық. Түрік төресін жібіріп алған халық. Ол оларды ретке келтірді және оларға ата-бабаларымның төресі бойынша үйретті. Сонда ол Төлістер мен Тардуштарды ұйымдастырды, және сонда оларға жабғу мен шад берді. Оңтүстікте қытайлар жау болды. Солтүстікте Баз қаған мен Тоғыз Оғыздар жау болды. Қырғыздар, Құрықандар, Отыз Татар, Қидан және Татабы, бәрі жау болды.

{kommentar} Төліс пен Тардуш елдің шығыс және батыс бөлігі деп оқылады.[52][27] Жабғу қағаннан кейінгі дәрежеде тұрды, ал елде екі шад болды, бірі шығыста, бірі батыста.[53][52] Baz ат ретінде, «Баз қаған» деп, немесе «бағынышты» деген жалпы сөз ретінде оқылады, сонда жол «бағынышты қағанды» айтады.[54][55][52]

E15–E16 — Әкенің өлімі және ағаның билігі

kaŋım kagan kırk artukı yeti yolı sülemiş, yegirmi süŋüş süŋüşmiş. teŋri yarlıkaduk üçün illigig ilsiretmiş, kaganlıgıg kagansıratmış, yagıg baz kılmış, tizligig sökürmiş, başlıgıg yükündürmiş. kaŋım kagan ança ilig törüg kazganıp uça barmış. kaŋım kaganka baş balbal tikmiş. ol törüde üze eçim kagan olurtı. eçim kagan olurıpan türk bodunug yiçe itdi, igiti. çıgañıg bay kıltı, azıg üküş kıltı.

Менің әкем қаған қырық жеті рет жорыққа шығып, жиырма ашық шайқас жүргізді. Тәңірі солай бұйырғандықтан, ол елі барлардан елді, қағаны барлардан қағанды алды. Жауларды бағындырды, тізелері барларды тізе бүктірді, бастары барларды бас идірді. Елді және төрені осылай жеңіп, менің әкем қаған ұшып кетті. Қабірінде бірінші балбал ретінде [өлтірілген жаудың бейнесін] тіктеді.

Сол төре бойынша менің ағам қаған болды. Таққа отырып, менің ағам қаған түрік халқын қайта ретке келтірді және оларды асырады. Ол кедейді бай етті, азды көп етті.

{kommentar} Таққа отырған аға — Қапаған хан.[56] Балбал — өлтірілген жаудың мүсіні.[57] Жол «бірінші балбал ретінде», «Баз қаған балбал ретінде» немесе baz жалпы сөз болса «бағынышты қаған балбал ретінде» деп оқылады.[33][58][59]

E17–E18 — «Мен өзім шад болдым»

𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰑𐰀: 𐰇𐰕𐰢: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰕𐰀: 𐱁𐰑: 𐰼𐱅𐰢: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰖𐱁𐰞: 𐰇𐰏𐰕: 𐱁𐰦𐰆𐰭: 𐰖𐰕𐰃𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐱅𐰢𐰼: 𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐱁𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰘𐰃𐰼𐰃𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰢𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐱁𐰆𐱃𐰕: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰇𐰲𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰠𐰏𐰏: 𐰃𐰠𐰾𐰼𐱅𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍𐰍: 𐰴𐰍𐰣𐰽𐰺𐱃𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰃𐰕𐰠𐰏𐰏: 𐰾𐰇𐰚𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰜𐰇𐰦𐰼𐱅𐰢𐰕

eçim kagan olurtukda özim tarduş bodun üze şad ertim. eçim kagan birle ilgerü yaşıl ügüz şantuŋ yazıka tegi süledimiz, kurıgaru temir kapıgka tegi süledimiz, kögmen aşa kırkız yeriŋe tegi süledimiz. kamagı biş otuz süledimiz, üç yegirmi süŋüşdimiz. illigig ilsiretdimiz, kaganlıgıg kagansıratdımız, tizligig sökürtimiz, başlıgıg yükündürtimiz.

Менің ағам қаған болғанда, мен өзім Тардуш халқының үстінде шад болдым. Ағам қағанмен бірге шығысқа қарай Жасыл өзенге және Шантұң жазығына дейін жорық жасадық. Батысқа қарай Темір қақпаға дейін жорық жасадық. Көгмен арқылы өтіп, қырғыздар еліне дейін жорық жасадық. Барлығы жиырма бес рет шықтық, және он үш рет ашық шайқас жүргіздік. Елі барлардан елді, қағаны барлардан қағанды алдық. Тізелері барларды тізе бүктірдік, бастары барларды бас идірдік.

{kommentar} Тағына отырмай тұрып, Білге хан елдің батыс бөлігі Тардуштың үстінде шад атағын иеленді.[52] Yaşıl ügüz, «Жасыл өзен», Сары өзен, ал şantuŋ жазығы Қытайдың Шаньдун провинциясында жатыр.[60][53] Көгмен — көктүріктер қырғыздарға жету үшін асқан жота, және ол Танну-Ола немесе Саян деп оқылады.[60]

E18–E19 — Түргеш пен Аз

𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰜𐰢𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰓𐰇𐰚𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰋𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐰖𐰭𐰞𐰑𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰆𐰣: 𐰸: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰢𐰏𐰚: 𐰚𐰇𐰼𐱅𐰃: 𐰲𐰇𐰢𐰕: 𐰯𐰀𐰢𐰕: 𐱃𐰆𐱃𐰢𐰾: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰆𐰉: 𐰃𐰓𐰾𐰕: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰃𐱅𐰯: 𐰖𐰺𐱃𐰯

türgis kagan türkümüz bodunumuz erti. bilmedükin üçün, biziŋe yaŋıltukın üçün kaganı ölti, buyrukı begleri yeme ölti. on ok bodun emgek körti. eçümiz apamız tutmış yer sub idisiz bolmazun teyin, az bodunug itip yaratıp.

Түргеш қаған өзіміздің түрік тегінен, өзіміздің халқымыздан еді. Түсінбегендіктен және бізге қарсы қателескендіктен, олардың қағаны қайтыс болды, және онымен бірге оның министрлері мен бектері қайтыс болды. Он Оқ халқы қираңқы күйге түсті. Ата-бабаларымыз ұстаған жер мен су иесіз қалмасын деп, біз Аздарды ретке келтірдік.

{kommentar} Он Оқ, «Он Жебе», батыс көктүріктер, және мұнда бұл атау түргештерді білдіреді.[61] Көктүріктер тек жат халықтармен ғана емес, сондай-ақ өз тегі мен тілі бір туыстарымен де, олардың ішінде батыс көктүріктермен де шайқасты.[62]

E20 — Барс бек

[…]: 𐰉𐰺𐰽: 𐰋𐰏: 𐰼𐱅𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐱃: 𐰉𐰆𐰦𐰀: 𐰋𐰃𐰕: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰾𐰃𐰭𐰠𐰢: 𐰸𐰆𐰨𐰖𐰆𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰇𐰕𐰃: 𐰖𐰭𐰡𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰸𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰆𐰉: 𐰃𐰓𐰾𐰕: 𐰴𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰕: 𐰴𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰖𐰺𐱃𐰯: 𐰚𐰠𐱅𐰢𐰕: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: […]

[ … ] bars beg erti. kagan at bunta biz birtimiz. siŋilim kunçuyug birtimiz. özi yaŋıltı, kaganı ölti, bodunı küŋ kul boltı. “kögmen yer sub idisiz kalmazun” teyin, az kırkız bodunug yaratıp keltimiz, süŋüşdimiz. [ … ]

[ … ] Барс бек еді. Оған мұнда қаған атағын берген біз болдық. Оған қатын ретінде кіші қарындасымды бердік. Ол өзі қателесті, сондықтан олардың қағаны қайтыс болды, ал халқы күң мен құл болды. «Көгмен жері мен суы иесіз қалмасын», деп, Аздар мен қырғыздарды ретке келтіріп, келіп, шайқастық. [ … ]

{kommentar} Күнчуй сөзі «ханшайым» дегенді білдіреді.[53] Қаған Барс бекке қаған атағын және кіші қарындасын kunçuy ретінде береді.[63]

E21 — Шығыс пен батыстағы қоныстандыру

𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰴𐰑𐰺𐰴𐰣: 𐰘𐱁𐰍: 𐱁𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰆𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰨𐰀: 𐰃𐱅𐰓𐰢𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰚𐰭𐰇: 𐱃𐰺𐰢𐰣𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰨𐰀: 𐱅𐰓𐰢𐰕

ilgerü kadırkan yısıg aşa bodunug ança kondurtımız, ança itdimiz. kurıgaru keŋü tarmanka tegi türk bodunug ança kondurtımız, ança itdimiz.

Шығысқа қарай Қадырған орманынан асып, халқымызды сонда қоныстандырдық және сонда реттедік. Батысқа қарай Кеңгү Тарманға дейін түрік халқын сонда қоныстандырдық және сонда реттедік.

{kommentar} Keŋü Tarman — жер аты, бірақ оның орны белгісіз.[64][65] Ол көктүрік жерлерінің ескі батыс шетіндегі бір нүктені белгілеуі мүмкін.[65]

E22 — «Кім сендерді жоя алар еді?»

𐰆𐰞: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰸𐰆𐰞: 𐰸𐰆𐰞𐰞𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐱅𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐱅𐰃: 𐰃𐰤𐰃𐰾𐰃: 𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰭𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰃𐱅𐰢𐰾: 𐰠𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰾𐰓𐰭: 𐰇𐰕𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰉𐰽𐰢𐰽𐰺: 𐰽𐰺𐰀: 𐰘𐰃𐰼: 𐱅𐰠𐰤𐰢𐰾𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰠𐰭𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰭𐰤: 𐰚𐰢: 𐰺𐱃𐱃𐰃: 𐰆𐰑𐰀𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃

ol ödke kul kullug bolmış erti, küŋ küŋlüg bolmış erti. inisi eçisin bilmez erti, oglı kaŋın bilmez erti. ança kazganmış, itmiş ilimiz, törümüz erti. türk oguz begleri, bodun, esidiŋ! üze teŋri basmasar, asra yer telinmeser, türk bodun, iliŋin törüŋin kim artatı udaçı erti?

Сол кезде құл өз құлдарына ие болды, ал күң өз күңдеріне. Іні ағасын танымады, ұл әкесін танымады. Біздің сол ел мен төремізді осылай жеңіп, реттедік.

Түрік пен Оғыз бектері, және сендер, халық, мені тыңдаңдар! Жоғарыдан көк басылмаса, төменнен жер жарылмаса, түрік халқы, елдеріңді және төрелеріңді кім жоя алады?

{kommentar} Алғашқы жолдар жаулап алу дәуірін сипаттайды: сонша халық алынғаны соншалық, құлдардың өздерінің де құлдары болды.[65] Üze teŋri basmasar, asra yer telinmeser — тұрақты формула: елді тек көктің құлауы немесе жердің жарылуы ғана жоя алар еді.[66][63]

E22–E25 — «Бас тарт. Өкін.»

türk bodun, ertin, ökün! küregüŋin üçün igidmiş kaganıŋa, ermiş barmış edgü iliŋe kentü yaŋıltıg, yablak kigürtüg. yaraklıg kantan kelip yaña iltdi? süŋüglüg kandan kelipen süre iltdi? ıduq ötüken yış bodun, bardıg. ilgerü barıgma bardıg, kurıgaru barıgma bardıg. barduk yerde edgüg ol erinç: kanıŋ subça yügürti, söŋüküŋ tagça yatdı. beglik urı ogluŋ kul boltı, silik kız ogluŋ küŋ boltı. bilmedük üçün, yablakıŋın üçün eçim kagan uça bardı.

Түрік халқы, бас тарт, өкін! Өз бағынбауыңнан өзіңді асырап өсірген қағанға және тұрған, өзіңе тиесілі жақсы елге қарсы қателестің. Өз қолыңмен жамандық кіргіздің. Сендерді шашырату үшін қарулы адамдар қайдан келді? Сендерді қуу үшін найзалы адамдар қайдан келді? Киелі Өтүкен орманының халқы, сендер кеттіңдер. Біреулерің шығысқа кеттіңдер, біреулерің батысқа кеттіңдер. Барған жерлеріңде алған жақсылықтарың осы болды: қандарың су болып ақты, сүйектерің тау болып үйілді. Бек болуға тиіс ұлдарың құл болды, мінсіз қыздарың күң болды. Түсінбегендіктен және өз қатыгездігіңнен менің ағам қаған ұшып кетті.

{kommentar} Бір оқу бұл үндеуді әсіресе оғыздарға бағытталған және көктүріктердің ыдырауына және көбінің Қытайға қашуына қатысты деп санайды.[65] Өтүкен — жалқы есім, тек көктүріктердің отанына және қағанның отырған жеріне қолданылады, және ол Хангайдың шығыс бөктеріне орналастырылады.[67][68] Су болып аққан қан және тау болып жатқан сүйектер — түркі халық поэзиясының тұрақты бейнелері.[67]

E25–E26 — Аспан Білге ханды тағына отырғызады

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣𐰍: 𐰚𐰇𐱅𐰼𐰢𐱁: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰃𐰠: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰢𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰇𐰕𐰢𐰤: 𐰆𐰞: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰑𐰃: 𐰼𐰨: 𐰤𐰭: 𐰘𐰃𐰞𐰾𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰴𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰑𐰢: 𐰃𐰲𐰼𐰀: 𐱁𐰽𐰕: 𐱃𐱁𐰺𐰀: 𐱃𐰆𐰣𐰽𐰕: 𐰖𐰉𐰕: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰉𐰆𐰑𐰦𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰾𐰇𐰕𐰠𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰭𐰢𐰕: 𐰲𐰢𐰕: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐱅𐰇𐰤: 𐰆𐰑𐰢𐰑𐰢: 𐰚𐰇𐰤𐱅𐰕: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰑𐰢

“türk bodunug atı küsi yok bolmazun” teyin kaŋım kaganıg, ögüm katunug kötürmiş teŋri, il birigme teŋri, “türk bodun atı küsi yok bolmazun” teyin özümin ol teŋri kagan olurtdı erinç. neŋ yılsıg bodunka olurmadım. içre asız, taşra tonsuz, yabız yablak bodunta üze olurtum. inim kül tegin birle sözlesdimiz. kaŋımız eçimiz kazganmış bodun atı küsi yok bolmazun teyin, türk bodun üçün tün udımadım, küntüz olurmadım.

Менің әкем қағанды және менің анам қатунды түрік халқының аты мен даңқы жоғалмасын деп көтерген Аспан, ел беруші Аспан, дәл сол Аспан түрік халқының аты мен даңқы жоғалмасын деп мені тағына отырғызды.

Мен ешбір байлығы бар халықтың үстіне тағына отырған жоқпын. Мен ішінде тамағы жоқ, үстінде киімі жоқ, бейшара әрі быт-шыт халықтың үстіне тағына отырдым. Менің інім Күлтегін екеуіміз кеңестік. Әкеміз бен ағамыз жеңіп алған халықтың аты мен даңқы жоғалмасын деп, түрік халқы үшін мен түнде ұйықтамадым, күндіз отырмадым.

{kommentar} İçre asız, taşra tonsuz, «ішінде тамақ жоқ, сыртында киім жоқ», мүлде жұтаған халыққа айтылатын тұрақты тіркес.[69]

E27–E28 — Халық қайта оралады

𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰚𐰃: 𐱁𐰑: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰇𐰠𐰇: 𐰘𐰃𐱅𐰇: 𐰴𐰕𐰍𐰦𐰢: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰯: 𐰋𐰃𐰼𐰚𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐱃: 𐰽𐰆𐰉: 𐰴𐰃𐰞𐰢𐰑𐰢: 𐰢𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰢𐰀: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰉𐰺𐰢𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐰇: 𐰘𐰃𐱅𐰇: 𐰖𐰑𐰍𐰣: 𐰖𐰞𐰭𐰣: 𐰖𐰣𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰃𐰏𐰓𐰘𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰯𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰶𐰃𐱃𐰪: 𐱃𐱃𐰉𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰯𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐱃𐰯𐰀: 𐰆𐰞𐰍: 𐰾𐰇: 𐰚𐰃: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢

inim kül tegin birle, eki şad birle ölü yitü kazgantım. ança kazganıp, birki bodunug ot sub kılmadım. men özim kagan olurtukuma yer sayu barmış bodun ölü yitü, yadagın yalaŋın yana kelti. bodunug igideyin teyin yırıgaru oguz bodun tapa, ilgerü kıtañ tatabı bodun tapa, birgerü tabgaç tapa ulug sü eki yegirmi süledim.

Інім Күлтегінмен және екі шадпен бірге мен оны өліп-талып жеңіп алдым. Осылай жеңіп алып, бір болған халықты от пен суға айналдырмадым. Мен өзім тағына отырғанда, әр елге кеткен халық қайта оралды: өліп-талып, жаяу және жалаңаш. «Осы халықты асырайын», деп, мен он екі рет үлкен әскермен жорыққа шықтым: солтүстікке оғыздарға қарсы, шығысқа қидандар мен татабыларға қарсы, оңтүстікке Қытайға қарсы.

{kommentar} Ot sub, «от пен су», дұшпандықты білдіреді: қаған біріккен халықтың бір-біріне қарсы шығуына жол бермеді.[70][71]

E28–E30 — Не жасалды

anta kisre teŋri yarlıkaduk üçün, kutum ülügüm bar üçün, ölteçi bodunug tirgürü igittim. yalaŋ bodunug tonlug, çıgañ bodunug bay kıltım. az bodunug üküş kıltım. ıgar illigde, ıgar kaganlıgda yeg kıltım. tört buluŋdakı bodunug kop baz kıltım, yagısız kıltım. kop maŋa körti. isig küçüg birür. bunça törüg kazganıp inim kül tegin özi ança kergek boltı.

Содан кейін Аспан бұйырғандықтан, және менде бақ пен үлес болғандықтан, мен өлуге бет алған халықты қайта тірілттім және оларды асырадым. Жалаңаш халықты киіндірдім, кедейді бай еттім, азды көп еттім. Мен оларды құдіретті елдері мен құдіретті қағандары барлардан да жақсы еттім. Төрт бұрыштағы әрбір халықты бағындырып, оларды енді жау етпедім. Бәрі менің бағыныштыларым болды, және олар маған еңбегі мен күшін береді.

Біз осынша төре жеңіп алғанда, інім Күлтегіннің өзі қайтыс болды.

{kommentar} Құт — Аспан билеушіге беретін қолдау, ал ülüg — оған бөлінген үлес.[72] Қаған екеуін де өзінің билік етуінің негізі ретінде атайды.[73] Kergek bol-, «қажет болу», қайтыс болуды білдіретін құрметті идиома.[70]

E30–E32 — Күлтегіннің алғашқы шайқастары, он алты жасында

kaŋım kagan uçdukda inim kül tegin yeti yaşda kaltı. umay teg ögüm katun kutıŋa inim kül tegin er at boltı. altı yegirmi yaşıŋa eçim kaganıŋ ilin törüsin ança kazgantı. altı çub sogdak tapa süledimiz, buzdımız. tabgaç oŋ tutuk beş tümen sü kelti, süŋüşdimiz. kül tegin yadagın oplayu tegdi. oŋ tutuk yorçısın yaraklıg elgin tutdı, yaraklıgdı kaganka ançuladı. ol süg anda yok kışdımız.

Менің әкем қаған ұшып кеткенде, інім Күлтегін жеті жаста қалды. Умайдай болған анам қатунның бағының арқасында інім Күлтегін ер атын алды.

Он алты жасында ол ағам қағанның елі мен төресі үшін осынша жеңіп алды. Біз Алты Чуб соғдыларына жорық жасап, оларды талқандадық. Қытай әскері, әкім Оң Тұтұқтың басшылығымен, елу мың күшпен бізге қарсы келді, біз шайқастық. Күлтегін оларға жаяу шабуыл жасады. Ол Оң Тұтұқтың серігін өз қарулы қолымен ұстап алды, және қаруымен тұрып қағанға ұсынды. Ол әскерді сонда жойдық.

{kommentar} Умай — балаларды қорғайтын құдай, ал қағанның анасы оған теңеледі.[53][74] Ер ат, «ер аты», Күлтегіннің анасының Құты арқылы алғаны, ал жол оның ешбір ісін себеп ретінде атамайды.[74][75] Altı çub sogdak «алты аудан» соғдылары деп оқылады, мұнда çub «аудан» үшін қытайдан енген сөз, немесе «Алты Чубтың» соғдылары, Шу өзені бойындағы ел, деп оқылады.[76][71]

E32–E34 — Астынан үш жылқы өлді, жиырма бір жасында

𐰋𐰃𐰼: 𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰲𐰲𐰀: 𐰾𐰭𐰇𐰤𐰚𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰭: 𐰠𐰚𐰃: 𐱃𐰑𐰴𐰣: 𐰲𐰆𐰺𐰭: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰚𐰃𐰤𐱅𐰃: 𐰃𐱁𐰉𐰺𐰀: 𐰖𐰢𐱃𐰺: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰇𐰲𐰨: 𐰘𐰏𐰤: 𐰾𐰃𐰠𐰏: 𐰋𐰏𐰭: 𐰚𐰓𐰢𐰠𐰏: 𐱃𐰆𐰺𐰍: 𐱃: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱃: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰖𐰺𐰴𐰃𐰦𐰀: 𐰖𐰞𐰢𐰽𐰃𐰦𐰀: 𐰘𐰇𐰕: 𐰺𐱃𐰸: 𐰸𐰆𐰣: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰘𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐰉𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰋𐰃𐰼: 𐱅𐰏𐰼𐰢𐰓𐰃: 𐱅𐰏𐰓𐰜𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰴𐰆𐰯: 𐰋𐰃𐰠𐰃𐰼𐰾𐰃𐰕: 𐰆𐰞: 𐰾𐰇𐰏: 𐰦𐰀: 𐰖𐰸: 𐰴𐱁𐰑𐰢𐰕

bir otuz yaşıŋa çaça seŋünke süŋüşdimiz. eŋ ilki tadıkıŋ çorıŋ boz atıg binip tegdi. ol at anda ölti. ekinti ışbara yamtar boz atıg binip tegdi. ol at anda ölti. üçünç yegen silig begiŋ kedimlig torug at binip tegdi. ol at anda ölti. yarıkınta yalmasınta yüz artuk okun urtı. yüziŋe başıŋa bir tegürmedi. tegdükin türk begler kop bilir siz. ol süg anda yok kışdımız.

Жиырма бір жасымызда қытай қолбасшысы Чача Сеңүнмен шайқастық. Алдымен ол Тадық Чордың сұр атына мініп шабуыл жасады, ол ат сонда өлді. Екіншіден ол Ышбара Жамтардың сұр атына мініп шабуыл жасады, ол ат сонда өлді. Үшіншіден ол бек Йеген Силигтің сауыт жапқан құла атына мініп шабуыл жасады, ол ат сонда өлді. Оның сауыты мен тонына жүзден астам жебе тигізді, бірі де жүзіне немесе басына тиген жоқ.

Сендер, түрік бектері, оның қалай шабуыл жасағанын бәрің білесіңдер. Ол әскерді сонда жойдық.

{kommentar} Seŋün — қытайдың цзянцзюнь, «қолбасшы», дәрежесі, ал Чача Сеңүн — көктүріктер шайқасқан қытай қолбасшысы.[77][78] Çor және išbara — атақтар, ал išbara санскриттен алынған.[79]

E34 — Байырқу

𐰦𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰼𐰀: 𐰘𐰼: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆: 𐰆𐰞𐰍: 𐰃𐰼𐰚𐰤: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰣𐰃: 𐰖𐰪𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰃: 𐰖𐰺𐰍𐰆𐰣: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰀: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢𐰕: 𐰆𐰞𐰍: 𐰃𐰼𐰚𐰤: 𐰕𐰶𐰪𐰀: 𐰼𐰤: 𐱅𐰕𐰯: 𐰉𐰺𐰑𐰃

anta kisre yir bayırku ulug irkin yagı boltı. anı yañıp türgi yargun költe buzdımız. ulug irkin azkıña erin tezip bardı.

Содан кейін Жер Байырқудың Ұлық Іркіні біздің жауымыз болды. Біз оны қуып, Түргі Жарғун көлінде талқандадық. Ұлық Іркін өте аз адаммен қашып кетті.

{kommentar} Байырқулар — жетінші ғасырда тарихта рөл ойнай бастаған халық, ал қытай шежірелері оларды Гобидің солтүстігіне орналастырады.[80]

E34–E36 — Көгменнен асып қырғыздарға қарсы, жиырма алты жасында

𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰞𐱃𐰃: 𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐱁𐰃𐰭𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰾𐰇𐰭𐰇𐰏: 𐰉𐱃𐰢𐰃: 𐰴𐰺𐰍: 𐰾𐰇𐰚𐰯𐰤: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐰘𐰃𐱁𐰍: 𐱃𐰆𐰍𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰯: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰽𐰆𐰭𐰀: 𐰘𐰃𐱁𐰑𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆𐰣𐰭: 𐰴: 𐰑𐰍𐰃𐰺𐰍: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐰆𐰯𐰞𐰖𐰆: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰋𐰃𐰼: 𐰼𐰏: 𐰸𐰣: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰚𐰃: 𐰼𐰏: 𐰆𐰑𐱁𐰺𐰆: 𐰽𐰨𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐱅𐰏𐰓𐰜𐰓𐰀: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆𐰤𐰭: 𐰴: 𐰑𐰍𐰺𐰍: 𐰆𐰑𐰞𐰴𐰃𐰤: 𐰾𐰃𐰖𐰆: 𐰆𐰺𐱃𐰃: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰞𐱃𐰢𐰕

kül tegin [altı] otuz yaşıŋa kırkız tapa süledimiz. süŋüg batımı karıg sökipen, kögmen yısıg toga yorıp, kırkız bodunug uda basdımız. kaganın birle soŋa yısda süŋüşdimiz. kül tegin bayırkunuŋ ak adgırıg binip oplayu tegdi. bir erig okun urtı, eki erig udu asru sançdı. ol tegdükde bayırkunuŋ ak adgırıg udlukın sıyu urtı. kırkız kaganın ölürtimiz, ilin altımız.

Жиырма алты жасымызда қырғыздарға жорық жасадық. Найзаны көметін терең қарды жарып, Көгмен жотасынан асып, қырғыздарға ұйқыда жатқанда шабуыл жасадық. Олардың қағанымен Соңа орманында шайқастық. Күлтегін Байырқудың ақ айғырына мініп шабуыл жасады. Бір адамды жебемен атты, тағы екеуін біріне соң бірін найзамен түйреді. Сол шабуылда Байырқудың ақ айғырының санын соққымен сындырды. Қырғыз қағанын өлтірдік және оның елін алдық.

{kommentar} Қырғыздар Жоғарғы Енисейде тұрды және оңтүстікте Танну тауларына дейін жетті, және олар көбінесе көктүріктерге тәуелсіз қалды.[36] Uda basdımız, сөзбе-сөз «ұйқыда бастық», кенеттен шабуылдың тұрақты тіркесі.[48][81]

E36–E38 — Бөлчу, түргештерге қарсы

𐰆𐰞: 𐰘𐰃𐰞𐰴𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐱃𐰯𐰀: 𐰞𐱃𐰆𐰣: 𐰘𐰃𐱁𐰍: 𐱃𐰆𐰍𐰀: 𐰼𐱅𐰾: 𐰇𐰏𐰕𐰏: 𐰚𐰲𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢𐰕: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰑𐰀: 𐰆𐱃𐰲𐰀: 𐰉𐰆𐰺𐰲𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰉𐱁𐰍𐰆: 𐰉𐰆𐰕: 𐱃: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱅𐰏𐰓𐰃: 𐰉𐱁𐰍𐰆: 𐰉𐰆𐰕: 𐰚[…]: […] 𐱃𐰆𐱃𐰕𐱃𐰃: 𐰚𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰇𐰕𐰃: 𐰡𐰕𐰑𐰃: 𐰦𐰀: 𐰖𐰣𐰀: 𐰚𐰃𐰼𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰕: 𐱃𐰆𐱃𐰸𐰆𐰍: 𐰠𐰏𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰑𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐰞𐱃𐰢𐰕: 𐰴𐰺𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰸𐰆𐰯: 𐰃𐰲𐰚𐰓𐰃: 𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱃𐰉𐰺𐰑𐰀: 𐰴𐰆𐰣𐱃𐰺𐱃𐰢𐰕

ol yılka türgis tapa altun yısıg toga, ertis ügüzüg keçe yorıdımız. türgis bodunug uda basdımız. türgis kagan süsi bolçuda otça borça kelti. süŋüşdimiz. kül tegin başgu boz at binip tegdi. başgu boz k[ … ] [ … ] tutuztı, ekisin özi altızdı. anda yana kirip türgis kagan buyrukı az tutukug elgin tutdı. kaganın anda ölürtimiz, ilin altımız. kara türgis bodun kop içikdi. ol bodunug tabarda kondurtumuz.

Сол жылы түргештерге қарсы жорыққа шығып, Алтай жотасынан асып, Ертістен өтіп, түргештерге ұйқыда жатқанда шабуыл жасадық. Түргеш қағанының әскері бізге Бөлчуда отша, боранша келді. Шайқастық. Күлтегін бетінде жалы бар сұр атқа мініп шабуыл жасады. Бетінде жалы бар сұр [ … ] [ … ] ұстап алған. Екеуін өзі алды. Содан кейін қайта кіріп, өз қолымен түргеш қағанының министрін, Аздың әкімін алды. Қағанын сонда өлтірдік және елін алдық. Қара түргештердің бәрі бағынды, және ол халықты Табарда қоныстандырдық.

{kommentar} Бөлчу — орнын анықтау мүмкін емес жер аты.[82] Otça borça, «отша, боранша», тез шабуылдың тұрақты тіркесі.[66] Kara Türgeš «жай» түргештер деп оқылады, өйткені kara жай немесе бағынышты халықты білдіреді, немесе түргештердің жеке тармағы деп оқылады.[53][32][82]

E39 — Темір қақпаға қарай

𐰽𐰆𐰍𐰑𐰴: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰃𐱅𐰘𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰘𐰃𐰨𐰇: 𐰇𐰚𐰇𐰕𐰏: 𐰚𐰲𐰀: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕

sogdak bodun itiyin teyin, yinçü ügüzüg keçe temir kapıgka tegi süledimiz.

«Соғды халқын ретке келтірейін», деп, Інжу өзенінен өтіп, Темір қақпаға дейін жорық жасадық.

{kommentar} Yinçü ügüz, «Інжу өзені», Зарафшан, Соғдыана өзені, немесе Сырдария деп оқылады.[83][81]

E39–E40 — Қара түргештер қайта көтеріледі. Күлтегін аз адаммен жіберіледі

anda kisre kara türgis bodun yagı bolmış, keŋeres tapa bardı. bizinŋ sü atı turuk, azukı yok erti. yablak kişi … alp er bizinŋe tegmiş erti. antag ödke ökünüp kül tegin[ig] az erin ırtürü ıdmız. ulug süŋüş süŋüşmiş. alp şalçı ak atın binip tegmiş. kara türgis bodunug anda ölürmiş, almış. yaña yorıp … koşu tutukug birle süŋüşmiş. erin kop ölürmiş, ebin barımın kalısız kop kelürti.

Содан кейін Қара түргештер жау болып, Кеңереске қарай кетті. Біздің әскердің аттары арық еді, әскерде азық жоқ еді. Жарамсыз адам [ … ] батыр адам бізге шабуыл жасаған. Сол сәттегі жағдайымызға өкініп, Күлтегінді аз адаммен алдын ала жібердік. Ол үлкен шайқас жүргізді. Ол Алып Шалшы деген ақ атқа мініп шабуыл жасады. Сонда ол Қара түргештерді өлтіріп, алды. Қайта аттанып, әкім Қошуға қарсы шайқасты. Олардың барлық еркектерін өлтірді, және олардың шаңырақтары мен мал-мүлкін, түгелімен алып қайтты.

{kommentar} Keŋeres — жер аты, немесе мүмкін халықтың аты.[64] Тұтұқ атағы әскери әкімге тиесілі және қытайдан енген сөз ретінде немесе tut-, «ұстау», етістігінен шыққан түркі сөзі ретінде оқылады.[27][71]

Солтүстік бет

N1–N3 — Қарлұқ жиырма жеті және отыз жасында. Аз отыз бір жасында

kül tegin yeti otuz yaşıŋa karluk bodun erür barur erkli yagı boltı. tamag ıduq başda süŋüşdimiz. kül tegin ol süŋüşde otuz yaşayur erti. alp şalçı akın binip oplayu tegdi. eki erig udu asru sançdı. karlukug ölürtimiz, altımız. az bodun yagı boltı. kara költe süŋüşdimiz. kül tegin bir kırk yaşayur erti. alp şalçı akın binip oplayu tegdi. az iltiberin tutdı. az bodun anda yok boltı.

Күлтегін жиырма жеті жаста болғанда, қарлұқ халқы, әлі еркін жүргенде, біздің жауымыз болды.[84] Біз Тамағтың Киелі бұлағында шайқастық. Күлтегін ол шайқаста отыз жаста болды. Ол ақ Алып Шалшыға мініп шабуыл жасады. Екі адамды біріне соң бірін найзамен түйреді. Қарлұқты өлтіріп, алдық.

Аз халқы біздің жауымыз болды. Біз Қара көлде шайқастық. Күлтегін отыз бір жаста еді. Ол ақ Алып Шалшыға мініп шабуыл жасады. Азның Ілтеберін өз қолымен алды. Аз халқы сонда жойылды.

{kommentar} Tamag — орны белгісіз жер аты, ал baş төбені немесе өзеннің бастауын білдіре алады.[83] Ілтебер (Текин басылымында Elteber) — жоғары атақ, «генерал-губернатор» деп түсіндіріледі.[85] Alp Šalčı мұнда аттың аты деп алынады, ал Текин сөздігі Šalčı сөзін жеке есім деп тізеді.[78]

N3–N4 — Ізгілдер

eçim kagan ili kamşag boltukınta, bodun ilig ekegü boltukınta, izgil bodun birle süŋüşdimiz. kül tegin alp şalçı akın binip oplayu tegdi. ol at anda ölti. izgil bodun ölti.

Ағам қағанның елі дүрбелеңде болғанда, халық пен ел екіге жарылғанда, біз Ізгіл халқымен шайқастық. Күлтегін ақ Алып Шалшыға мініп шабуыл жасады. Ол ат сонда өлді. Ізгіл халқы жойылды.

{kommentar} Елі дүрбелеңде болған аға — Қапаған хан.[56] Ізгілдер — кім екені белгісіз халық.[83]

N4–N8 — Бір жылда бес шайқас, Тоғыз Оғызға қарсы

tokuz oguz bodun kentü bodunum erti. teŋri yer bulgakın üçün yagı boltı. bir yılka biş yolı süŋüşdimiz. eŋ ilki togu balıkda süŋüşdimiz. kül tegin azman akıg binip oplayu tegdi. altı erig sançdı. sü tegişinde yetinç erig kılıçladı. ekinti koşulgakda ediz birle süŋüşdimiz. kül tegin az yagızın binip oplayu tegip bir erig sançdı, tokuz erig egire tokıdı. ediz bodun anda ölti. üçünç bo[lçu]da oguz birle süŋüşdimiz. kül tegin azman akıg binip tegdi, sançdı. süsin sançdımız, ilin altımız. törtünç çuş başında süŋüşdimiz. türk bodun adak kamşatdı, yablak boltaçı erti. oza kelmiş süsin kül tegin agıtıp, toŋra bir uguş alpagu on erig toŋa tegin yogında egirip ölürtimiz. beşinç ezginti kadızda oguz birle süŋüşdimiz. kül tegin az yagızın binip tegdi, eki erig sançdı, balıkka basıkdı. ol sü anda ölti.

Тоғыз Оғыз менің өз халқым еді. Аспан мен Жер бытырап кеткендіктен, олар біздің жауымыз болды. Бір жылда олармен бес рет шайқастық.

Бірінші рет Тоғу қаласында шайқастық. Күлтегін Азман деген ақ атқа мініп шабуыл жасады. Алты адамды найзамен түйреді, ал әскерлердің қақтығысында жетіншісін қылышпен өлтірді.

Екінші рет Қошұлғақта Едізбен шайқастық. Күлтегін өзінің қоңыр Аз атына мініп шабуыл жасады. Бір адамды найзамен түйреді, тағы тоғызын қоршап шапты. Едіз халқы сонда жойылды.

Үшінші рет Бө[лчуда] оғыздармен шайқастық. Күлтегін Азман деген ақ атқа мініп шабуыл жасап, оларды найзамен түйреді. Біз олардың әскерін найзамен түйреп, елін алдық.

Төртінші рет Чұштың басында шайқастық. Түрік халқы аяғы тайып, нашар күйге түсуге таяды. Күлтегін бізден озып кеткен жау әскерін шашыратты, және біз Тоңра руының он палуанын Тоңа тегіннің құрметіне берілген қазадағы асында қоршап өлтірдік.

Бесінші рет Езгінті Қадызда оғыздармен шайқастық. Күлтегін өзінің қоңыр Аз атына мініп шабуыл жасады. Екі адамды найзамен түйреді, және оларды қалаға қарай ығыстырды. Ол әскер сонда жойылды.

{kommentar} Тоғыз Оғыз «менің өз халқым» деп аталады, және көктүріктер өз тегі мен тілі бір бірнеше туыс халықпен, олардың ішінде оғыздармен, шайқасты.[62] Тас ешбір жыл бермейді: бір баяндама шайқастарды 714 жылға қояды, екіншісі Қапағанның 716 жылғы өлімінен кейінгі көтерілісті көрсетеді, ал Томсен бес шайқасты 730 жылға қояды.[86][87][88] Едіз бен Тоңра ерте Таң заманындағы екі тиеле тайпасымен, А-те және Тун-ло, теңестірілген.[89]

N8–N10 — Амға Қорғанда қыстау. Ордаға шабуыл

𐰢𐰍𐰀: 𐰴𐰆𐰺𐰍𐰣: 𐰴𐰃𐱁𐰞𐰯: 𐰖𐰕𐰃𐰭𐰀: 𐰆𐰍𐰕𐰍𐰺𐰆: 𐰾𐰇: 𐱃𐱁𐰴𐰑𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰏: 𐰉𐱁𐰞𐰖𐰆: 𐰴𐰃𐱃𐰢𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰖𐰍𐰃: 𐰆𐰺𐰑𐰆𐰍: 𐰉𐰽𐰑𐰃: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰇𐰏𐰾𐰕: 𐰴𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰤𐰯: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰼𐰤: 𐰽𐰨𐰑𐰃: 𐰆𐰺𐰑𐰆𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰓𐰃: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰇𐰏𐰠𐰼𐰢: 𐰚𐰠𐰼𐰢: 𐰚𐰠𐰭𐰇𐰤𐰢: 𐰸𐰆𐰨𐰖𐰞𐰺𐰢: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰘𐰢𐰀: 𐱅𐰃𐰼𐰏𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰉𐰆𐰡𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃: 𐰇𐰠𐰏𐰃: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐰑𐰀: 𐰖𐰆𐰞𐱃𐰀: 𐰖𐱃𐰆: 𐰴𐰡𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰏𐰕: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰖𐰸: 𐰼𐰾𐰼: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰏𐰕

amga korgan kışlap, yazıŋa oguzgaru sü taşıkdımız. kül tegin ebig başlayu kıtdımız. oguz yagı ordug basdı. kül tegin ögsüz akın binip tokuz eren sançdı, ordug birmedi. ögüm katun, ulayu öglerim, ekelerim, keliŋünüm, kunçuylarım — bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti, ölügi yurtda yolta yatu kaltaçı ertigiz. kül tegin yok erser, kop ölteçi ertigiz.

Амға бекінісінде қыстадық, ал көктемде оғыздарға қарсы әскер шығардық. Күлтегінді лагерьді басқарып, алдын ала жібердік. Оғыз жауы ордаға шабуыл жасады. Күлтегін Өгсүз деген ақ атқа мініп, тоғыз адамды найзамен түйреді, және лагерьді бермеді.

Менің анам қатун, оның соңынан өгей аналарым, апаларым, келіндерім, ханшайымдарым, осылардың тірілері құлдыққа кетер еді, ал бұрыннан өлгендері далада, жерде және жолда жатып қалар еді. Егер Күлтегін болмаса, бәріңдер өлер едіңдер.

{kommentar} Амға Қорған — жер аты, ал орду — қағанның лагері.[90] Бір баяндама Амғадағы қыстауды 715 жылға қояды, ал екіншісі лагерьге шабуылды мүмкін 717 жылдың көктеміне қояды.[86][87] Екінші абзацтың етістіктері шартты, және олар Күлтегін болмаса не болар еді дегенді айтады.[91]

N10–N11 — Жоқтау

𐰃𐰤𐰢: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰚𐰼𐰏𐰚: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰇𐰕𐰢: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰚𐰇𐰼𐰇𐰼: 𐰚𐰇𐰕𐰢: 𐰚𐰇𐰼𐰢𐰕: 𐱅𐰏: 𐰋𐰃𐰠𐰼: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰢: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐱅𐰏: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰇𐰕𐰢: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰇𐰓: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰽𐰺: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰸𐰆𐰯: 𐰇𐰠𐰏𐰠𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰢𐰾: 𐰨𐰀: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰚𐰇𐰕𐰓𐰀: 𐰖𐱁: 𐰚𐰠𐰾𐰼: 𐱅𐰃𐰑𐰀: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐱅𐰀: 𐰾𐰃𐰍𐱃: 𐰚𐰠𐰾𐰼: 𐰖𐰦𐰺𐰆: 𐰽𐰴𐰦𐰢: 𐰴𐱃𐰍𐰓𐰃: 𐰽𐰴𐰦𐰢

inim kül tegin kergek boltı. özüm sakındım. körür közüm körmez teg, bilir biligim bilmez teg boltı. özüm sakındım. öd teŋri yasar. kişi oglı kop ölgeli törümiş. ança sakındım. közde yaş kelser tıda, köŋülte sıgıt kelser yanturu sakındım. katıgdı sakındım.

Менің інім Күлтегін қайтыс болды.

Қайғырдым. Көретін көзім көрмегендей болды, білетін ақылым білмегендей болды. Қайғырдым.

Уақытты Аспан бөледі. Адам ұлдарының бәрі өлуге туған.

Сондықтан қайғырдым. Көзіме жас келгенде ұстап қалдым, жүрегіме жылау көтерілгенде кері бұрдым. Қатты қайғырдым.

{kommentar} E28–E30-да түсіндірілген kergek bol- идиомасы бірінші жолда тұр.[92] Öd teŋri yasar «уақытты Аспан бөледі», «Аспан өмір сүреді» немесе aysar ретінде «Аспан бұйырғанда» деп оқылады.[88][93][94]

N11 — Неге қайғырды

𐰚𐰃: 𐱁𐰑: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰃𐰤𐰃: 𐰘𐰏𐰇𐰤𐰢: 𐰆𐰍𐰞𐰣𐰢: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰚𐰇𐰕𐰃: 𐰴𐱁𐰃: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰉𐰆𐰡𐰲𐰃: 𐱅𐰃𐰯: 𐰽𐰴𐰦𐰢

“eki şad, ulayu iniygünüm, oglanım, beglerim, bodunum közi kaşı yablak boltaçı” tep sakındım.

Қайғырып ойладым: «екі шадтың және олардан кейін інілерімнің, ұлдарымның, бектерімнің, халқымның көзі мен қасы бүлінбек».

{kommentar} Közi kaşı yablak boltaçı, «көзі мен қасы жаман болады», идиомасын Текин «бүлінеді» деп береді.[95] Моңғол аудармашылары оны жылағандағыдай «көз бен қас ісінеді» немесе «қабақ түседі» деп береді.[96]

N11–N13 — Елшіліктер

yogçı sıgıtçı kıtañ tatabı bodun başlayu udar seŋün kelti. tabgaç kaganta isiyi likeŋ kelti. bir tümen agı, altun kümüş kergeksiz kelürti. tüpüt kaganta bölön kelti. kurıya kün batsıkdakı sogd, berçeker, bukarak ulus bodunta enik seŋün, ogul tarkan kelti. on ok oglum türgis kaganta makaraç tamgaçı, oguz bilge tamgaçı kelti. kırkız kaganta tarduş ınançu çor kelti. bark itgüçi, bediz yaratıgma, bitig taş itgüçi tabgaç kagan çıkanı çaŋ seŋün kelti.

Жоқтаушылар мен жылаушылар ретінде Қидан және Татабы халықтарының басында қолбасшы Ұдар келді. Қытай қағанынан Ішійі Ликең келді. Ол он мың орам жібек пен санап болмайтын алтын мен күміс әкелді. Тибет қағанынан bölön келді. Батыс халықтарынан, күнбатыстан, соғдылар, парсылар, бұхаралық қала тұрғындарынан қолбасшы Еник пен Оғұл Тархан келді. Менің ұлым, Он Оқ, түргеш қағанынан мөр сақтаушы Макарач пен мөр сақтаушы Оғыз Білге келді. Қырғыз қағанынан Тардуш Інанчу Чор келді. Ал кесене салу, ою жасау және жазулы тас жасау үшін қытай қағанының жиені, қолбасшы Чаң келді.

{kommentar} Қытай шежіресі көңіл айту үшін жіберілген адамдар ретінде қолбасшы Чжан Цюйи мен хатшы Люй Сянды атайды.[17] Тастағы İšiyi Likeŋ және Çaŋ Seŋün солармен теңестіріледі.[97][98] Түргеш қағаны «менің ұлым» деп аталады, оны Томсен «күйеу бала» деп түсінеді.[97]

≈N13 — Күндер және ескерткіштің аяқталуы

kül tegin koñ yılka, yeti yegirmi yaŋıka uçdı. tokuzınç ay yeti otuzka yog ertürtümiz. barkın, bedizin, bitig taşın biçin yılka, yetinç ay yeti otuzka kop alkdımız. kül tegin özi kırk artukı yeti yaşıŋ boltı. taş barkın bunça bedizçig tuygun elteber kelürti.

Күлтегін Қой жылы он жетінші күні ұшып кетті. Тоғызыншы айдың жиырма жетісінде жерлеу жасадық. Оның кесенесін, ойуын және жазулы тасын Мешін жылы жетінші айдың жиырма жетісінде түгел аяқтадық. Күлтегіннің өз жасы қырық жетіге жетті. Тас пен кесене үшін осынша шебер әкелген Ілтебер Тұйғын болды.

{kommentar} Uç-, «ұшу», сондай-ақ «өлу» дегенді білдіреді.[27] Тас өлім мен жерлеуді жануар жылымен, айымен және күнімен мерзімдейді, ал Текин оларды өлімді 731 жылғы 27 ақпанға, жерлеуді 731 жылғы 1 қарашаға ауыстырады.[4] Томсен сандарды орнына алпыс күндік цикл күндері деп оқиды, және оның есебі бойынша жерлеу 731 жылғы 6 қазанға түседі.[99]

Оңтүстік бет

Жылнама аяқталды және жерлеу өтті. Қалғаны — сөз. Білге хан болған оқиғалар жазбасынан өз халқы не істеуі керек деген дәлелге бұрылады. Он үш жол бойы ол оларға тікелей, екінші жақта, бұйрық райымен үндейді. Ескерткіштің бұл бөлігі әлі туылмаған адамдар дауыстап оқысын деп жазылған.

S1 — Үндеу

𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰏: 𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰽𐰉𐰢𐰣: 𐱅𐰇𐰚𐱅𐰃: 𐰾𐰃𐰓𐰏𐰠: 𐰆𐰞𐰖𐰆: 𐰃𐰤: 𐰘𐰏𐰇𐰤𐰢: 𐰆𐰍𐰞𐰣𐰢: 𐰋𐰃𐰼𐰚𐰃: 𐰆𐰍𐱁𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰋𐰃𐰼𐰘𐰀: 𐱁𐰑𐰯𐰃𐱃: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰘𐰃𐰺𐰖𐰀: 𐱃𐰺𐰴𐱃: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰆𐱃𐰕: 𐱃𐱃𐰺: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰉𐰆: 𐰽𐰉𐰢𐰤: 𐰓𐰏𐰇𐱅𐰃: 𐰾𐰃𐰓: 𐰴𐱃𐰍𐰑𐰃: 𐱅𐰃𐰭𐰞𐰀

teŋri teg, teŋride bolmış türk bilge kagan, bu ödke olurtum. sabımın tüketi esidgil: ulayu iniygünüm, oglanım, biriki ugusum bodunum; birye şadapıt begler, yırya tarkat buyruk begler, otuz tatar, tokuz oguz begleri bodunı — bu sabımın edgüti esid, katıgdı tıŋla!

Мен, Аспандай, Аспаннан туған түріктердің Білге қағаны, осы кезде тағына отырдым. Сөзімді соңына дейін тыңдаңдар: ең алдымен сендер, інілерім, ұлдарым, біріккен руым мен халқым. Оңтүстегі Шадапыт бектері, солтүстіктегі тарқандар мен министр бектер, Отыз Татар, Тоғыз Оғыздың бектері мен халқы, менің осы сөздерімді жақсы тыңдаңдар, қатты тыңдаңдар.

{kommentar} Қаған алдымен өз туыстары мен халқына, содан кейін оң жақтағы бектерге, сосын сол жақтағыларға және бағынышты халықтардың өкілдеріне бірге үндейді.[97] Bu ödke olurtum, «осы кезде отырдым», оның осы кезде тағына отырғанын білдіреді.[97][28]

S2 — Елдің көлемі

𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐰤: 𐱃𐰆𐰍𐰽𐰴𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰚𐰇𐰤: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰾𐰃𐰭𐰺𐰆: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰍𐰺𐰃: 𐰚𐰇𐰤: 𐰉𐱃𐰾𐰶𐰃𐰭𐰀: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰃: 𐱅𐰇𐰤: 𐰆𐰺𐱃𐰆𐰾𐰃𐰭𐰺𐰆: 𐰦𐰀: 𐰃𐰲𐰼𐰚𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰴𐰆𐰯: 𐰢𐰭𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐰼: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰴𐰆𐰯: 𐰃𐱅𐰓𐰢: 𐰆𐰞: 𐰢𐱃𐰃: 𐰪𐰍: 𐰖𐰸: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰴𐰍𐰣: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰽𐰺: 𐰃𐰠𐱅𐰀: 𐰉𐰆𐰭: 𐰖𐰸

ilgerü kün togsıkka, birgerü kün ortusıŋaru, kurıgaru kün batsıkıŋa, yırgaru tün ortusıŋaru — anda içreki bodun kop maŋa körür. bunça bodun kop itdim. ol amtı añıg yok. türk kagan ötüken yış olursar, ilte buŋ yok.

Шығысқа қарай күншығысқа, оңтүстікке қарай түске, батысқа қарай күнбатысқа, солтүстікке қарай түн ортасына дейін — осы шектегі әрбір халық маған бағынышты. Осынша халықты мен ретке келтірдім. Енді олармен ешбір қате жоқ. Түрік қағаны Өтүкен орманында отырғанша, елде ешбір қиындық жоқ.

{kommentar} İt-, «реттеу», негізін қалаушылар E2–E4-те төре үшін қолданған етістік, ал мұнда Білге хан оны халықтарға қолданады.[26][100]

S3 — Қаншалық жерге жорыққа шықты және қайда оралды

ilgerü şantuŋ yazıka tegi süledim, taluyka kiçig tegmedim. birgerü tokuz ersinke tegi süledim, tüpütke kiçig tegmedim. kurıgaru yinçü ügüz keçe temir kapıgka tegi süledim. yırıgaru yir bayırku yeriŋe tegi süledim. bunça yerke tegi yorıtdım. ötüken yısda yeg idi yok ermiş. il tutsık yer ötüken yış ermiş.

Шығысқа қарай Шантұң жазығына дейін жорық жасадым, және теңізге аз-ақ қалды. Оңтүстікке қарай Тоғыз Эрсінге дейін жорық жасадым, және Тибетке аз-ақ қалды. Батысқа қарай Інжу өзенінен өтіп, Темір қақпаға дейін жорық жасадым. Солтүстікке қарай Жер Байырқу еліне дейін жорық жасадым. Әскерімді осынша жерге бастадым.

Ал Өтүкен орманынан жақсы жер болған жоқ. Елді ұстап тұратын жер — Өтүкен орманы.

{kommentar} Текин аудармасы yinçü ügüz сөзін Сырдария деп түсіндіреді, ал Томсен оны Зарафшанмен теңестіреді.[101][83] Текин kiçig tegmedim сөзін теңіз бен Тибетке аз жетпей тоқтау деп аударады, ал Томсен kiçig сөзін болымсыздықтың күшейткіші, «мүлде жоқ», деп түсінеді.[101][102] Tokuz Ersin, «Тоғыз Эрсін», Тибет маңындағы анықтау мүмкін емес халықтың немесе жердің аты.[102][46]

S4 — Қытай сөзі тәтті, қытай жібегі жұмсақ

bu yerde olurıp tabgaç bodun birle tüzültüm. altun, kümüş, isgiti, kutay buŋsuz ança birür. tabgaç bodun sabı süçig, agısı yımşak ermiş. süçig sabın, yımşak agın arıp, ırak bodunug ança yagutır ermiş. yagru kondukda kisre añıg bilig anda öyür ermiş.

Осы елде отырып, мен қытай халқымен келістім. Олар алтын, күміс, шикі жібек және оюлы жібекті сонша мөлшерде, біз сұрамай-ақ береді.

Қытай халқының сөзі тәтті, жібегі жұмсақ. Тәтті сөзбен және жұмсақ жібекпен олар алыстағы халықтарды тартып, жақынға қоныстандырады. Ал халық жақынға қоныстанғанда, сол жерде олар өздерінің зұлым ойын ойлайды.

{kommentar} Tüzül- «келісімге келу, қарым-қатынасты реттеу» деп түсіндіріледі, ал Томсен «бітім жасадым» дегенге жол береді.[27][102] Isgiti жібек және қытайдан енген сөз ретінде түсіндіріледі, ал Томсен мен Оркун оны астықтың бір түрі деп санайды, өйткені Білге хан мәтіні оның алдына егін сөзін қояды.[26][102][98] Kutay жібек мата деп алынады.[103][102]

S5 — Олар жақсы адамды көтерілтпейді

edgü bilge kişig, edgü alp kişig yorıtmaz ermiş. bir kişi yaŋılsar, ugusı bodunı bisükiŋe tegi kıdmaz ermiş. süçig sabıŋa, yımşak agısıŋa arturıp üküş türk bodun öltüg. türk bodun, ölsikiŋ! birye çogay yış, tögültün yazı “konayın” tiser, türk bodun, ölsikiŋ!

Олар жақсы әрі дана адамды, жақсы әрі батыр адамды көтерілтпейді. Ал егер олардың бір адамы қате жасаса, олар оның руын да, халқын да, бесікке дейін аямайды.

Олардың тәтті сөзі мен жұмсақ жібегіне алданып, сендер, түрік халқы, көп өлдіңдер. Түрік халқы, сендер өлесіңдер! Егер сендер «оңтүстікке, Чогай орманына, Төгүлтүн жазығына қоныстанайын» десеңдер, түрік халқы, сендер өлесіңдер!

{kommentar} Bisük сөзінің нақты мағынасы жоқ: аударма «бесік» деп оқиды, Текин сөздігінде «туыс» деген бар, ал Томсен сөзді аудармай қалдырады.[28][104] Çogay yış және Tögültün yazı — оңтүстіктегі жер аттары, ал сөздік екеуінің де орнын бермейді.[105]

S6 — Олардың айтатын өтірігі

𐰦𐰀: 𐰪𐰍: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰺𐰴: 𐰼𐰾𐰼: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐰖𐰍𐰸: 𐰼𐰾𐰼: 𐰓𐰏𐰇: 𐰍𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐱅𐰃𐰯: 𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰆𐰺: 𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰞: 𐰽𐰉𐰍: 𐰞𐰯: 𐰖𐰍𐰺𐰆: 𐰉𐰺𐰯: 𐰇𐰚𐱁: 𐰚𐰃𐱁𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰏: 𐰆𐰞: 𐰘𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰉𐰺𐰽𐰺: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰾𐰤: 𐰇𐱅𐰇𐰚𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰺𐰴𐱁: 𐱅𐰃𐰼𐰚𐱁: 𐰃𐰽𐰺: 𐰤𐰭: 𐰉𐰆𐰭𐰍: 𐰖𐰸: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰽𐰺: 𐰋𐰭𐰏𐰇: 𐰃𐰠: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰲𐰃: 𐰾𐰤

anda añıg kişi ança boşgurur ermiş: “ırak erser yablak agı birür, yaguk erser edgü agı birür” tep ança boşgurur ermiş. bilig bilmez kişi ol sabıg alıp, yagru barıp, üküş kişi öltüg. ol yergerü barsar, türk bodun, ölteçi sen! ötüken yer olurıp arkış tirkiş ısar, neŋ buŋug yok. ötüken yış olursar, beŋgü il tuta olurtaçı sen.

Сонда зұлым адамдар сендерге мынаны үйретеді. Олар үйретеді: «алыс тұрсаң, жаман зат береді, жақын келсең, жақсы зат береді». Түсінбейтін адамдар бұл кеңесті алып, жақын барды да, көп өлді. Егер сол елге барсаңдар, түрік халқы, өлесіңдер!

Бірақ егер Өтүкен жерінде тұрып, керуендерің мен жүк тізбектеріңді сол жерден жіберсеңдер, сендерде ешбір қиындық болмайды. Егер Өтүкен орманында отырсаңдар, мәңгілік елді ұстайсыңдар.

{kommentar} Boşgur- «үйрету, кеңес беру» деп түсіндіріледі, ал Томсен оны «қоздыру» деп оқиды.[28][106] Arkış — керуен, ал Томсен оның жұбы tirkiş сөзін «колонна» деп болжам ретінде береді, өйткені оның бұл сөздің басқа мысалы жоқ.[107][106] Бір оқу кеңесті басқарылатын экономика жоспары деп санайды, онда көктүріктер Өтүкеннен жіберілген керуендер арқылы сауда жүргізеді.[108]

S7 — «Түрік халқы, сендер тоқсыңдар және қырсықсыңдар»

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰸𐰺𐰴𐰴: 𐰾𐰤: 𐰀𐰲𐰾𐰴: 𐱃𐰆𐰽𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰋𐰃𐰼: 𐱃𐰆𐰑𐰽𐰺: 𐰀𐰲𐰾𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰦𐰍𐰭𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰏𐰓𐰢𐱁: 𐰴𐰍𐰣𐰭𐰣: 𐰽𐰉𐰃𐰤: 𐰞𐰢𐱃𐰃𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰴𐰆𐰯: 𐰦𐰀: 𐰞𐰴𐰦𐰍: 𐰺𐰞𐱃𐰍: 𐰦𐰀: 𐰴𐰞𐰢𐱁𐰃: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰸𐰆𐰯: 𐱃𐰆𐰺𐰆: 𐰇𐰠𐰇: 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: 𐰼𐱅𐰏: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰺𐰞𐰴𐰑𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰸𐰆𐱃𐰢: 𐰉𐰺: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰖𐰸: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰸𐰆𐰯: 𐰸𐰆𐰉𐰺𐱃𐰑𐰢: 𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰉𐰖: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰜𐰇𐱁: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕𐰆: 𐰉𐰆: 𐰽𐰉𐰢𐰑𐰀: 𐰃𐰏𐰓: 𐰉𐰺: 𐰍𐰆

türk bodun, tok arkuk sen. açsık tosık ömez sen. bir todsar açsık ömez sen. antagıŋın üçün igidmiş kaganıŋın sabın almatın yer sayu bardıg, kop anda alkıntıg, arıltıg. anda kalmışı yer sayu kop tirü ölü yorıyur ertig. teŋri yarlıkadukın üçün, özim kutum bar üçün, kagan olurtum. kagan olurıp, yok çıgañ bodunug kop kubratdım. çıgañ bodunug bay kıltım, az bodunug üküş kıltım. azu bu sabımda igid bar gu?

Түрік халқы, сендер тоқсыңдар және қырсықсыңдар. Ашты және тоқты ойламайсыңдар. Тойғаннан кейін аштықты ешқашан ойламайсыңдар. Осындай болғандықтан, сендер өздеріңді асыраған қағанның кеңесін алмадыңдар, әр елге шашырадыңдар, сонда тозып, қажыдыңдар. Қалғандарыңыз әр елде жарым-жартылай тірі, жарым-жартылай өлі болып жүрдіңдер.

Аспан бұйырғандықтан, және өзімде бақ болғандықтан, мен тағына отырдым. Тағына отырып, бүкіл жұтаған әрі аш халықты жинадым. Кедейді бай еттім, азды көп еттім.

Менің осы сөздерімде өтірік бар ма?

{kommentar} Özim kutum bar üçün, «өзімде бақ болғандықтан», E29-дан кейін Құт расталған екінші жер.[109] Tok arkuk sen екі сөз, «тоқ әрі қырсық», деп оқылады, немесе Текин бойынша бір сөз, tokurkak, «өзін тоқпын деп ойлайтын», деп оқылады.[110][111] Текин қорытынды сұрақты igid bar gu деп оқиды, мұнда igid «өтірік» деп түсіндіріледі, ал Томсен igid-bar- күрделі етістік деп санап, жолды күмәнді деп табады.[112][113]

S8 — Тас неге бар

türk begler, bodun, bunı esidiŋ! türk bodunug terip il tutsıkıŋın bunta urtum. yaŋılıp ölsikiŋin yeme bunta urtum. neŋ neŋ sabım erser, beŋgü taşka urtum. aŋar körü biliŋ! türk amtı bodun, begler! bödke körügme begler gü yaŋıldaçı siz? men beŋgü taş tikdim.

Түрік бектері, түрік халқы, мынаны тыңдаңдар! Біріккен түрік халқы елді қалай ұстай алатынын мен осында жаздым. Олардың қалай қателесіп өлетінін де осында жаздым. Айтарым не болса, мәңгілік тасқа қойдым. Оған қарап, түсініңдер. Бүгінгі түрік халқы және бектері, осы заманғы тақтың қызметіндегі бектер, адасатындар сендер ме боласыңдар?

Мен мәңгілік тас орнаттым.

{kommentar} Ur-, «соғу», сондай-ақ «тасқа жазу» дегенді білдіреді, және ол мәңгілік тасқа қойылған сөздер үшін етістік.[114] Amtı, «қазір», әдеттегі оқу, ал Текин басылымы matı, «адал», деп оқиды, оны ол моңғол сөзінен шығарады.[115][110][116]

S9–S11 — Ескерткіштің салынуы

… tabgaç kaganta bedizçi kelürtüm, bediztim. meniŋ sabımın sımadı. tabgaç kaganıŋ içreki bedizçig ıtı. aŋar adınçıg bark yaraturtum. için taşın adınçıg bediz urturtum. taş tokıtdım. köŋülteki sabımın urturtum. on ok oglıŋa, tatıŋa tegi bunı körü biliŋ! beŋgü taş tokıtdım.

Мен қытай қағанынан ою шеберлерін әкелдім, және оюды жасаттым. Ол менің өтінішімді қайтармады: қытай қағанының өз сарай шеберлерін жіберді. Оларға ерекше кесене салдырдым, оған іштен де, сырттан да ерекше ою қаздырдым. Тасты қиып әкелдім. Жүрегімдегі сөздерді оған қондырдым.

Сендер, Он Оқ ұлдарына және олардың жат бағыныштыларына дейін, мынаны қарап, түсініңдер! Мен мәңгілік тасты қаздырдым.

{kommentar} Bark «үй, пана, тұрақ» және «кесене» деп те түсіндіріледі, ал Томсен оны мұнда император бұйрығымен ескерткіштің қасына салынған ғибадатхана деп санайды.[57][113] Томсен түркі мәтінін тасқа қытай шеберлері қашады, ал өзін жазушы деп атаған Йоллығ тегін оны қашамады деп санайды.[117]

S13 — Тас неге осында тұр

yaguk el erser, ança takı erig yerte irser, ança erig yerte beŋgü taş tokıtdım, bititdim. anı körüp ança biliŋ.

Жер жақын болғандықтан, және жер жетуге де оңай болғандықтан, мәңгілік тасты осындай жерге қаздырдым және жаздырдым. Оған қарап, солай біліңдер.[118]

{kommentar} Erig сөзі «құнарсыздан» «көп жүрілетін» және «киелі жерге» дейін көп түрлі оқылады.[119] Қазақ тілінен алынған бір оқу оны көш жолындағы лагерь деп санайды, сондықтан мәңгілік тас жолаушылар өтетін жерде тұр.[119]

Колофон

𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰋𐰃𐱅𐰏: 𐰋𐰃𐱅𐰏𐰢𐰀: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐱃𐰃𐰾𐰃: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢: 𐰘𐰃𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰚𐰇𐰤: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰉𐰆: 𐱃𐱁𐰴𐰀: 𐰉𐰆: 𐱃𐰢𐰴𐰀: 𐰴𐰆𐰯: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢

bunça bitig bitigme kül tegin atısı yollug tegin bitidim. yegirmi kün olurup bu taşka, bu tamka kop yollug tegin bitidim.

Мен, Күлтегіннің жиені Йоллығ тегін, бұл жазудың бәрін жаздым. Онда жиырма күн отырып, мен, Йоллығ тегін, оның әрбір сөзін осы тасқа және осы қабырғаға жаздым.

Жазушы өзін тасқа Күлтегінмен туыстығын көрсетіп атайды.[120] Бір оқу Білге хан мәтінді алдын ала жазып, оны Йоллығ тегінге тастарға жазуға берді деп санайды.[121]

Тау шалғынында тас тақталарға руналық жазуларды қашап жатқан, ұзын өрімді жалаңаш төс еркектер, қасында қашалған тас мүсін мен қашалған тұғыр
Даладағы руналық тастарды қашау, заманауи иллюстрацияда. Жазба оның жасаушыларын басқаша атайды: шеберлерді қытай императоры жіберді, ал мәтінді Йоллығ тегін жазды. Illustration as published by e-history.kz.

Оқулар

Келесі жерлерде жұмыс транскрипциясы басқа берілістерден ауытқиды немесе олардың арасында таңдауға мәжбүр.[33]

idi oksuz kök türk (E3). Тіркестің екі оқуы бар. Біріншісінде idi күшейткіш, «мүлде бағынбаған, толық еркін». Бұл көпшілік оқу және аударма беретін оқу. Екіншісінде idi «қожайын», ал oksuz «жебесіз, туысқансыз», сонда «қожайынсыз, туысқансыз түрік» шығады, оны басқа жерде неміс тілінде «жетім көктүрік» деп берген.[33][34] Сөйлемге қажет мағына, ешбір бөтенге бағынбайтын халық, екі жағдайда да сақталады. Вильгельм Томсеннің неміс аудармасы тіркесті «қожайынсыз және тайпалық құрылымсыз» деп береді, бұл екінші түрдегі оқу.[122] Үшінші оқу — Текиннің 1998 жылғы басылымы. Ол idi сөзін күшейткіш, «өте», деп, ал oksuz сөзін «құрылымсыз» деп түсінеді. Сондай-ақ тас қашаушы тастап кеткен iti, «реттеу», етістігін қосады. Бұл оқуда негізін қалаушылар үлкен тәртіпсіздікте өмір сүрген көктүрік халқын реттеді, ал тіркес бостандық туралы ештеңе айтпайды.[35] Төртінші оқу oksuz сөзін билеушіні ізбасарларымен байланыстыратын «жебесіз» деп түсінеді. Ол «қожайынсыз және бағыныштысыз» деген мағына береді.[123]

kök türk (E3). «Көк» немесе «аспан» көктүріктер — орныққан берілісі және қазіргі көктүрік атауының шығу тегі. «Ұлы» және «көп санды» деген де ұсынылған. Күрделі сөз мәні жағынан бір ғана расталған жағдай.[124] Сол аударма «көк түріктер» дегенді береді.[122]

türk teŋrisi türk ıduq yeri subı ança etmiş (E11). Етістік et-, «істеу»: Аспан мен киелі Жер-Су солай істеді, ал одан кейінгі сөздер олардың істегені. Сөйлем сондай-ақ Аспан киелі жер мен суды жаратты деп те берілген. Бір қосымша оқу етістікті te-, «айту», деп түсінеді. Сол оқумен басылған руналық жазба, 𐰨𐰀 𐱅𐰢𐰾, ança temiş, «солай деді», береді.[125] Томсеннің неміс аудармасы сөйлемді «солай істеді» (handelten so) деп береді, бұл транскрипцияға сәйкес келеді.[126] Текин басылымы осы жолда және Білге хан тасындағы параллель жолда etmiş, «істеді», деп оқиды және «солай істеді» деп аударады.[42]

baş balbal (E16). «Бірінші балбал ретінде» — аударманың оқуы. Баламасы ат оқиды: «Баз қаған балбал ретінде». Оны алдыңғы жолда Тоғыз Оғыздың Баз қағанының жау ретінде аталуы қолдайды.[33] Текин басылымы başlayu baz kağanığ balbal tikmiş, «алдымен бағынышты қағанды балбал етіп тікті», деп оқиды. Ол başlayu сөзін «алдымен», ал baz kağan сөзін ат емес, «бағынышты қаған» деген жалпы зат есім деп алады.[58] Оркун ат оқиды, «Баз қаған», және оны бірінші балбал етеді.[59]

yırya baz kagan tokuz oguz bodun yagı ermiş (E14). Аударма ат оқиды: Баз қаған, солтүстіктегі Тоғыз Оғыздың қасындағы жау. Екінші оқу baz сөзін ат емес, «бағынышты, вассал» деген жалпы сөз деп алады.[127] Текин басылымы солтүстік жолды жалпы сөзбен басады: «солтүстікте бағынышты қаған, Тоғыз Оғыз халқы, жау болды».[55] Оркун ол жерде Baz сөзін ат деп алады.[54] Бір баяндама бұл Баз қағанды Ілтеріс жеңген Тоғыз Оғыз қағанымен теңестіреді және оны ешбір қытай дерегі атамайтынын атап өтеді.[128]

bir tümen agı, altun kümüş kergeksiz kelürti (N12). Аударма tümen сөзін сан, ал agı сөзін жібек деп оқиды. Сыйлық — он мың орам жібек, санап болмайтын алтын мен күміспен. Екінші оқу сыйлықты өлшеусіз көп қазына, алтын мен күміс деп береді.[129] Текин басылымы сыйлықты мыңдаған орам жібек, қажеттен тыс алтын мен күміспен береді.[130] Өгел agı сөзін көне түркі тілінде «ақша» және «жібек» деп оқиды, және bir tümen agı сөзін ақшаның орнына жүрген жібек орамдары деп түсінеді.[131] Ол тек көктүрік жазбаларында кездесетін kutay сөзін де қытай жібегі деп санайды.[103]

ıduq ötüken yış (E23). Транскрипция ıduq, «киелі, қасиетті», береді, бұл E10–E11-дегі Жер-Суға қолданылған сөздің өзі. Тіркес сондай-ақ kutlu, «құтты, Құт иесі», деп түсіндірілген.[33] Бұл түсініктеме мәтіннің оқитыны емес. Айырмашылық маңызды, өйткені ол Өтүкенді қасиетті жер ретінде және Өтүкенді патшалық бақтың көзі ретінде бөледі. Құт және Тәңіршілдік мақалалары транскрипцияны ұстанады. Томсеннің аудармасы транскрипция сияқты «киелі Өтүкен орманын» (heiligen Otükän-Bergwalde) береді.[132] Текин басылымы «киелі Өтүкен тауларының халқы» дегенді береді және ıduk сөзін «қасиетті» деп түсіндіреді.[133]

kutum ülügüm bar üçün (E29) және özim kutum bar üçün (S7). Мұндар Құттың шын мәнінде расталған жерлері. Қаған Аспан бұйырғандықтан және оның құты болғандықтан, ал E29-да ülüg, оған бөлінген үлесі болғандықтан билік етеді.[109]

öd teŋri yasar (N10). Ортаңғы сөз үш дауыссызбен жазылған, дауыссыздарсыз. Ол «бөледі» (yasar), «өмір сүреді» (yaşar) немесе «бұйырса» (aysar) дегенді қолдайды. Аударманың байыпты оқуы үшеуінің арасындағы таңдау.[134] Томсеннің аудармасы «Аспан уақытты белгілегенде» (wenn der Himmel die Zeit bestimmt) дегенді береді, бұл үшеуінің біріншісі.[135] Текин басылымы үшінші түрді, öd teŋri aysar, басады және оны «Уақыт құдайы бұйырғанда, адам ұлдарының бәрі өлуге жаратылған» деп аударады.[93] Моңғол тілінен алынған бір оқу ay- түбірін «айту, бұйыру» деп алады, бұл түбірді моңғол тілі сөйлеу мен бұйыруға байланысты сөздерде сақтайды.[94]

Bökli Čölgil (E4). Тіркес не эпитеті бар бір халық, даладағы корейлер, не екі мемлекет, Когурё және Солтүстік Чжоумен теңестірілген «Чү патшалығы», деп оқылады. Аударма екі сөзді де қалдырады және ештеңе шешпейді. Томсеннің аудармасы бір халықты алады, «алыстағы Бөкли(?) халқы», және жорықтарды «Бөкли қағанына» дейін жеткізеді. Оның сөздігі кейбіреулер Бөкли қағанын тау атауы деп алады деп қосады.[136] Текин басылымы Bükli Çöllüğ el сөзін бір ат ретінде басады және «Бүкли Чөл халқы» деп аударады. Бұл бір халық деген оқуды қолдайды.[137] Оркун сөздерді ат емес, сипаттама, «орман мен дала халықтары», деп оқиды, өйткені халықтардың аттары бір-бірлеп жалғасады.[138]

kergek bol- (E4, E30, N10). Тіркес сөзбе-сөз «қажет болу» дегенді білдіреді. Аударма алғашында оны «қажет жерге кетті» деп берді, бұл шақырылып кетуді білдіретін эвфемизм. Текин мен Оркун басылымдары оны ашық «қайтыс болды» деп береді.[139][140] Текин сөздігінде kergek «қажет, жоқ» деп берілген.[64] Аударма қазір «қайтыс болды» дейді. Turkic Atlas идиоманың сөзбе-сөз «қажет болады» мағынасын жерлеу мақаласында сақтайды. Сол идиома Күлі Чор жазбасында да бар, онда жауға жалғыз шабуыл жасаған адам «көп ұзамай kergek болды». Текин мұны өлу деп оқиды, ал «қажет» ол жерде мүмкін емес дерлік.[141]

ekinti koşulgakda ediz birle süŋüşdimiz (N5–N6). Аударма алғашында екінші шайқасты Антарғу көлінде өтті деп қойып, Аз халқы сонда жойылды деген. Бұл тұжырым төрт шайқасты санайтын және Антарғуды екінші қоятын Білге хан ескерткішіне тиесілі.[142] Күлтегін мәтінінің басылымдарында екінші шайқас Қошұлғақта, Едізге қарсы, олар сонда жойылды.[143][144] Олар үшінші шайқасты оғыздарға қарсы Бө[лчуда] береді, мұнда Оркун тек алғашқы әріптерін басады, ал Текин атты қалпына келтіреді, және бесіншісін Езгінті Қадызда береді.[143][144] Сондықтан бес шайқастың бес орны бар, және ешқайсысы жоғалмаған.

ulayu iniygünüm (S1, N11). Аударма алғашында екі сөзді оқыды, inim yigenim, «менің інілерім мен жиендерім». Оркун бұл оқуды Томсеннен алғанын айтады, содан кейін оны қате деп бағалады.[145] Текин бір сөзді оқиды, iniygün, «бауырлар». Оркун өз түзетулерінде де бір сөзді оқиды және оны жалпы туыстық термин деп санайды.[146][147] Текин сөздігінде iniygün «бауырлар, ер туыстар» деп берілген.[26] Аударма қазір бір сөзді оқуды ұстанады. Текин сондай-ақ Оркун biriki сақтайтын жерде birki, «біріккен», деп оқиды.[148][149]

teŋri teg teŋride bolmış (S1). Бұл Күлтегін ескерткішінің толық патшалық стилі. Білге хан ескерткіші оның орнына teŋri teg teŋri yaratmış, «Аспан жаратқан», деп ашылады. Басқа жерде басылған қосымшаның бірінші үзіндісі ретінде осы емес, сол формула тұр. Бұл қосымшаның Білге хан мәтінін қайталайтынының белгілерінің бірі.[125] Томсеннің неміс аудармасы Күлтегін ескерткішінің эпитетін «Аспаннан туған» (Himmelsgeborene), ал Білге хан ескерткішінікін «Аспан орнатқан» (vom Himmel Eingesetzte) деп береді.[150]

apar, purum (E4). Аударма apar сөзін аварлар, ал purum сөзін римдіктер деп оқиды. Оркун Apar және Apurum сөздерін туралы ештеңе белгісіз екі халық деп оқиды және тек Apar сөзін аварлармен байланыстырады.[138] Текин басылымы Apar және Purum сөздерін бөлек ұстайды және purum сөзін Рим және Византия деп түсіндіреді.[35][151]

silik kız oglın (E7, E24). Транскрипция silik, «мінсіз», деп оқиды. Оркун сол сөзді оқиды және «таза қыз» деп аударады.[41] Silik ұйғыр әйел аттарында «қыз бала» сөзі ретінде расталған.[152] Текин басылымы eşilik kız oglın, «ханым болатын қыздар», деп оқиды, eşi, «ханым», сөзінен.[42][153] Басқа зерттеу Текинмен келіседі және işilik, «ханым болуға лайық қыздар», деп жазады.[154] Екі оқу дерлік бірдей мағына береді, өйткені екеуі де бектердің қыздары туралы айтады.

yurç (E32). Аударма Күлтегін Оң Тұтұқтан ұстап алған адамға «серік» дегенді береді. Текин басылымы yurç сөзін «жезде» деп береді.[75]

Yaşıl üğüz (E17). Аударма «Жасыл өзен» дегенді береді. Текин басылымы «Сары өзен» деп аударады және атты себепсіз өзен деп түсіндіреді.[58]

ökün- (E22–E25). Текин ökün- сөзін «кері бұрылу» емес, «өкіну» деп оқиды. Ол bodun сөзін «ұлт» емес, «тайпалар, халық» деп береді.[155] Оның Күлтегін мәтінінің басылымында осы үзіндіде «бас тарт және өкін» бар.[63]

togu balıkda (N4–N5). Аударма «Тоғу қаласы» дегенді береді. Өгел balık сөзін «қала» деп оқиды және Тоғыз Оғыздың сондай атты қаласы болған деп қорытады.[156] Тек атау қаланы меңзейді, ал ол туралы басқа ештеңе белгісіз.[157]

tokuz oguz bodun kentü bodunum erti (N4). Тоғыз Оғыз «менің өз халқым» және жау деп те аталады. Бір оқу мұны жеңімпаздың талабы деп санайды, ол жеңілгенді өз бағыныштысы және кең мағынада көктүрік деп санайды.[158]

amga korgan (N8). Аударма amga korgan, «Амға бекінісі», деп оқиды. Текин басылымы да солай оқиды.[159] Өгел ескі басылымдарды ұстанып, Magı Kurgan деп оқиды.[160]

ulus bodun (N12). Аударма «Бұхара қала тұрғындары» дегенді береді. Өгел ulus bodun сөзін «провинция халқы» деп береді.[161]

enik seŋün (N12). Аударма қолбасшы Enik дегенді береді. Оркун Neng Sengün деп, ал Текин Nek деп оқиды.[162][130] Текин сондай-ақ Bölön сөзін бас әріппен, ат ретінде, жазады, ал аудармада bölön, «жоғары шенеунік», атағы бар.[130]

tuygun elteber (≈N13). Аударма «Ілтебер Тұйғын» дегенді береді. Текин басылымы Tuygun Elteber, атпен кейін атақ, деп оқиды.[93] Оркун екі топты көпше түрде, toygun және eltebirler, деп оқиды және toygun сөзін дәреже деп санайды.[163]

yeti yegirmi yaŋıka, tokuzınç ay yeti otuzka, yetinç ay yeti otuzka (≈N13). Аударма онжылдыққа қарай санайды, сондықтан сандар Қой жылының он жетінші күнін, тоғызыншы айдың жиырма жетісін және жетінші айдың жиырма жетісін береді. Томсен сандарды ай күндері емес, алпыс күндік цикл күндері деп оқиды. Оның есебі бойынша түркі күндері қытай күндерінен жеті күн артта қалады, ескерткіштің күні қытайдың 732 жылғы 1 тамыздағы күнімен сәйкес келеді, ал жерлеу 731 жылғы 6 қазанға түседі.[99]

ekinti koşulgakda ediz (N5–N6). Күлтегін тасындағы Едіз Таң басында тізілген тиеле тайпаларының он төртіншісі А-тиемен теңестірілген. Төртінші шайқастағы Тоңра тоғызыншысымен, Тун-ломмен, теңестірілген.[89]

tamag ıduk baş (N1–N2). Аударма «Тамағтың Киелі бұлағы» дегенді береді. Текин басылымында «Тамағтың киелі шыңы» бар.[159] Бір баяндама жерді Тамир өзенінің бастауына қояды.[86]

ol at anta ölti (N4). Аударма «Ол ат сонда өлді» дегенді береді. Текин басылымы соңғы буынды tüş[di], «құлады», деп қалпына келтіреді.[159]

tabgaç … sabı süçig, agısı yımşak (S4). Аударма «біз сұрамай-ақ» берілген сыйлықтарды береді. Текин басылымы buŋsuz сөзін «қиындықсыз» деп оқып, «қиындық тудырмай» дегенді береді.[110]

kıdmaz (S5). Аударма «оның руын да, халқын да аямайды» дегенді береді. Текин басылымы kıd- сөзін «өлтіру» деп оқиды және қытайлар қателескеннің бүкіл руын бесікке дейін өлтірмейді деп аударады.[164]

tok arkuk sen (S7). Аударма екі сөзді оқиды, «тоқ әрі қырсық». Текин басылымы tokurka- сөзінен бір сөзді, tokurkak, «өзін тоқпын деп ойлайтын», деп оқиды.[110][111] Басқа зерттеу де tokurkak сөзін бір сөз ретінде жазады.[154]

tirü ölü (S7). Аударма tirü сөзін, «жарым-жартылай тірі, жарым-жартылай өлі», деп оқиды. Текин басылымы tor- сөзінен toru, «әлсіз, шаршаған», деп оқиды және «шаршаған әрі күшсіз» деп аударады. Мағына жақын қалады.[110][165]

türk amtı bodun (S8). Аударма amtı, «қазір», деп оқиды, Оркун мен Томсен де солай.[115] Текин басылымы matı, «адал, бағынышты», деп оқиды және «адал түрік халқы» деп аударады. Ол matı сөзін моңғол сөзінен шығарады, және бұл шығару оның өз ұстанымы.[110][116]

kül tegin azman akıg binip (N5, N6). Аударма azman сөзін Текин басылымымен бірге аттың аты деп алады, ол бірінші және үшінші шайқаста Azman akığ деп басады.[159] Текин сөздігі azman сөзін «сарғыш (?)» деп береді.[107] Қазақ тілінен алынған бір оқу azman сөзін ат емес, жалпы сөз, қазақша азбан сияқты, айғыр, деп алады.[166] Басқа болжам атауды az-, «адасу», етістігімен байланыстырып, оған «жабайы, тынымсыз» мағынасын береді.[167]

yaguk el erser … erig yerte (S13). Текин басылымы сөйлемді оңтүстік беттің соңында басады. Ол жердің себебін береді: жер жақын және жер жетуге оңай.[35][168] Erig сөзі «құнарсыз», «лайықты», «қиылыс», «көп жүрілетін», «киелі жер» және «жанды» деп оқылған.[119] Қазақ тілінен алынған бір оқу erig сөзін көш жолындағы уақытша лагерь деп алады, сондықтан мәңгілік тас жолаушылар өтетін және оқи алатын жерде тұр.[119]

kunçuy (E20, N9). Орхон жазбаларында сөз қағанның әулетіндегі әйелді атайды. E20-де қағанның кіші қарындасы Барс бекке kunçuy ретінде беріледі, ал N9-да kunçuy лагерьде қағанның анасының, өгей аналарының, апаларының және келіндерінің қасында тұрады.[169] Енисей эпитафиялары сөзді ер адамның әйелі үшін «елдімекендегі менің kunçuy» формуласында қолданады.[169] Бұл мағына баспагерлердің мерзімсіз мәтіндерді оқуына сүйенеді, және сол оқу сөздің үндеу формасы болуы мүмкін екеніне де жол береді.[169]

alpagu on erig (N7). Аударма alpagu сөзін «палуан» деп алады. Сөз сондай-ақ alpagut, «жауға жалғыз шабуыл жасайтын батыр», деп оқылған, қазақша алпауыт сияқты.[170]

Тарихи мазмұн

Жазба төрт мәселе бойынша негізгі куә, және әрқайсысының өз мақаласы бар. Бумын мен Істемі туралы ол ең ерте түркі мәлімдемесі. Ол оларға елді және оның тәртібін бірге, el және törü, береді, бұл Төре сүйенетін жұп.[171][172] Дін туралы ол Тәңірін екі мағынада береді: E1-дегі аспан және E11-де сөйлейтін және әрекет ететін құдай. Оның қасында киелі Жер-Су және E31-де Умай тұр. E11-де Аспан қаған мен қатунды бірге көтереді, ал E31-де қатунның Құты Умайға теңеледі.[173] Бұл Тәңіршілдіктің расталған өзегі.[2] Заңдылық туралы ол Құтты екі рет береді, екеуінде де билеушіге қатысты. Ол сондай-ақ Өтүкенді қасиетті жер ретінде және елді ұстауға болатын жалғыз жер ретінде бөлек қояды.[109] Мемлекеттің жоғалуы туралы ол жазбаның өз тарих теориясын береді. Ол E6-да бес себепті атайды, біреуінен басқасының бәрі ішкі, ал бір сыртқы себеп қалғандарын пайдалану арқылы жұмыс істейді.[2]

Жазба сондай-ақ ordu, патшалық лагерь, сөзін қамтиды. Оғыз шабуылы туралы баяндауда лагерьде қағанның анасы, өгей аналары, апалары және келіндері бар, ал Күлтегін оны бермейді.[174]

Kul, «ер құл», және küŋ, «әйел құл», сөздері E7, E20 және E24-те тұр. Үзінділер құлдықты атайды, бірақ қозғалған адамдардың құқықтық мәртебесі қандай болғанын айтпайды.[39]

Тас Тоғыз Оғыздың көтерілісіне әлем тәртібіндегі себеп береді: Аспан мен Жер бытырап кетті, ал Тоғыз Оғыз жау болды.[175] Бір оқу мұны тәртібі әлем тәртібімен байланысты мемлекеттің бейнесі деп санайды. Аспан мен Жер қозғалғанда, мемлекет пен адамдардың тәртібі жоғалады.[176] Тас көтеріліске ешбір жыл бермейді. Бір баяндама шайқастарды 714 жылға, Амғадағы қыстауды 715 жылға және Тоғыз Оғыздың Қытайға көшуін 716 жылға қояды.[86] Екінші баяндама көтерілісті Қапағанның 716 жылғы өлімінен кейінге, лагерьге шабуылды мүмкін 717 жылдың көктеміне және Қытайға көшуді 718 жылға қояды.[87]

Оңтүстік бет — саясат. Ол Қытаймен Өтүкеннен сауда жасап, жібекті алып, сонда барып тұрмау керек дейді. Бұл тастардағы ең айқын саяси бағдарлама. Бір оқу кеңесті басқарылатын экономика жоспары деп санайды, онда көктүріктер Өтүкеннен жіберілген керуендер арқылы сауда жүргізеді.[108] Ол әлі туылмаған адамдарға екінші жақта үндейді.

Заманауи баяндамалар Екінші қағанатты біріншісінің қалпына келуі деп оқиды. Бұл көзқарас бойынша Ілтеріс пен оның мұрагерлері өздерін Бумын мен Істеміден тараған ұрпақ және олардың елін қалпына келтірушілер деп санады, ал арадағы ғасырды қытайларға жол берілген бақытсыздық деп есептеді.[177] E6–E11-дегі мемлекеттің жоғалуы сонда Таң билігі кезеңіне, ал қалпына келу Ілтеріс көктүріктерді Инь Шаньнан шығарған 682 жылғы көтеріліске сәйкес келеді.[178]

Ескертпелер

  1. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 9–10
  2. ^ a b c Kül Tegin inscription
  3. ^ Tekin 1968, p. 10
  4. ^ a b c Tekin o. J., p. 11–12
  5. ^ Tekin o. J., p. 11–12, 54
  6. ^ a b Tekin o. J., p. 54–55
  7. ^ a b Jisl 1963, p. 387
  8. ^ Cumagulov 1993, p. 99
  9. ^ Jisl 1963, p. 388–389
  10. ^ Jisl 1963, p. 388
  11. ^ Orkun 1994, p. 80–84
  12. ^ Orkun 1994, p. 83–84
  13. ^ a b Thomsen 1993, p. 229–233
  14. ^ Orkun 1994, p. 84
  15. ^ Thomsen 1993, p. 193–196, 232–233
  16. ^ a b Tekin o. J., p. 11–13
  17. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  18. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  19. ^ Cefu yuangui
  20. ^ Pelliot 1929, p. 246
  21. ^ a b c Khishigbajar 2000, p. 255
  22. ^ Oyunbileg 2000, p. 288–289
  23. ^ Khishigbajar 2000, p. 255–256
  24. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 34–54
  25. ^ a b Şükürlü 2000, p. 350–351
  26. ^ a b c d Tekin o. J., p. 103
  27. ^ a b c d e f Tekin o. J., p. 112
  28. ^ a b c d Tekin o. J., p. 100
  29. ^ a b Thomsen 1993, p. 169
  30. ^ a b Tekin o. J., p. 39
  31. ^ Thomsen 1993, p. 168
  32. ^ a b Tekin o. J., p. 104
  33. ^ a b c d e f Yavuz 2025
  34. ^ a b Tekin 1968, p. 334, 358
  35. ^ a b c d Tekin o. J., p. 38–39
  36. ^ a b Thomsen 1993, p. 170
  37. ^ Orkun 1994, p. 75
  38. ^ Thomsen 1993, p. 170–171
  39. ^ a b Parlatır 1983, p. 808–809
  40. ^ Thomsen 1993, p. 171–172
  41. ^ a b Orkun 1994, p. 32
  42. ^ a b c Tekin o. J., p. 40
  43. ^ Tekin o. J., p. 9
  44. ^ Thomsen 1993, p. 172
  45. ^ Kül Tegin inscription
  46. ^ a b Tekin o. J., p. 102
  47. ^ Thomsen 1993, p. 173
  48. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 39
  49. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 40–43
  50. ^ Tekin o. J., p. 83
  51. ^ Thomsen 1993, p. 174
  52. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 175
  53. ^ a b c d e Orkun 1994, p. 76
  54. ^ a b Orkun 1994, p. 35
  55. ^ a b Tekin o. J., p. 42–43
  56. ^ a b Tekin o. J., p. 13
  57. ^ a b Tekin o. J., p. 99
  58. ^ a b c Tekin o. J., p. 43
  59. ^ a b Orkun 1994, p. 37
  60. ^ a b Thomsen 1993, p. 177
  61. ^ Tekin o. J., p. 8, 108
  62. ^ a b Tekin o. J., p. 8
  63. ^ a b c Tekin o. J., p. 45
  64. ^ a b c Tekin o. J., p. 105
  65. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 178
  66. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 42
  67. ^ a b Thomsen 1993, p. 179
  68. ^ Tekin o. J., p. 108
  69. ^ Gerelmaa 2011, p. 39–40
  70. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 40
  71. ^ a b c Thomsen 1993, p. 180
  72. ^ Tekin o. J., p. 47, 113
  73. ^ Kül Tegin inscription
  74. ^ a b Kül Tegin inscription
  75. ^ a b Tekin o. J., p. 47
  76. ^ Tekin o. J., p. 47, 101
  77. ^ Thomsen 1993, p. 181
  78. ^ a b Tekin o. J., p. 109
  79. ^ Tekin o. J., p. 101, 102
  80. ^ Orkun 1994, p. 74
  81. ^ a b Tekin o. J., p. 49
  82. ^ a b Thomsen 1993, p. 183
  83. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 184
  84. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 50–51
  85. ^ Tekin o. J., p. 102, 103
  86. ^ a b c d Taşağıl 2004, p. 39
  87. ^ a b c Sümer 1972, p. 15–17
  88. ^ a b Thomsen 1993, p. 187
  89. ^ a b László 1950, p. 42
  90. ^ Tekin o. J., p. 97, 108
  91. ^ Thomsen 1993, p. 186–187
  92. ^ Kül Tegin inscription
  93. ^ a b c Tekin o. J., p. 52–53
  94. ^ a b Gerelmaa 2011, p. 40–41
  95. ^ Tekin o. J., p. 53
  96. ^ Gerelmaa 2011, p. 38–39
  97. ^ a b c d Thomsen 1993, p. 188
  98. ^ a b Orkun 1994, p. 77
  99. ^ a b Thomsen 1993, p. 193–196
  100. ^ Kül Tegin inscription
  101. ^ a b Tekin o. J., p. 35
  102. ^ a b c d e Thomsen 1993, p. 189
  103. ^ a b Ögel 1978, p. 402
  104. ^ Thomsen 1993, p. 190
  105. ^ Tekin o. J., p. 101, 112
  106. ^ a b Thomsen 1993, p. 191
  107. ^ a b Tekin o. J., p. 98
  108. ^ a b Ögel 2000, p. 365–367
  109. ^ a b c Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 348, 392–393
  110. ^ a b c d e f Tekin o. J., p. 36
  111. ^ a b Tekin 2003, p. 88, 90
  112. ^ Tekin o. J., p. 37, 103
  113. ^ a b Thomsen 1993, p. 192
  114. ^ Tekin o. J., p. 113
  115. ^ a b Orkun 1994, p. 27
  116. ^ a b Tekin 2003, p. 65
  117. ^ Thomsen 1993, p. 79
  118. ^ Kül Tegin inscription; Tekin o. J., p. 38–39
  119. ^ a b c d Mirkamal 2011, p. 52–53
  120. ^ Edward 1993, p. 37
  121. ^ Tekin o. J., p. 13–14
  122. ^ a b Thomsen 1924, p. 145
  123. ^ Turan 1945, p. 316
  124. ^ Tekin 1968, p. 8, 352
  125. ^ a b Kül Tegin inscription; Yavuz 2025
  126. ^ Thomsen 1924, p. 146
  127. ^ Tekin 1968, p. 310
  128. ^ László 1950, p. 41
  129. ^ Tekin 1968, p. 272
  130. ^ a b c Tekin o. J., p. 52
  131. ^ Ögel 1978, p. 392–393
  132. ^ Thomsen 1924, p. 149
  133. ^ Tekin o. J., p. 46
  134. ^ Tekin 1968, p. 398
  135. ^ Thomsen 1924, p. 156
  136. ^ Thomsen 1924, p. 145, 146, 171
  137. ^ Tekin o. J., p. 38–40
  138. ^ a b Orkun 1994, p. 31, 75
  139. ^ Tekin o. J., p. 38–39, 46–47, 52–53
  140. ^ Orkun 1994, p. 50
  141. ^ Tekin 2003, p. 226, 247
  142. ^ Tekin o. J., p. 72–73
  143. ^ a b Tekin o. J., p. 50–51
  144. ^ a b Orkun 1994, p. 48–50
  145. ^ Orkun 1994, p. 189
  146. ^ Tekin o. J., p. 34, 52
  147. ^ Orkun 1994, p. 22–23, 189
  148. ^ Tekin 2003, p. 219, 241
  149. ^ Orkun 1994, p. 23
  150. ^ Thomsen 1924, p. 140, 144
  151. ^ Tekin 2003, p. 62, 72
  152. ^ Rásonyi 1963, p. 80
  153. ^ Tekin 2003, p. 84
  154. ^ a b Kayra 1995, p. 182
  155. ^ Hassan 1985, p. 171
  156. ^ Ögel 2000, p. 181, 185
  157. ^ Sümer 1972, p. 15
  158. ^ László 1950, p. 39–40
  159. ^ a b c d Tekin o. J., p. 50
  160. ^ Ögel 2000, p. 161
  161. ^ Ögel 2000, p. 212–213
  162. ^ Orkun 1994, p. 52
  163. ^ Orkun 1994, p. 53–54
  164. ^ Tekin o. J., p. 36–37
  165. ^ Tekin 2003, p. 90–91
  166. ^ Mirkamal 2011, p. 55–56
  167. ^ Aydın 2007, p. 17
  168. ^ Tulum 1990, p. 197
  169. ^ a b c Tokyürek 2013, p. 123
  170. ^ Kayra 1995, p. 181
  171. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 385
  172. ^ Orkun 1994, p. 28–29
  173. ^ Tokyürek 2013, p. 121
  174. ^ Kül Tegin inscription
  175. ^ Ögel 2000, p. 121, 123
  176. ^ Ögel 2000, p. 121–123
  177. ^ Kwanten 1979, p. 28
  178. ^ Litvinsky 1996, p. 330–331

Дерек көздері

Әдебиет

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Emre-E. Yavuz (ed.), The Kül Tegin Inscription: working translation with transcription and notes (2026)
  • Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Vilhelm Thomsen, Çözülmüş Orhon Yazıtları (mit: Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü: İlk Bildiri) (1993)
  • Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş V: Türklerde giyecek ve süslenme (1978)
  • Ferenc László, Dokuz Oğuzlar ve Gök Türkler (1950)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
  • İsmail Parlatır, Türk sosyal hayatında kölelik (1983)
  • László Rásonyi, Türklükte Kadın Adları (1963)
  • Osman Turan, Eski Türklerde okun hukuki bir sembol olarak kullanılması (1945)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Namsrai Gerelmaa, Költegin Yazıtı’nda Kalıplaşmış Bazı Kelimelerin Moğolca Esasında Yorumu (2011)
  • Aydar Mirkamal, On Some Old Turkic Words in Kazakh / Kazakçadaki Bazı Eski Türkçe Sözcükler Üzerine (2011)
  • Mertol Tulum, Orhon Yazıtlarında Birleşik Cümleler ve Baş Cümle ile Yardımcı Cümle İlişkileri (1990)
  • Ali İsa Şükürlü; Elşen Şükürlü, Göktürk Yazıtlarında Eklerin İmlâ Kuralları (2000)
  • Tryjarski, Edward, Anonymity, Adaptation and Diffusion of the Asian and European Runic Scripts (1993)
  • Çetin Cumaguloviç Cumagulov, Vilhelm Thomsen'in Çalışmaları ve Kırgızistan'da Bulunan Göktürk Yazıtları (1993)
  • O. Kemal Kayra; Şınar Bolatova, Çağdaş Kazak Türkçesiyle Göktürk Yazıtlarındaki Kelime ve Deyimler Arasındaki Benzerlikler (1995)
  • D. Khishigbajar, Köl Tigin Yazıtı Taş Anıtının Korunması (2000)
  • Z. Oyunbileg, Orhun Vadisindeki Tarihî ve Kültürel Anıtların Şu Anki Durumu ve Gerçek Sorunları (2000)
  • Erhan Aydın, Uybat VI (E98) Yazıtında Geçen Azıglıg Kelimesi Üzerine Bir Anlamlandırma Denemesi (2007)
  • Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)

Articles resting on this source 180

Alara · Altaian Creation Story · Altın Köl Inscriptions · Amga Korgan · Ancestor Cult · Animism · Arçura · Army of the Steppe Empires · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Ashina · Avars · Az · Bagatur (Modu Chanyu) · Bars Beg · Battle of Bolchu · Bayirku · Beg · Bilge Khan · Bilge Khan's Golden Crown · Bodeng Ningli · Böri (Guard) · Bukhara · Bumin Khan · Burial and the balbal · Buyruk · Captives and the Unfree · Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Chinese transcriptions of Turkic · Craftsmen in the Steppe Empires · Culture of the Turkic Peoples · Diplomacy of the Steppe Empires · Envoys and Embassies · Er At · Erklig · First Göktürk Khaganate · Fulin Khan · Goguryeo · Göktürk campaign against the Kirghiz (710) · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk Ironworking · Göktürk Succession Crisis (581) · Göktürk war of restoration, 679–687 · Göktürk Weapons · Göktürks · Gold and Silver in the Orkhon Inscriptions · History of the Turkic peoples · Horse Market at the Western Shouxiang City (727) · Horse Sacrifice · Idi · Illig · Ilterish Khan · Inel Khan · Irkin · Iron Gate · Ishbara (Title) · Ishbara Khan · Ishbara Tolis Khan · Issik Khan · Istemi · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Kapgan Khan · Kapgan's wars with the Tang, 698–716 · Kapgan's western war, 709–713 · Karluk · Katun · Khan (Khagan) · Khitan · Khöshöö Tsaidam · Kögmen · Kül Tegin · Kül Tegin's Horses · Küli Čor inscription · Külüg Chur · Kün Tengri · Kunçuy · Kurgan · Kurykan · Kut · Kyshtym · Loose-rein prefectures · Mukan Khan · Nalaikh Inscription · Northern Wei · Old Turkic · On Oq · Ongi inscription · Ordu · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Peri · Pofu Katun · Post and Communication · Proclamation of Bumin Khan (552) · Raising on the Felt · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Roof Tiles of the Uyghur Khaganate · Rouran · Rouran Domination of the Turkic Peoples · Rouran Khaganate · Sacred Mountains · Sacrifice and the year · Saŋun · Sasanian Persia · Seasonal Pastures · Second Göktürk Khaganate · Shad · Shamanism · Shiwei · Silk in the Steppe · Sogdiana · Sogdians · Soul Words · Stone Figures · Su Dingfang · Suyab · Syr Darya · Taisan · Tang · Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630 · Tarim Basin · Tarkhan · Tatars · Tegin · Tengri · Tengrism · The Bökli question · The coup of 716 · The Economy of the Steppe Empires · The Göktürk Civil War · The Göktürk interregnum, 630–682 · The Göktürk Oath · The Göktürk–Rouran Wars · The Göktürks and the Xiongnu · The Great Empires of the Steppe · The Kirghiz origin debate · The making of Tengrism · The New Year on the Steppe · The Old Turkic script · The origin of the Avars · The origin of the Old Turkic script · The revolt of the subject peoples, 714–716 · The Sogdian language · The three worlds · The Tibetan Empire · The Turkic ethnogenesis debate · The Turkic languages · The Turkic War of Independence · The Turkish–Korean friendship narrative · The twelve-year animal cycle · Tiele · Togu Balık · Tölis and Tardush · Tong Yabgu · Tongra · Tonyukuk · Tonyukuk inscription · Toquz Oghuz · Töre · Töremen Apa · Toy · Tribute Missions and Bestowals · Türgesh · Turkic Mythology · Turkic-Sogdian Synthesis · Tutuk · Ülgen and Kayra Khan · Ulukayın (Turkic World Tree) · Umay · Uyghur–Kirghiz War · Warfare of the Steppe Empires · Water Cult · Western Göktürk Khaganate · Women among the Turkic Peoples · Yabgu · Yenisei Kirghiz · Yenisei Kirghiz Khaganate · Yer-Su Spirits · Yol Tengri

Байланысты

What links here103

Persons
Bars Beg · Bilge Khan · Bumin Khan · Ilterish Khan · Inel Khan · Ishbara Tolis Khan · Istemi · Kapgan Khan · Kül Tegin · Tonyukuk
States
First Göktürk Khaganate · Goguryeo · Sasanian Persia · Second Göktürk Khaganate · The Tibetan Empire
Conflicts
Göktürk Expansion into Europe · Göktürk war of restoration, 679–687 · Kapgan's western war, 709–713 · Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630 · The Turkic War of Independence · Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Battle of Bolchu · Proclamation of Bumin Khan (552) · The coup of 716
Places
Altai · Amga Korgan · Bodeng Ningli · Bukhara · Iron Gate · Khöshöö Tsaidam · Kögmen · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Sogdiana · Suyab · Tarim Basin · Togu Balık
Peoples
Bayirku · Göktürks · History of the Turkic peoples · Khitan · Kurykan · Sogdians · Tatars · Tongra · Toquz Oghuz
Institutions and Titles
Böri (Guard) · Buyruk · Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Fulin Khan · Göktürk Weapons · Illig · Irkin · Ishbara (Title) · Katun · Külüg Chur · Kunçuy · Ordu · Saŋun · Shad · Taisan · Tegin · The twelve-year animal cycle · Tölis and Tardush · Tutuk · Women among the Turkic Peoples · Yabgu
Religions
Animism · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Burial and the balbal · Erklig · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Raising on the Felt · Sacrifice and the year · Stone Figures · Tengri · The three worlds · Ulukayın (Turkic World Tree) · Yer-Su Spirits · Yol Tengri
Languages
Old Turkic · The Old Turkic script
Customs & Pastimes
Culture of the Turkic Peoples · Er At · The New Year on the Steppe
Sources
Altai runiform inscriptions · Altın Köl Inscriptions · Bilge Khan inscription · Bugut inscription · Dīvān Lughāt al-Turk · Irk Bitig · Küli Čor inscription · Nalaikh Inscription · Ongi inscription · Sui Shu (Book of Sui) · Tonyukuk inscription
Controversies
The Bökli question · The origin of the Avars · The Turkic ethnogenesis debate · The Turkish–Korean friendship narrative · Turkic-Sogdian Synthesis

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Күлтегін жазбасы.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/kul-tegin-inscription/

Last revised: 8 November 2026